Мы в Instagram:

Instagram

XML имеет неверный формат

Новости дня

Къутлайбыз!

Къутлайбыз! |

Ноябрни 24-нде Азербайжан Республиканы тахшагьары Бакюде тутушуп ябушувдан Гьайдар Алиевни эсделигине багъышлангъан  халкъара  турнир оьтгерилди.  Шо уллу ярышларда Россияны жыйым командасына гирген Къаягент районлу кочаплар тутушуп ябушувдан спортну ат къазангъан устасы Нариман Исрапилов,  спортну халкъара устасы Ильяс Бекболатов яхшы натижалагъа етишген.


Количество показов: 148
Статус: Новость дня

Откуда пошло название острова Чечень в Каспийском море |

Детальное описание: 

Чечень – остров в северо-западной части Каспийского моря, к северу от Аграханского полуострова. Длина 12 км, ширина до 5 км. От берегов в море тянутся песчаные косы, заросшие тростником[1]. По географическим картам остров известен давно. Так на итальянской карте, составленной около 1500 года, введенной в оборот Е. П. Гольдшмидтом, остров этот фигурирует под названием sica matela. Вероятно, одним из первых письменных указаний в источниках на существование данного острова у впадения Терека в Каспий являются сведения «Зафар-наме» о  бежавших ранее с материка жителях прибрежных районов на один из островов в море Кульзум (Каспий. – К. А.), куда в 1396 г. добрались по льду тимуридские войска и там их разгромили[2]. Об этом же острове, скорее всего, свидетельствует английский мореплаватель А. Дженкинсон, который совершил  путешествие в Иран в 1561 - 1564 гг. на корабле. В своем сочинении он упоминает «землю Тюмень», «материк, называемый Шафкал, или Кумык (Comuk), магометанскую землю», а в море – «прекрасный остров, называемый Четалет» (?), в 13 милях от материка. Упоминает его и Г. Тектандер, который в 1604 году в своих заметках писал об острове (названия его не называет), поросшем камышом и находящемся в 8-ми немецких милях от Терков». 
Упоминается остров и в заметках русского купца Федота Котова, совершившего в 1623 году путешествие в Персию. Текст записок Федота Котова известен в нескольких вариантах, имеющих некоторые различия. Так, в варианте текста рукописи из собрания М. П. Погодина, известного по первому  изданию 1852 года, исправленному в некоторых местах издателями и данному в транскрипции середины XIX века, упоминается не только остров, но и его название: «А против Терка остров Чечень стоит в море, ходу до него парусом полдни, и тот остров велик, и рыбы много. И на том острове терские люди и тарковские кумычаня (кумыки. – К. А.) и горские черкасы ловят рыбу». Олеарий в XVII веке отмечает, что русские называют этот остров Четлан. Возможно, искаженное кумыкское – Четен[3] или Чачал[4]. Четен у кумыков использовался не только для переноски фруктов, овощей и рыбы, но и для ловли рыбы плели глубокие четены, на дно помещали приманку для рыбы и таким образом ловили её. По всей вероятности этот термин в несколько искаженной форме  был заимствован русскими у кумыков (тюрков). В этой связи интересно  отметить, что в Толковом словаре В. И. Даля (1863 - 1866) этому слову дается следующее определение: «Чечень – муж., вост., волжск., плетеный из тальника круглый короб в сажень поперек, с покрышкою, для содержанья живой рыбы; сажалка, садок; чечнем, впрочем, и во многих местах зовут плетеный садок. Чечня – жен., чеченька, ниж., костр., сар. зобня, плетенка, корзинка; плетюжка; плетеная кубышка для рыбы[5]». Таким образом, из всего вышеизложенного можем заключить, что общеизвестное название острова Чечень произошло от старого названия корзины для ловли рыбы. В данном значении это слово вошло и в Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера, Большую советскую энциклопедию и т.д. 
В настоящее время и в прошлом некоторыми исследователями (Гербер, Гмелин и др.) делались (и делаются) неверные, необоснованные попытки связать название острова с этнонимом современных чеченцев. Но дело в том, что впервые термин «чеченцы» употребляется в этнонимическом (!) значении на карте Северного Кавказа с 1719 года[6] и в «Описании стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря. 1728 г.» И.-Г. Гербера[7] и имеет местное тюркское (кумыкско-терское) происхождение. Весьма показательно то, что, например, в документах русско-кавказских отношений  второй пол. XVI-XVII вв. этнический термин «чечень» (Чечень, Чечня, чеченцы) не известен[8]. Он впервые появляется, как видно по источникам, лишь в первой четверти XVIII - начале ХIX века.[9] Вначале русские называли так лишь жителей села Большой Чечень, позднее этноним «чеченцы» был перенесён на всех родственных обитателей прилегающих областей[10]. В начале XVIII века обобщающее название «чеченцы» для всех восточных вайнахов стало встречаться в русских и грузинских источниках[11]. А до этого времени в русских документах ХI-ХVIII вв. население нынешней Чеч­ни в целом было известно под названием «мичкиз» (минкиз), под которым скрывался тюрко(кумыкско)язычный этнос. 
Следовательно, название данного острова никак не может быть связано с экзоэтнонимом «чеченцы». Самоназвание же чеченцев русским и западнорусским  источникам рассматриваемого времени остается неизвестным.


Полуостров назывался  ХУЧЬ/УЧ-КОСА… 

Так назывался низменный полуостров, отделяющийся Аграханским заливом от Каспийского моря в прошлом.

В наше время этот полуостров известен как полуостров Аграхан, как и одноименный залив, хотя старожилое кумыкское, ногайское население по сей день именует его Уч-Косой, и «оторванный конец» этого полуострова – остров Чечень. Мало кто из историков знает, что именно на этом полуострове шаухал Адиль-Герей первоначально предлагал еще в 1719 году построить русское военное укрепление и писал: «Ежели б Его Царское Величество позволил, где ни есть в Кумыцких землях или при море в Сулаке, или в Уче построить фортецию, или какой тержимент, то б он, Адиль-Герей, был доволен»[12]. Но позже, когда здесь русскими была построена крепость Святого Креста, в 1724 году он же выражал ему вполне обоснованное недовольство: «А ныне несколько лет, что не из деревень, ни откуда жалованья мы не получаем. В Уче и на Сулаке были славные  деревни, и с которых я нижайши имел великие доходы, и обретающихся во оных деревнях моих подданных народов нагайских, от которых я питался, ныне генерал-майор Кропотов у меня отнял, по Указу или нет, того не знаю, а ежели без Указу оных нагайцов у меня отнял, то от него, генерал-майора, мне зело обидно будет, о котором раззорении прошу всемилостивейшей резолюции, что чрез несколько лет не имею никаких вотчин, так же и жалованья, и ниоткуды никаких доходов»[13]. Это недовольство, надо сказать, впоследствии переросло в открытый вооруженный конфликт с русскими военными властями в Кумыкии.

Здесь уместным будет упомянуть, что согласно Постановлению Совета народных комиссаров РСФСР от 20 мая 1929 года «О заповеднике Уч-Коса в Дагестанской АССР», «… в целях научного изучения нетронутой культурой природы берегов с типичной картиной почвообразования и растительности с богатыми птичьими гнездованиями, заселенных лисами и одичавшими лошадьми, а также в целях экскурсионного обслуживания широких масс трудящихся, полуостров Уч-Коса, расположенный на западном берегу Каспийского моря в пределах Махачкалинского округа Дагестанской АССР, с прилегающим к его северной стороне островками Яичным или Ученок, обращается в заповедник с наименованием его «заповедник Уч-Коса».

В наше время этот полуостров Уч-Косой уже практически никто не называет, как забыли и сам заповедник с одноименным названием. Зато общеизвестен Аграханский полуостров, отделяющий одноименный залив от Каспийского моря. В его северной части с 1983 года действует государственный природный заказник федерального значения «Аграханский», переданный в 2009 году в ведение государственного заповедника «Дагестанский». 

Теперь что касается происхождения самого  топонима. По его поводу русский офицер немецкого происхождения И. Г. Гербер, описывая  в 1728 г. данный полуостров, приводит интересные сведения на этот счет (правда, без ссылки на источник) о том, что полуостров будто бы с незапамятных времен «знатен был под именем Ставропольским, ибо греки в старых временах там имели пристань и город под та­ким именем, которые все, когда здесь магуметанство распло­дилось и греки опустились, пропало и раззорено; а имя кре­пости Святого Креста взято оттого, что «ставрось» на гречес­ком – «крест», а «полис» – «город» слывет; также и ныне тата­ры (кумыки. – К. А.) оную косу, которая между Аграхани и Сулак реки в море выдалась, называют Хучь (правильней – Хач. – К. А.), то есть по-татарски «крест», и тако Его Императорское Величество оное место и имя изобразил»[14]

Вместе с тем во всех архивных материалах, в частности в письмах-обращениях шаухала Адиль-Герея (начало XVIII в.) и обращении шаухала Абу-Муслима Тарковского к русской администрации (вторая треть ХIХ в.) название указанного полуострова фиксируется в форме «Уч», что в кумыкском означает «острый конец», «острие»[15]. И такое его название вполне может быть связано с вытянутой (идущей от берега к Каспийскому морю), т. е. – с косовидной формой. Русские колонисты его так и называли – Уч-Коса, сохраняя кумыкскую основу и добавляя к ней русское «коса» (геогр.) – «длинная, узкая отмель, идущая от берега, или плоский, низкий мыс»[16].


Камиль АЛИЕВ.


[1]  Большая советская энциклопедия

[2] Шараф ал-Аин Али Йазли Зафар-наме. Перев. со староузб., предисловие, комментарии, указатели и карта А. Ахмедова. – Ташкент: Издательство журнала «SAN’AT», 2008. С. 179. Прим. 895. Отметим, что низовья Терека с незапамятных времен  являются зоной проживания тюркских народов – прежде всего кумыков и их предков.

[3] Четен: 1) большая корзина (сплетенная из прутьев (см.: Кумыкско-русский словарь. М. 1969. С. 357).

[4] См.: КРС. С. 356. Чачал: «косматый», «лохматый». Отсюда – чачал къап – большой мешок для рыбной ловли.

[5] Толковый словарь Даля. В. И. Даль. 1863 - 1866. С. 621; см. также: История острова Чечень. Махачкала. 1952. С. 23.

[6] Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. М., 1973. С. 144 - 146, 150, 165.

[7]  ИГЭД. С. 70. Он их считает кумыками, народом, говорящим на татарском» (там же).

[8]  РЧО. Сб. док. Сост. введ., прим. Е. Н. Кушевой. М. «Восточная литература». РАН. 1997.

[9] ИГЭД. С. 243.См. например: Буцковский М. И. Выдержки из описания Кавказской губернии и соседних горских областей. 1812.

[10] Далгат Б. К. Родовой быт чеченцев и ингушей в прошлом // Известия Ингушского научно-исследовательского института краеведения. – Владикавказ, 1934. Т. 4. №2. С. 4. 

[11]  Берже А. П. Чечня и чеченцы. – Тифлис, 1859. С. 107; Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. М.: «Наука», 1973. С. 144 - 145. 

[12]  РДО в VII - первой четверти  XVIII в. Документы и материалы. М-ла. 1958. С. 227 - 226.

[13]  Там же. С. 291.

[14]  Гербер И.-Г.. «Описание стран и народов, обитающих на западном побережье Каспийского моря. 1728 г.»//   ИГЭД. С.64.

[15]  КРС. М.1969. С.335.

[16]  См. Толковый словарь русского языка. Т.1. М.1984. С.1482.



Къумукъланы байрамы |

Детальное описание: 

Театрны эркин ва исси догъасында байрамны ортакъчылары алданокъ ойлашып,  «Эсге алыв» деген ат булан гьазирлеген бырынгъы экспонатланы малим этив, «Къумукълар суратларда»  деген выставка, «Къардашлар бетге-бет» деген таныш болув ва гьакълашыв майданча, эсгерилген къурумну тамгъа белгисин ва байракъларын уьлешив, художникни янында жувса таягъан боявлар булан яшланы яягъына байракъ-тамгъаны суратын этдирив ва эсделикге сурат алдырыв, китаплар сатыв булан къурумлу кюйде иш юрютдюлер.
Перде гётериле. Байрамны къурувчулардан Арслан Хасанлы ва Дагъыстанны халкъ артисти Байсолтан Осаев къаравчулар булан салам берип сорашалар. Булай исси къаршылавдан  ер тапмайгъаны гьис этилеген Арслан Хасанлы Дагъыстанны маданият министерлигини ва театрны ёлбашчыларыны атына гьакъ юрекден разилигин билдире.
Башында бухари папахлары, уьстюне гьазирли-белбавлу къара чепкенлер, белине хынжаллар такъгъан арнавутлардай исбайы дёрт батырны ортасында, янгы яшавну тюсюндеги къызыл къабалай гийип, сари белбав ва гюлмелли байлап чыкъгъан йырав Зара таза ва сигьрулу ангы булан башлап, таъсирли йырны хор болуп айталар.
Моздок къумукъланы «Нурлан» деген йыр айтыв, бийив амсамблини чыгъышы, Буйнакск  районну Эрпели юртундан гелген «Мадигин» деген халкъ хоруну йырлаву, Бабаюрт райондан Завур Завуров ва «Душа России» деген савгъатгъа ес болгъан Батыр Апаевни аргъан-теп булан бырынгъы къумукъ макъамланы уста кюйде согъуву жыйылгъанланы тазза дегенче къурчун къандырып турду.
Белгили ва пагьмулу йыравларыбыз Айна Ибрагьимова, Юлдуз Топаева, Рукъуят Гьамзатова, Элдар Муслимов ва Женнет Умалатова,  Торкъалини «Сарихум» деген бийив ансамблини яш бийивчюлери, Адил Уцумиев ва Лейла Алиева, Даниял Гьарунов, Рупият Салиева, Тахмина Умалатова, «Магьачкъала» деген ансамблни ортакъчылары, пагьмулу ногъай йырав Патимат Нюрлюбаева, уста аргъан согъувчу Марат Акаев ва Женнет Умалатова, Солтан Айгъази, Абсамат Абсаматов, Рустам Агьматханов  айтгъан йырлар, гёрсетген къужурлу номерлер къаравчуланы эсинде узакъ заманлагъа къалар йимик эди.
Сагьнагъа къумукъ халкъыбызны Моздок бойдан башлап Гьайдакъ бойгъа ерли ерлешип яшавлукъ этеген жамаатларыны вакиллери чакъырыла. Арслан Хасанлы оланы гьарисине сёз де берип, баракалла билдирип, «Къумукълар» деген къурумуну байракъларын тапшура. Олар да оьз гезигине булай байрамны гьазирлегенлени атына алгъышларын этип, савгъатларын тапшуралар.
«Уллу къумукъ гечеси» Дагъыстанны халкъ артисткасы Зоя Чунаеваны аргъан согъуп айтгъан таъсирли йырлары ва театрны бинасыны эркин майданчасында согъулгъан тойда къурч къумукъ бийивлер булан тамамланды.

Казим КАЗИМОВ.


Шамил ШИХШАБЕКОВ: «ГЬАР СПОРТСМЕННИ ОЬЗТЁРЕЧЕ ЁЛУ БАР» |

Детальное описание: 

–Инг башлап, Шамил, сени оьзюмню ва коллективибизни атындан уьстюнлюк булан къутлайман. Лакъырны сени спортдагъы биринчи абатларынгдан башлайыкъ. 
– Къутлавларыгъыз учун баракалла. Мен биринчилей спорт залгъа гиргенде, магъа 7 йыл да болмай эди. Озокъда, шо чагъымда мен гележекдеги  къысматымны спорт булан байларман деп ойлашмай эдим. Тюзюн айтгъанда, агъам Завурну сиптечилиги, къасты, гьайлы янашыву болмагъан буса, балики, магъа яшавумда башгъа ёллар буюрулгъан болгъан буса да билмеймен. Завур менден 7 йылгъа уллу. Ол эди мени тутушуп ябушувгъа алып да барагъан, алып да гелеген. Бир вакъти мен авруп къалдым. Тренировкаланы бёлме тюшдю. Арадан заман гетип, шагьарда бизге хапарсыздан агъамны яхшы ювугъу, гюнчыгъыш ябушувланы белгили устасы, «Дагфайтер» деген спорт клубну башчысы Мансур Учакъаев къаршы болуп, ол мени оьзюню клубуна чакъырды.Шондан берли 5 йыл оьтдю.
– Биринчи ярышларынг эсингде къалгъанмы?
– Озокъда къалгъан. Мен янгы клубгъа тренировкалагъа юрюме башлап, арадан бир жума да гетмейли, Хасавюртгъа ярышлагъа бардыкъ. Сынавум етишмейгени ябушма чыкъгъандокъ  билинди. Нечакъы гьаракат этсем де, мени булан тогъатартма чыкъгъан уланны утуп болмадым. Шо мени спортдагъы биринчи герти дарсым эди деме ярай.
–Сен дюньяны чемпионатында биринчилей ортакъчылыкъ этгенсен. Оьзге ярышлар булан тенглешдиргенде, шо халкъара турнирни не йимик башгъалыкълары бар?
– Минскидеги ярышлардан алда магъа Дагъыстанны, СКФО-ну, Россияны чемпионатларында ортакъчылыкъ этме тюшдю. Шоланы барысында да биринчиликни алма насип болду. Дюньяны чемпионатына биз башлап мунда, Дагъыстанда, Дубки деген посёлокда гьазирлене эдик. Сонг чемпионат ачылма бир нече гюн къалгъанда, Моск­вада оьз арабызда  ярышлар оьтгердик. 
Башгъалыкъланы гьакъында сорай бусагъыз, инг башлап шо, гертиден де, дюньяны оьлчевюнде оьтгерилеген уллу спорт агьвалат экенине тюшюнесен. Белоруссиягъа 26 тюрлю пачалыкълардан лап да сынавлу спортсменлер жыйылгъан эди. Россияны командасы инг де гючлю болуп чыкъды. Шо уллу уьстюнлюкде мени де аз буса да къошумум баргъа эпсиз шатман. Сёз ёругъунда сююнч гьисапда айтгъанда, мени юртлум Рамазан Рамазанов да ветеранланы арасындагъы ярышларда алтын медаль къазанды.
–Охувчуларыбызны бирлери грэпплинг ябушувну не журасы экенни яхшы билмей буса да ярай. Бир-эки сёз булан англатсанг арив болур эди. 
– Грэпплинг оьзюне Бразилиядагъы жиу-житсуну, Россиядагъы самбону ва тутушуп ябушувну, Япониядагъы дзю-дону къуршай. Ябушувланы бу журасында, боксда яда къошулчан ябушувларда йимик, спортсменлеге бири-бирине къоллары булан урмагъа  ихтияр берилмей. Грэпплинг – ябушувну айрыча бир гьакъыллы журасы. Мунда уьстюн гелмек учун янгыз гюч-къуват азлыкъ эте. 
– Дагъыстанда тутушуп ябушувдан чемпионлар болгъанлагъа айрыча гьюрмет этиле. Пачалыкъны янындан да олагъа артыкъ тергев бериле.  Олимпия оюнланы утгъанлагъа этилеген яхшылыкъны чы айтма да айтмайман. Тутушуп ябушувну къоюп, ябушувланы башгъа журасына чыкъгъанынга гьёкюнмеймисен?
– Гьёкюнмеймен. Грэпплинг, самбо, панкратион – олар спортсменге бары да бажарывлугъун, гьюнерин гёрсетмеге имканлыкъ бере. Тутушуп ябушувда гюнден-гюн ябушувну бир къайдаларына уьйренип турасан. Шо мени ялкъдыра эди. Тутушуп ябушувда уьстюнлюклеге етишген жагьиллеге яшавун къурма  тынч экенни англайман. Тек, бирин къоюп, башгъасына чабып айланма хыялым ёкъ. Мени гьисабымда, ювукъ йылланы ичинде грэпплинг Олимпия ярышланы сыдырасына къошулажакъ. Шо масъаланы  айланасында гьар тюрлю чаралар оьтгерилип турагъанны билемен. Ябушувну янгы журалары генг кюйде дюньяда яйылгъан. Оланы арасында да аты данггъа айтылгъанлары бар. Мисал учун, Гьабиб Нюрмагьамматовну ким танымай?! 
– Нюрмагьамматовдан къайры, сен оьзлерден уьлгю алардай, олагъа ошардай дагъы да спортсменлер бармы?
– Уьлгю алардай дегенде, мен биревню де макътап кёкге чюймеймен. Гьарисини гючлю янларын ахтараман, олардан уьйренемен. Гьар спортсменни оьзюню оьзтёрече ёлу болма герек. 
–Гел, сени спорт булан байлавлу гьаракатынгны харж ягъыны гьакъында лакъыр этип къарайыкъ. Гьар тюрлю тышдагъы ярышлагъа бармакъ учун аз акъча тарыкъ болмай. Шо якъдан кимдир сагъа кёмек этеген?
– Мени спонсорларым – атам, анам, агъам Завур. Аллагь рази болсун олагъа! Олар болмагъан буса, мен бугюнгю натижалагъа етишежегиме  инанма къыйын. Кёмек эте дегенде, мен янгыз акъчаны гьисапгъа алмайман. Оланы гьайлы янашыву, якълаву  магъа артыкъ гюч-къуват бере. Озокъда, оланы имканлыкълары да дазусуз тюгюл. Масала, мени 2014-нчю йылда Италияны Тоскана деген шагьарында оьтгерилеген дюньяны чемпионатына чакъыргъан эдилер. Тек шо сапар бек багьа токътай эди. Шо саялы чакъырывну гери урма тюшдю. 
–Сен оьзюнгню гюнлюк низамынгны нечик тизесен? Бош заманынгны нечик  оьтгересен?
–Тренировкалагъа гьар гюн бараман. Ярышланы алдында эртен 9-дан  11 болгъунча залдан чыкъмайбыз. Уьйге къайтып, хам-хум этип, ахшам 5-де къайтып клубгъа бараман. Сонгугюнлер тавгъа чабагъан кююм бола. Бош заманымда къурдашларым булан бирче кинотеатргъа бараман. Фильмлеге уллу экрандан  къарама эпсиз сюемен.
–Тамаша, сен компьютерни хабарын чыгъармадынг.
– Мени гиччиден берли компьютер булангъы аралыкъларым онча яхшы тюгюл. Агъам бир вакъти компьютер алма сюйген эди.  Тюзюн айтгъанда, мен оьзюм де уьюбюзде компьютер болгъанны сюе эдим. Тек ол мени тенглилерим бары да бош заманын компьютер оюнлар булан оьтгерегенин, яшлар алда йимик абзаргъа чы­гъып ойнамайгъанын гёрюп, хыялын алышдырды. Мени о заман бек хатирим къалды.Гьали чи мен англайман, инсангъа, айрокъда гьакъылбалыкъ болмагъан яшгъа ич дюньясын янгыз шо электрон «къутукъ» булан дазуландырып къойма  бир де бажарылмай. Адам оьзю де гьис этмейген кюйде, компьютерни къулу болуп токътай. 
– Шагьардан янгыз яда къурдашларынг булан гезейгенде сизин йимик тенглилер булан къаршы болуп, сёзден сёз чыгъып, эришме тюшгенде, шо гьалдан нечик чыгъасыз? Шоссагьат оьзюгюзню кочап гьюнерлеригизни гёрсетме  къараймысыз?
– Оьзюню гючюне инанагъан рагьмулу адам, амалдан геле туруп, бир де ябушувну башламажакъ. Бир айтар, эки айтар, тек  эришивлюкню маслагьат булан битдирме къаст этежек. Озокъда, яшавда гьар тюрлю къаравулламагъан гьаллар тувулуна. Биревлер сени ювукъ адамынгны, гиччипавну яда эсли адамны хатирин къалдыра буса, юмурукъланы гючюн къолламакъ да пайдалы. Бир-бир къутургъан тайпа къапас алмай туруп тынмайлар.
– Шо лап да дурус ва адилли янашывдур деп эсиме геле. Яхшы, эришивлени, ябушувланы къояйыкъ.Сени бизин милли макъамларыбызгъа, йырларыбызгъа тынглайгъан кююнг боламы?
– Гьакъ юрекден айтгъанда, мен бизин милли эстраданы якъчысы тюгюлмен.  Къулакъгъа  даим бир кюйде чалынагъан кюйлер мени иштагьландырмай. Къуру арты битмейген накъыра булангъы гююв ва сююв. Юрегинге таъсир этердей йырлар оьтесиз аз.
–Сен яшавунгну спорт булан байлама токъташгъансан. Чагъынга гёре ябушувланы токътатма тюшгенде, не булан машгъул болма умут этесен?
– Гьали де мен мекенли токъташып битмегенмен. Баргъан сайын шо масъала ачыкъ болар деп ойлашаман. Гелеген йыл, Аллагь буюрса, оьр охув ожакъгъа тюшме хыялым бар. Гележекде, балики,  аслу ишимден къайры, спорт школа ачып, яшлагъа оьзюмню ябушувлардагъы сынавумну берме къарарман.
–Жагьиллигинге де къарамайлы, сен яшавда, спортда бир тюрлю даражалагъа, уьстюнлюклеге етишгенсен. Шо саялы сени яшлагъа насигьат берме толу ихтиярынг бар. Не ёрар эдинг тенглилеринге?
– Бир де ругьдан тюшмегиз. Ата-ананы, ювукъ адамларыгъызны аягъыз. Тутгъан асил ёлугъуздан тайышмагъыз. Муратларыгъызгъа етишме болагъаныгъызны дос-къардашгъа, авул-хоншугъа, таныш-билишге  исбатлагъыз. 

Лакъырлашывну юрютген
Алав АЛИЕВ.
Суратларда: Ш. Шихшабеков;
дюньяны чемпионатында.


Актуальные темы: Y

Анадаш халкъына къуллукъ этме белсенген |

Детальное описание: 

М-Н. Халиловну бу китаплары барысы да («Сали Сулейман» деген романындан къайрысы) адабиятны поэзия тармагъында яратылгъан. Амма язывчу оьзюню пагьмусун бираздан берли проза тармакъда да сынап къарама башлагъаны къумукъ охувчугъа белгили. Ачыкъ этип айтгъанда, республикабызда чыгъагъан газетлени ва журналланы бетлеринде ону гьар тюрлю масъалалагъа багъышлангъан очерклери, асарлары чыгъып тура. Демек, язывчуну проза тармакъгъа да «ят» тюгюлюн исбатлай. 
М-Н. Халиловну «Сали Сулейман» деген тарихи романы буса, шексиз кюйде, ол адабиятны бу тармагъына мекенли кюйде урунгъанына шагьатлыкъ эте. Язывчу оьзюню «Сали Сулейман» деген тарихи романы булан охувчугъа пагьмусуну бирдагъы янын – адабиятны проза тармагъында да оьр чебер асар яратма бажарагъанлыгъын аян этди. Белгили кюйде, анадаш адабиятыбызны проза, драматургия тармакъларында яратылагъан асарланы санаву йылдан-йыл аз бола бара. Шо якъдан алгъанда буса, «Сали Сулейман» деген роман гьалиги девюрдеги адабиятыбызны оьсюв ёлунда айрыча агьамиятлы ва къыйматлы болуп токътай. 
М-Н. Халиловну поэзиясы не маъна якъдан, не къурулуш якъдан алып къарагъанда, бир ренкли тюгюл. Мунда кёп тюрлю масъалалагъа багъышланып язылгъан гиччи лирикалы шиърулар булан янаша оьлчев якъдан уллу поэмаланы да тапма болабыз.   
М-Н. Халилов – оьзюню гьар чебер асарына, гьар сатырына, гьар сёзюне дегенлей уллу жавап­лыкъ булан янашагъан шаир. «Йырлар – мени юрегимни гесеги» деген шиърусунда автор шо гьакъда чебер къайдаланы кёмеклиги булан къужурлу кюйде айтма бажаргъан:

Юз сугъармай, гюз сугъарсам оьсерми
Чубукъ чанчгъан ерде чумну оьзеги?!
Ой-пикругъуз йырларымны сезерми,
Салынмаса юрегимни гесеги?!

Къайсы шаир де оьзюню яратывчулугъунда гиччи ватанына – ата юртуна кёп агьамият бере. Ата юртуна байлавлу сатырланы ярата туруп, шаир умуми, къычырыкълы суратлавлардан къачып, мекенлилерин танглай. Ата юрту Тёбен Къазанышда анасыны басылмагъан къабуру баргъа шаирге шондан артыкъ зат ёкъ. Бары да инсанлар ата юртунда яшап къалмай. Биревлер ата юртундан тышда яшав къура. Тек къайда болса да, амалдан геле туруп, инсан ата юрту булангъы аралыгъын уьзмей, огъар багъып талпына. Авторну «Тилеймен» деген шиърусуну лирикалы игитини лап ахыргъы тилевю де ата юрту Къазаныш булан байлавлу.
Оьзюню яратывчулугъунда гьашыкълыкъгъа, сююв гьисге тергев бакъдырмагъан шаирни тапма къыйындыр. М-Н.Халилов да бу масъаладан арекде токътамагъан, шиъруларыны бир пайын бу масъаланы чебер ахтарывгъа багъышлагъан. Оьр даражалы, сюзюк сувдай таза, гючлю сюювню суратламакъ учун, шаир тамаша чебер ёлланы таба. «Юз дуалы гьайкелим» деген шиъруну лирикалы игитин елеген гючлю сююв гьисни гёрсетмек учун, автор халкъ авуз яратывчулугъубузда ёлугъагъан бийдаякъ къушну, Макъсуманны келпетлеринден пайдалана. Шаир шо келпетлени оьзюню чебер хазнасыны имканлыкълары битип къолламай, асарны маънасын бирден-бир гючлендирмек, къужурлу этмек учун къоллай. 
М-Н. Халилов асарларыны бир пайын ананы келпетин чебер яратывгъа багъышлагъан. Бу масъаланы ол бир асарында тюгюл, бир нече асарында арагъа чыгъара. Тек шаирни бу шиъруларында бирисини маънасы да башгъасыныкин такрарламай. Ананы келпетин ярата туруп, ол тюрлю-тюрлю, тамаша, охувчу бир де къаравулламагъан чебер ёлланы танглап бажара. «Анам геле тюшюмде» деген шиъру шо пикрубузну ачыкъ кюйде исбатлай. Асарда автор бу дюньядан герти дюньягъа гёчген анасын эсге ала. Къайсы ана да савунда даим авлетлерини гьайында болагъаны, оланы тюз ёлгъа салмакъны ойлашагъаны белгили. Шиъруну авторуну анасы бу дюньядан бириси, герти дюньягъа гёчген буса да, тюшюнде гелип йиберип, авлетини гьайын эте. Огъар оьзю савунда кёп керенлер этген инг сыйлы насигьатларын бирдагъы да эсине сала. 
Ананы келпетин ярата туруп, автор умуми, къычырыкълы сёзлени, сатырланы кёмеклиги булан тюгюл, оьзю гёрген, шагьат болгъан, оьзюню юрегинден оьтгерген агьвалатлардан пайдалана. Шо саялы да ону бу тайпа асарлары охувчугъа айрокъда таъсирли чалына. 
М-Н. Халилов оьзю Уллу Ватан давда ортакъчылыкъ этмесе де (шо йылларда гиччи яш болгъанына гёре), ол шо давну акъубаларын сезмей къоймагъан. Атасы давда къалып, етимликни зарларын сезген, ачлыкъны гёрген. «Дав йылланы яшлары» деген шиъру оьтген дав йылланы азапларын охувчуну сан-санын титиретердей суратлап бере: 

Ата юртда нече уьйню къапусу 
Азрейилге гезиксиз де сайланды. 
Ачлыкъ йыкъгъан нече яшны акъ пусу 
Ахырынчы акъ гёбюкге айланды. 

Белгили кюйде, артдагъы йылларда савлай уьлкебизде ва шолай да Дагъыстан топура­гъында оьлтюртювлер, атылтывлар бир токътавсуз юрюлюп тура. Буйнакск, Къызлар, Каспийск, Ботлих… Бу ерлерде болуп гетген вагьши ишлер янгыз Дагъыстан элибизге тюгюл, савлай ­дюньягъа малим болду десек, бир де къопдурув болмас. «Атылтгъан шыплыкъ» деген шиърусунда автор 1999-нчу йылда Буйнакск шагьарда кёп адамлар яшайгъан беш къабат уьйню атылтыв булан байлавлу болгъан агьвалатны суратлай. 
 М-Н.Халилов айланабызда ёлугъагъан кемчиликлени, тюзсюзлюклени, бузукълукъланы, айры-айры инсанлагъа хас болгъан терс хасиятланы тергевсюз къоюп, къырыйындан рагьат оьтюп болмай. Чебер сёзню кёмеклиги булан шаир олагъа гючлю кюйде къапас ура. Огъар айрокъда артдагъы йылларда жамият яшавубузда болуп турагъан алышынывланы натижасында кёп болуп барагъан кемчиликлер, тюзсюзлюклер, бузукълукълар рагьатлыкъ бермей. «Елевчюлер» деген шиърусунда ол уьлкебизде юрюлюп турагъан «реформаланы» натижасында арагъа чыкъгъан янгы байланы жамиятны еслигин елеген елевчюлер булан тенглешдире. Асарны маънасын гючлендирмек учун, автор тарихге гёз бакъдыра, охувчусуну эсине халкъыбызны тарихинде болгъан иран шагьлар, чингисханлар, акъсакъ темирлер йимик елевчюлени сала. Гьалиги девюрдеги елевчюлер буса гьатта тарихде болгъанларын да унутдуруп къоя. Олар юрютеген талавурну, халкъгъа гелтиреген азапланы суратлай туруп, М-Н. Халилов риторикалы суалланы къоллай. Шо соравлар кимни де ойлашдырмай болмай, олар гьатта чакъырыв йимик де чалынып гете. 
Амма шаирни яратывчулугъунда охувчугъа аччы тиеген иришхат шиърулар булан янаша, енгил, масхара къайдада яратылгъанлары, кюлкюлю чалынагъанлары да ёлукъмай тюгюл. 
Биз оьрде М-Н. Халилов оьлчев якъдан уллу шиъру асарлар да, демек, поэмалар да яратгъанын эсгерген эдик. Шо гьакъда айтгъанда, шаирни «Къыйынлы къысмат», «Къазанышлы къарчыгъа», «Ахырынчы абатлар», «Кёкден тюшген кочабым», «Сали Сулейман», «Кочап Камав» ва «Бозигит» деген поэмаларын эсгерме тюше.
 «Къыйынлы къысмат» деген поэмада эки наслуну далаплы, загьматны хадирин яхшы билеген вакиллерини келпетлери яратыла. 
«Ахырынчы абатлар» 2002-нчи йылда Уьстюнлюкню гюнюнде Каспийск шагьарда болгъан зор уллу атылтывну таъсиринден яратылгъан. 
«Къазанышлы къарчыгъа» деген поэма вагьгьабылар булангъы дав агьвалатларда йигирма йыллыкъ чагъында игит кюйде жанын къурбан этген Нариман деген къазанышлы къоччакъ улангъа багъышлангъан. Асаргъа къанна къазакъ йырдан «Къарчыгъа – къайыр къушну баласы, учгъан сонг уясына къонармы?» деген сатырлар эпиграф этилип алынгъан. 
 «Кёкден тюшген къочча­гъым» деген поэманы игити Магьамматбек Мурзаев деген къумукъ улан яшавгъа гьасиретликни зор уллу уьлгюсюн гёрсетме бажара. Шо гьасиретлик огъар дёрт гюн Кас­пий денгизни сувларындан эсен-аман къутулма ругь, гюч де бере. 
Шаирни «Инамлыкъ» деген китабында «Сали Сулейман», «Кочап Камав» ва «Бозигит» деген уьч поэмасы, оьзгелеринден айырылып, «бир темалы поэмаланы тагъымы» деп белгиленген. Бу поэмалар бир юртну (Тёбен Къазанышны) уьч кочабына багъышлангъан. Асарланы да эсгерилген шо китабында автор иш этип тарихи-хронология къайдасын гёз алгъа тутуп ерлешдирген. Масъалагъа шолай янашыв агьвалатланы янгыз бир ягъадан суратлама имканлыкъ берегенинден къайры да, шаирни ата юртундагъы инг тизив мердешлени уьзюлмей гелип турагъанын гёрсетме де имканлыкъ бере. 
 «Сали Сулейман» деген поэма дюньягъа аты айтылгъан Сали Сулейман деген тюркиялы Алпавутдан да оьр чыгъып, оьзю ону атына ес болгъан Магьтуллаев Мамагъа багъышлангъан. Асарда анадаш халкъыбызны макътавлу, эревюллю, къагьруман уланыны гьайран яшавун, тамаша къысматын, ону гьюнерлерин, оьрлюк­лерин суратлайгъан оьтесиз къужурлу сатырлар кёп. 
Элни, халкъны эревюллю уланларыны келпетлерин яратыв, шо келпетлерден таба девюрню аламатларын гёрсетив – М-Н. Халиловну поэмаларыны хас белгилеринден бириси. Шаирни «Кочап Камав» деген поэмасы да, шо ягъындан алгъанда, оьзгелерине парх бере. Асаргъа «Кочап Камав» деп ат тагъылса да, мунда асарны игитини янгыз спортдагъы, тутушуп ябушувдагъы уьстюнлюклери гьакъында сёйленип къалмай, ону къыйынлы яшлыгъы, охувгъа гьасиретлиги, къайратлы загьматы, асил хасиятлары, сюювю, дос-къардашлары булангъы аралыкълары да суратлана. Асарда Камавну келпети иннемей, гьазир кюйде берилип къалмагъан, оьсюв ёлунда берилген. Демек, автор игитини яшавуну инг аслу канзилерин чебер кюйде гёзден гечире туруп, ону хасиятларыны амалгъа геливюнде, ругь ва чарх якъдан чыныгъывунда огъар таъсир этген агьвалатланы, адамланы эсгере. Шоланы гьакъында да шаир артыкъ узакъ сёйлеп турмай. Масала, «йылан йимик ачлыкъ къысгъан белинден» деген биргине-бир сатыр булан Камавну яшлыгъы рас гелген Уллу Ватан давну йылларыны къыйынлыгъын айтып берип къоя. Шо къагърулу йыллар Камавну ва ону йимик кёплени чыныкъдыргъаны, гьар-бир затны хадирин билме уьйретгени айтмаса да англашылып къала.
«Бозигит» деген поэма ушу-саньда деген гюнтувуш ябушувланы бир журасындан дюньяны чемпиону деген атгъа ес болгъан тёбенкъазанышлы Бозигит деген кочап улангъа багъышлангъан. Асарны 3-нчю ва 6-нчы бёлюк­лери поэзияда тезден берли къолланагъан байт форма булан яратылгъан. 
Озокъда, бир макъаланы ичинде М-Н. Халиловну кёп ренкли, маъна якъдан оьтесиз генг яратывчулугъун толу кюйде къуршап сёйлеме бажарылмай. Бугюнлерде язывчу оьзюню 75 йыллыкъ юбилейин белгилей. Шо юбилейине М-Н. Халилов яратывчулукъ ёлунда гёрмекли натижалар булан етишсе де, ону иннемей, парахат турма, яратывчулукъ гьаракатын асталашдырма хыялы ёкъ. Демек, ону гёз алгъа тутгъан дагъы да кёп яратывчулукъ муратлары бар. Макъалабызны ахырында бизге Магьаммат-Наби Халиловну юбилейи булан гьакъ юрекден къутламакъ, огъар савлукъ, насип, узакъ оьмюр, адабият яратывчулукъ ёлунда дагъы да уллу уьстюнлюклеге етишмекни ёрамакъ къала. 

Агъарагьим Солтанмуратов, 
Дагъыстан  пачалыкъ университетни дагъыстан 
адабиятларыны кафедрасыны ёлбашчысы, филология 
илмуланы кандидаты, доцент. 


Умутлары уллу |

Детальное описание: 

Алданокъ сёйлешген кюйде, ноябрни 19-нда эртен Избербашдан Янгыгентге багъып ёл чыкъдыкъ. Башлыгентге етише туруп, чакъны алышыныву гьис этиле башлады. Янгыгент боюна гётерилген сайын, булутлу болуп,  янгургъа, ону булан бирге къар учгъунлар себеген чакъгъа айланды. 

Башлыгентни де, Янгыгентни де арасы  5 чакъырым бар. Биз Янгыгентге етишдик.  Ёлну къургъанлагъа гьакъ юрекден разилик де этдик. Федерал трассадан, район центрлардан ариде ерлешген бу къумукъ юртну баш орамыны тазалыгъы бизин тергевюбюзню айрыча тартды. Арив уьйлер, оланы акъчабылгъан барулары бырынгъы къумукъ юртда яшайгъанлар тазалыкъны сюеген, оьзденлерден гелген халкъ экенни бирдагъы белгиси болду десек, янгылыш болмасбыз деп эсиме гелди.

Юртну администрациясыны бинасыны алдында бизин администрацияны башчысы Пашабек Мутаев къаршылады. Таныш болуп, сапарыбызны маънасын англатгъан сонг, биз ёлбашчыны иш кабинетине гирдик. 

Генерал-майор Амирчопанны сыйлы тайпасындан гелген Пашабек, жагьил болса да, аз вакътини ичинде оьзюн саламат, сёзге итти, уллулагъа гьюрмет этип билеген, гиччилени оьзюне тартмагъа болагъан ёлбашчы гьисапда танытды. Ерли орта школаны битдирген сонг, ол ишлей туруп, Магьачкъаладагъы технический университетни нап ва газ тармакъгъа касбучулар гьазирлейген факультетинде охувун давам этген. Темиркъазыкъдагъы Янгы Уренгой шагьарны яшавлукъ уьйлер къурагъан «Полярис» деген предприятиесинде 7-8 йыллар загьмат тёкген, яш касбучудан директорну орунбасарына ерли гётерилген.

Пашабек юрт администрацияны башчысы болуп чалышагъанлы да эки ай бола. Ону сиптечилиги булан юртну ичинде оьтгерилген субботниклени вакътисинде орамлардан 30-40 машин чёп ташлангъан, ярыкъ береген Маллагентдеги трансформатор ярашдырылгъан. Маданият талапланы кютмеге де унутмай. Гьали-гьалилерде юртлулар ону кёмеги булан Янгыкъаягентде гёрсетилген Къумукъ театрны спектаклинде болуп да ял алгъанлар. 

– Ишимде ерли депутатлагъа таянмагъа тюше, – дей Пашабек. – Сонг да, биз юртну къартларыны, къатынгишилерини, оьрюм яшларыны лап гьюрметлилеринден уьч айры жамият советлер де къурдукъ. Гёз алгъа тутулгъан уллу ва жаваплы ишлени яшавгъа чыгъарыв, юртлуланы арасында дослукъну, татывлукъну яратыв масъалаланы чечивге, оланы гючюн, сынавун, билимин  къолламагъа къастыбыз бар, – деп, ол сёзюн тамамлады.

Гертиден де, арт заманларда юртда болдурулгъан тазалыкъ шолай иш гёрювню натижасы экени эс этиле. Биз лакъыр эте туруп, уьстюбюзге полицияны Гьайдакъ район бёлюгюню дёрт къуллукъчусу да гелдилер. Оланы гелмеклигини мурады полицияны юртдагъы участка инспектору Мурат Мусаевни жамиятны алдында оьтген йылны боюнда этген ишлерини гьасиллерин чыгъармакъ эди. Юртну башчысы булан биз де ёлугъувда ортакъчылыкъ этдик.

Янгыгентдеги орта школаны бинасы 1929-нчу йылда къурулгъан. Тек, школаны ичине гирип, охув ожакъны коридорун, клас-кабинетлерини онгарылгъанын гёргенде, мунда ишге берилген, охувчу яшланы кёп сюеген муаллимлер чалышагъангъа инандыкъ. Таныш болгъан сонг, шолай болуп да чыкъды. Къулакъасып тынглагъан сонг, школаны муаллимлери юртлулары булан бирге Мурат Мусаевни йыл боюнда юрютген ишине разилигин билдирди. Оьз­лени сёйлевлеринде школаны директору Гьажигерей Агьматов, ону заместители Ниярханум Арсланбекова, муаллимлер Патимат Амарова, Зумурут Омарова юртда ярыкълар кёп сёнегенин, шолай гьал муаллимлени ишинде пуршавлукъ этегенин, полицияны къуллукъчулары охувчу яшлар булан ёлугъуп профилактика ишлени юрютгенни сюегенин билдирди. Ондан къайры,  юртдагъы клубну бегетилгенлиги, спортзал ёкълугъу айрокъда оьрюм яшланы рази этмейгенин де айтдылар. Полицияны къуллукъчулары янгыгентлилени тилевлерин язып алды ва оланы барысын да район администрацияны ёлбашчыларына етишдирежегине сёз берди, тилевлени ва таклифлени кютмеге тийишли чаралар гёрежегине жыйылгъанланы инандырды.

Школадан чыгъып,  клубгъа тербендик. 

–Алдагъы гюн ахшам юрт активистлер булан геч болгъунча юртдагъы аслу масъалаланы арагъа салып ойлашдыкъ, – дей, юрюй туруп, Пашабек. Шоланы бириси ерли клубну имканлыкълары толу кюйде къолланмайгъанлыкъ булан байлавлу.  Себеби – бинаны ичи бек салкъын, исив берилмей. Гьагъы тёленмейгенге гёре, тартылгъан газ линия да гесилген.   

Иссилик гелген сонг администрация клубну эшик-терезесин ярашдырып, ичин тазалап, сырлап, ону оьрюм яшлагъа спорт­ну тутушуп ябушув ва оьзге журалары булан машгъул болмакъ учун бермеге гьазир. Сонг, клубну бинасыны гиччи залындагъы спорт халчаны уллу залгъа чыгъарып, ону спортну оьзге журалары булан машгъул болмагъа сюеген юртлуларыны ихтиярына бермеге де сюелер. Клубну коридору да бош къалмагъан. Биз онда гиргенде яшёрюмлени бир бёлюгю теннис ойнай туруп табылды.

Клубдан къайтгъан сонг Пашабек булангъы лакъы­рыбыз янгыдан кабинетге гёчдю. Юртбашчыны уьстюне арт-артындан гелегенлер лакъырыбызны бир нече керенлер бёлме де бёлдю. Шолагъа агьамият берип, мен Янгыгент юртну администрациясыны башчысыны иш гюню, гьар сагьаты къыставуллу экенине бирдагъы гезик тюшюндюм.

Биз ойлайгъан кюйде, бугюн юрт советни ёлбашчысы болуп ишлемеге тынч тюгюл. Юрт советни бюджетин топлама да йыл сайын къыйын бола. Пашабек айтагъан кюйде, 2017-нчи йылгъа бюджетде 1400 минг манат акъча маялар гёз алгъа тутулгъан. Шону учун  юртну масъалаларын, адамланы талапларын яшавгъа чыгъарыв гьаракатда бары имканлыкъланы къолламагъа тюше. Бу ишде инвесторлар, ягъада загьмат тёгеген юртлулар да ягъада къалма герекмей.  

Яшавлукъ масъалаларын, юртну экономикасын, адамланы ишге къуршавну масъалаларын чечивге де мунда айрыча тергев бериле. Экономиканы гётеривде юрт хозяйство тармакъны агьамияты уллу. Янгыгентни топуракълары 7000 гектаргъа етише. Бугюн оланы асувлу къоллав баш  масъала гьисапда арагъа чыгъа. Авлакъланы бир пайы алдагъы «Янгыгент» совхозгъа бегетилген. 

Бары да ерлерде йимик, топуракъ масъа­ланы чечив Янгыгентде де гьалиге ерли созулуп тура. Шо буса ­янгыгентлилени гьалеклендире. Топуракъны масъаласын тюз кюйде, халкъны пайдасына чечме гереклигин юрт администрацияны башчысы, къуллукъчулары яхшы англай, шоланы чечивню ёлларын ахтарып да туралар. 

Янгыгент муниципал къурулувну дазулары да бугюнге ерли мекенли токъташдырылмагъан. Ишни юрюшюн артгъа тарт­май, тийишли документлени де жыйып, проектлер гьазирлейген къурумлар булан дыгъарлар да байлап, жаваплы масъаланы ювукъ арада чечмеге тарыкъ. Топуракъда ишлемеге сюеген янгыгентлилени  санаву  да гюн сайын арта.  Бу ишде янгылыш болмагъа ярамай. 

Нечик алай да, четим масъаланы чечивге оьр билимли, сынаву бар касбучуланы къуршамагъа да герек. Ерли гьакимликни ишлеринде сынаву аз буса да, «Янгыгент юрт совет» муниципал къурулувуну администрациясыны башын тутуп актив кюйде чалыша­гъан жагьил улан Пашабек Мутаев кёп сюеген ата юрту Янгыгентни ва юртлуларыны алдында токъта­гъан жаваплы масъалаланы ва уллу ишлени юртлуланы, къурдашларыны къол узатыву, кёмеги булан ювукъ арада уьстюнлю кюйде яшавгъа чыгъаражагъына биз бир де шекленмейбиз.


Магьамматрасул Ибрагьимов.   

Къаягент район.

СУРАТЛАРДА:  «Янгыгент юрт совет» муниципал къурулувуну администрациясыны башчысы П. Мутаев;

юрт школаны алдында.  



Ругь байлыкъны кериванында |

Детальное описание: 


  ______________________________________________________________________

– Сизин идара ишлейгенли уьч йыл тюгюл болмай. Амма къысгъа болжалны ичинде кёп уьстюнлюклеге етишгенсиз. Цент­рыгъызны гьюрмет булан эсгере, сизге сынав топлама геле, сизге инана… Къыставуллу девюрлерде яш пагьмуланы тапмагъа ва олар булан иш гёрмеге енгил тюгюлдюр чю?




               – Озокъда, янгы ёл тапмагъа, ону къурмагъа бир де енгил болмай. Бизин   идара 2013-нчю йылны январындан иш башлады, тек ра­йонну билим берив управление­сини башчысыны заместители гьисапда яш пагьмулар булангъы чараланы гёрмеге 2011-нчи йылдан чалышдыкъ. Билим берив тармакъдагъы кемчиликлени алдын алмакъ учун, тарбиялав якъны да гючлендирмек мурат булан оьзюбюзню таклифлерибизни Буйнакск районну башчысы Даниял Шихсайитовгъа айтдыкъ. Ол да бизин янгыз якълап къоймай, харж булан да кёмеклешип, тюрлю-тюрлю иш уьстюнде герекли къураллар булан да таъмин этип, гьатта центрыбызны ерлешеген ерин де мекенлешдирди. Гьали буссагьатда да пагьмуларыбыз булан оьтгерилеген ёлугъувларыбызда оьзю де ортакъчылыкъ эте.

Гьар пагьмуну гьюнерин, бажарывлугъун оьсдюрмек учун муаллимлерибиз булан хас кюйде къурулгъан программалагъа гёре ишлейбиз.

– Сизин гьаракатыгъыз булан яшланы, охувчуларыгъызны иштагьландырагъан  кёп проектлени яшавгъа чыгъаргъансыз. Шоланы бири – «Ругь тарихибизни кериваны» дегенини гьакъында айтсагъыз яхшы болур эди.

– Бизин халкъыбызны ругь тарихи теренде. Эпсиз бай да дюр. Яш наслубуз ону гьар гюн сезме болардай имканлыкъланы яратмакъ – бизин борчубуз. Шу проектни аслу пикрусун, оюн бизге Россия­ны маданиятыны ат къазангъан къуллукъчусу, Буйнакск районну гьюрметли ватандашы Разия Жамболатова таклиф этген эди. 

Бу проектге гёре биринчи ёлугъувубузгъа 250-ден де кёп охувчуларыбыз къуршалды. Олагъа ругь байлыгъыбызны исбатлайгъан таъсирли далиллер булан медицина илмуланы кандидаты Хасмагьаммат гьажи Абубакаров, философия илмуланы доктору Мус­тапа Билалов, педагогика илмуланы доктору Магьаммат Рамазанов чыгъып сёйледилер. Инсанны къылыгъы, ругьу тарбиялав ёлунда да чыны­гъагъанны малим этдилер. Адамны, халкъланы бир-бирине исиндиреген ва ювукъ этеген къылыкъ-хасиятланы да эсгерди. Тарихибизни шо янындагъы варислигини гьакъында терен маъналы лакъырлашыв болду.

Сёйлевлени арасында экранда дюнья ва дин илмуда чалышгъан ва гёрмекли уьстюнлюклеге етишген  белгили алимлерибизни гьакъында документли фильмлер де гёрсетилди. Ондан къайры да, бизин центр­да тарбияланып, тюрлю-тюрлю оьр охув ожакъларда охуйгъан студентлерибиз де оьзлени яшавгъа, гьалиги девюрге гёз къаратывларын, илму-билимни пайдасын англатды.

– Ортакъчылыкъ этеген яшларыгъыз да илму-ахтарыв ёлунда этеген биринчи ишлерини гьакъында айтмадымы?

– Озокъда, олар да оьзлени ойларын аян этди, ахтарывларыны гьакъында  хабарлады. Оланы бириси  1925-нчи йылны февраль айында белгили 100 дин алим ортакъчылыкъ этген жыйынны гьакъында эсгерди. Ол маълуматны архивден тапгъан.

Шо жыйында къумукъланы, савлай Дагъыстанны ва бусурман халкъланы белгили ярыкъландырывчусу, алими Абусупиян Акаевни сёйлевюнден бир гесекни гелтирди. Ол булай деген: «Бизин Пайхаммарыбыз (с.а.с) къайда барып да билим алмагъа да васият этген. Шо саялы бусурманлагъа, къайсы тилде берилсе де, илмулар алмакъгъа къаршылыкъ этилмей. Биз Европадан маданиятны, ярыкъландырывчулукъну къабул этегенде, бизге варис бола деп гьисап этебиз. Неге тюгюл де, олар да  о илмуланы араплардан алгъан. Шеклик этме ярамай – дюнья ягъын­дан билим береген школалар тарыкъ. Амма биз булай билим алма чакъырагъанда динибиз тас болуп къалар деп халкъ тартына. Дагъыстанда совет школалар уьс­тюнлюклеге етишсин учун, мен ойлашагъан кюйде, Къуранны уьйренивге шо школаларда бир сагьат берилсе ва охув ожакъларда динибизге къаршы илмулар берилмежек деп бизин де инандырса яхшы болажакъ эди. Шо алимлерибизни де, халкъыбызны да кёбюсюню тавушу – о гьакъда гьар заманда да ва бары ерде де айталар». Алимибизни айтгъаны гьали де агьамиятлыгъын тас этмеген деп ойлайман.

                                      

Охувчуларыбызны терс ёлгъа тюшме къоймай, террорчулукъну алдын алмакъ мурат булан байлавлу проектибизни гележекде де узатажакъбыз.

– Яш наслуну ва агьлюню къылыкъгъа ва эдепликге байлавлу кюрчюсюн беклешдиреген ёлланы гьакъында не айтма боласыз?

– Бираз алда Магьачкъалада оьтгерилген аналаны форумунда ортакъчылыкъ этдик. Шонда да мен агьлюдеги гьалны айланасында сёйледим. Савлай дюнья оьлчевде къатынгишилер оьзлени эргишилени орнун алардай юрютегенин тюз гёрмеймен. Демек, немис философ Эрих Фромм да айтгъанлай, бир-бирине тенг даражалы болагъанны орнуна, эргиши де, къатынгиши де бир-бирине ошайгъан болуп бара.

Къатынгишини, ананы гьислери терен ва инче бола. Олар дюньяда да ва табиатда да болагъан гиччи алмашынывланы да гьазир англай. Эргишилер бу дюньяны оьзлени онгайына тизе гелсе де, агьлюде де ва жамият арада да къатынгишини пайдалы янашыву ва агьамияты асламдыр деп ойлайман. Бизин гьаракатыбыздан кёп зат гьасил бола. Шону англама герек.

Яш наслугъа оьзюню намусун таза тутма герек деп ойлайман. 1943-нчю йылда бир концлагерде  Совет Союздан тутулгъан къатынгишилеге къарайгъан врач айтгъан: «Булай къылыкълы, оьзлени намусуна ва тазалыгъына тийме къоймай сакъланып болагъан къатынгишилери бар халкъдан бирев де озуп ва уьст гелип болмажакъ». О врачны 25 йылына етишген, тек къылыгъын тас этмеген къызларыбыз тамашагъа къалдыргъан.  

Тарбия булан байлавлу масъа­лалар бир де артгъа салынма тюшмей. Ишибизде шону гёз алдан тюшюрмейбиз. Къылыкъсыз адамны жаны тун къарангылыкъда боладыр деп гьисаплайман. Шолай адамны гюнагьлы ишлерине де, шо къарангылыкъны яратгъан ва болма къойгъан гиши гюнагьлы. Юрегибизни де, жаныбызны да тазалайгъан, шавлалайгъан  къылыкъдыр!

– Сизин центрыгъыздагъы муаллимлер де пайдалы яратывчулукъгъа толу кюйде берилгенге ошай.

– Тюз эслегенсиз! Къыркъгъа ювукъ муаллим бирлешип ишлеп, нечесе проектибизни яшавгъа чыгъаргъанбыз. Яшлар учун, оланы пагьмуларын оьсдюрмек муратдагъы ишлерибиз бизин ругьландыра. Олагъа къарап биз де оьсебиз чи! 

«Сердце отдаю детям!» деген республика конкурсда да беш муаллимибиз биринчи ерлер алып къайтдылар, «Шаг в будущее» деген республиканы яшёрюмлерини арасында оьтгерилеген илму-ахтарыв конкурсда да эки охувчубуз алдынлы ерлеге ес болдулар.

Тюрлю-тюрлю предметлерден оьтгерилеген олимпиадалагъа къуршалагъанланы санаву да йылдан-йылгъа арта, билимлерини теренин гёрсетеген гьасиллер де арта. Бютюн Россияны бизин йимик къошум билим берив тармагъында чалышагъанланы арасында 2016-нчы йыл оьтгерилген конкурсда да лап да алдынлылары деген атгъа лайыкълы болдукъ. Алдагъы йылланы ичинде Дагъыстанны Башчысыны беш грантына да ес болгъанбыз. Ноябр айны башында савлай республикабызны къошум билим берив тармагъында ишлейген муаллимлеге пайдалы болардай сынав топлайгъан семинар да оьтгердик.

Бизин охувчуларыбыз гёрсетеген натижалар, оланы гьаракаты биз яшавгъа чыгъарагъан «Одарённые дети» деген проектибиз тюз къурулгъанны гёрсете. Гёз алгъа тутулгъан проектлерибиз дагъы да кёп. Олар бары да яшларыбызны ругьун чыныкъдырсын, пагьмуларын ачсын ва теренлешдирсин, уллуланы яшавуна сынаву булан онгарылып гирсин деп этиле. Мен де шогъар инанаман.

– Агьамиятлы ёлугъузда уьс­тюнлюклер ёрайман! 

– Савболугъуз! «Ёлдашыбызны» инамлы ва пагьмулу ёлдашлары да артсын!

– Кёп савболугъуз! 


Гьазирлеген Руслан СУНГУРОВ.

Суратларда: Айида  Залимханова;

центрны  охувчулары  химия илмудан сынавларын семинарны ортакъчыларына гёрсете.



 Материал подготовлен в рамках реализации государствен­ной программы РД «Комлексная программа противодействия идеологии терроризма в Республике Дагестан на 2016 год».








Актуальные темы: Y

Бизин Ватаныбыз – Россия |

Детальное описание: 

Россияны харлысызлыгъы

В. Путин россиялылар уьлкесини харлысызлыгъын якъламагъа бажарагъанын билдире. Россияны халкълары оьзлени милли пайдасын якълама болагъанны бирдагъы керен де гёрсетди. В. Путин айтгъан кюйде, Россияны бирлиги учун ватандашлар ялгъан къопдурувлагъа инанмай ва башгъа миллетлени хатирин къалдырмай. Тек о арив сёзлер булан башгъаланы ягьын бузмакъ тюгюл, бир-биревню якъламагъа чакъыргъан.


Бирлик ва тарих

Россияны Башчысы айтгъан кюйде, тарихни дарслары ватандаш разиликни болдурма чакъыра. Уллу талчыкълар нечик гьаллагъа салма болагъанын биз яхшы билебиз. Оьтген асруну барышында олай гьаллар бизин уьлкеде аз болмагъан. Гелеген 2017-нчи йыл Февраль ва Октябр инкъылапланы 100 йыллыгъы тамамлана. Россияда болгъан инкъылаплагъа дагъы да къайтып къарама, Россияны жамиятына шо агьвалатланы дагъы да гёзден гечирме себеп бар. 1917-нчи йылны эсге ала туруп, гьар агьлюге о гелтирген бир-бир талчыкъланы оьзлени пайдасына айландырма къарама тарыкъ тюгюл.

Россияны халкъларыны бирлиги уьлкени оьсювю учун тарыкъ экенни Россияны Президенти дагъы да эсгерди. Тозулгъан жамият булан уллу масъалаланы чечме бажарыламы? Бирев-биревню англамайгъан, гьар адам оьз талапларын гётереген парламентде натижалы иш чыгъарма боламы? Тышдан ёлбашчылыкъ этилеген уьлкеде, оьзюню ватандашларыны абурун тас этген парламент булан ишлеме бажарыламы? Шу соравлагъа бир ёрукъда жавап берме бажарыла. Озокъда болмай.

Медицина

В. Путин Чакъырыв кагъызында медицинаны оьсюв ёлларыны гьакъында да айтды. Врачланы билимин гьар йыл камиллешдирив гелеген йылдан тутуп башланажакъ ва врачлар оьзлени билимин къайда камиллешдирме герекни оьзлер сайлажакълар. Врачланы тарыкъсыз ишлерден, языв-бузукъдан  азат этме герекни де эсгерди.

Коррупциягьа къаршы ябушув

Коррупцияны гьакъында айта туруп, Президент эсгерген  кюйде, пачалыкъ къуллукъчуланы кёплери – таза ва низамлы адамлар. Тек уллу гьакимлер булангъы байлавлугъу, пайдалы ишлери коррупциягъа тарыгъанланы айыпдан чайма болмайгъанын дагъы да эсгерди.

«Сайлав кампанияны уьлкедеги оьсюв ёлларын буса сав жамиятда яшайгъан ватандашлар оьзлер белгиледи», – деди Владимир Путин.

Экономика

Президент инфляцияны тёбенлешивюн эсгерди. Россияны дюнья экономикасыны арасындагъы гьалын яхшылашдырмакъ учун 2025-нчи йылгъа етишгинче тийишли ва тындырыкълы чараларын къуршайгъан планны гелеген йылны май айы болгъанча онгартмагъа Россияны Гьукуматына тапшурду.

Эгер де Россияны экономикасыны алдында токътагъан кюрчю масъалаланы чечмесек ва оьсювюбюзню янгы шартларын толу гюч булан къолламасакъ, йыллар бою артда къалмагъы­быз бар. Башынданокъ бизге къысылып-тартылып дегенлей яшама, экономия этип, оьсювюбюзню сонггъа къоймагъа биз болмайбыз.

Россия Федерацияда цифровой экономиканы программасын къоллама башламакъны Путин таклиф этди

Янгы технологияланы къайдаларыны ёлларында къоллап этилинеген экономиканы оьсювюню генглешген программасын яшавгъа чыгъарма так­лиф этди. Ону яшавгъа чыгъарагъанда уьлкеде иш гёреген компаниялагъа, ахтарыв центрлагъа аркъа таяма герек. Шо милли аманлыкъны ва уьлкени технология харлысызлыгъыны масъаласы болуп токътай.

Гюнбатыш пачалыкълар булан къатнав

Путин эсгергени йимик, Россия США-ны янгы администрациясы булан къатнамагъа гьазир. Шону булан бирге Россия гьеч ким булан татывсуз болмагъа ва олагъа къаршы турмагъа сюймей, тек оьзюню ихтиярларын къыйыкъсытывланы да ёлгъа йибермежек.


В. Путинни РФ-ни Федерал Жыйынына йиберген Чакъырыв кагъызына гёре сесленивлер

РФ-ни юрт хозяйство министри Александр Ткачёв «Россия 24» деген телеканалгъа берген баянлыгъында билдиргени йимик, Россияны АПК-сы оьзюню ерин тапгъан. Ону пикрусуна гёре, тыш пачалыкълар токъташдыргъан санкциялар тайдырылмаса да,  гьал бузукъ якъгъа алышынмажакъ. 

Пачалыкъ Думаны вице-спикери Сергей Неверов оьз гезигинде Президент гёнгюллюкню ва оьсювню Чакъы­рыв кагъызы булан чыгъып сёйлегени гьакъда билдирген. Силуа­новну сёзлерине гёре, экономиканы дюнья оьлчевюнден тёбен болмай­гъан кюйде 2020-нчы йылгъа янгы экономика шартлар болдурулса ва налог жыйыв тармакъда алмашынывлар этилсе, гьаллар ёрукълашажакъ. 

Шондан къайры да, Валентина Матвиенко билдиргени йимик, Федерация Совети Президент оьзюню Чакъырыв кагъызында берилген тапшурувланы яшавгъа чыгъарывну гёз алгъа тутулгъан планын тасдыкъ этежек. Шону булан бирге ол Владимир Путинни Чакъырыв кагъызы гьалиги яшав шартлагъа къыйыша­гъаны гьакъда айтгъан. Шондан къайры да, ону пикрусуна гёре, Чакъырыв ка­гъызны экономика масъалагъа байлавлу бёлюгю «гючлю» язылгъан. 

Шону булан бирге, Денис Мантуров автомобиль чыгъарыв промышленностда бу йылны барышында кёп тёбен тюшмежек.. Автомобиль чыгъа­рывдан къайры, оьзге тармакъларда да 2016-нчы йылны гьасиллерине гёре гетген йыл булан тенглешдиргенде оьсюв гьис этилежек. 



ГОЛЛАРСЫЗ – ДЁРТЮНЧЮ ОЮН |

Детальное описание: 

Оюнну 41- нчи минутунда Сардар Азмун, 79-нчу минутунда буса Гацкан "Анжини" къапучусу Беленовну къапусуна эки гол гийирип, уьч очко къазанды. "Анжи" буса  артдагъы вакътилерде оьзю оьтгереген дёртюнчю оюнунда бир гол да гийирип болмады.

Шо гьалны гьисапгъа алгъанда, команданы баш тренери Павел Врбагъа кёп суаллар тувулуна. Муна шо суалланы лап да аслулары. Неге футбол майданны онг янында ойнама тюшеген ярым якълавчу Обертан муна бу экинчи оюн орта чапгъынчыны еринде ойнай? Оьзю де къолайсыз ойнай. Неге команданы эки йыл тартып тургъан орта чапгъынчы Янник Боли сезонну башындан тутуп артгъа салгъан оюнчуланы скамейкасында мекенли кюйде бир ерге ес болуп тура? Неге чапгъынчыны къуллугъун кютюп болмайгъан Обертанны орнуна украиналы Будковский сама ойнамай?

Гелеген турда оьз майданыбызда ойналма тюшеген "Амкар" булангъы оюндан сонг болажакъ прес-конференцияда  шу суалланы «Анжи» команданы баш тренерине бермеге хыялым бар.
         Тюзю, "Ростов" булан команда яман да ойнамады. Тек дёрт оюнну ичинде нечакъы майданны есилерини къапусуну алдында къоркъунчлу мюгьлетлер тувдурмагъа  болса да,  бизин команда бир сама гол гийирмеге бажармады.  Алдан берли де шо къуллукъну кютюп гелген чапгъынчысыз голлар гийирме бек къыйын экенни футболдан аз англаву бар адам да  яхшы биле. Бизин команданы баш тренери П. Врба буса команданы артдагъы эки йылны узагъында лап да  гючлю чапгъынчылар гьисапда оьзлени гёрсетмеге бажаргъанланы артгъа салып, оюнчуланы скамейкасындан турма къоймай.  Команданы аслу составына чапгъынчы да тюгюл, къолайсыз да ойнайгъан Обертанны къоша.

Чемпионатны биринчи кругу битди. Команда оьз майданында бир оюнну тюгюл утуп болмады. Ахырынчы турларда бизин команда тувулунгъан гьалны алышдырмагъа болмажагъы ачыкъ кюйде гёрюне.

Гелеген оюнну бизин команда оьз майданында Гьажи Муслимович Гьажиев ёлбашчылыкъ этеген "Амкар" булан ойнажакъ.

 

Шарапутдин Кишиев.


Следственный отдел ОМВД РФ по Хасавюртовскому району сообщает |

Детальное описание: 

Предварительным следствием по настоящим уголовным делам установлено, что Гамзатов Азамат Гамзатович, 24.12.1988 г. р., и Гамзатов 3иявдин Гамзатович, 20.07.1986 г. р., в период с сентября 2015 года добровольно вступили в состав незаконного вооруженного формирования, созданного и действующего на территории Сирийской Арабской Республики, где принимают участие в боевых действиях против правительственных войск.

До момента установления указанных фактов Гамзатов А. Г. и Гамзатов З. Г. о своем участии в незаконном вооруженном формировании в правоохранительные органы не сообщали и не заявляли о добровольном прекращении участия в нем.

19 мая 2016 года Гамзатов А. Г. и Гамзатов З. Г. объявлены в розыск и по настоящее время находятся в розыске. В случае, если вы располагаете информацией, имеющей значение для расследования настоящего уголовного дела, то можете предоставить ее по адресу: МВД по Республике Дагестан, Отдел Министерства внутренних дел Российской Федерации по Хасавюртовскому району, Следственный отдел г. Хасавюрта, ул. Воинов-интернационалистов, 1.


Асолтан КЪОНАКЪБИЕВ: «ХАЛКЪ КЮЙЛЕГЕ КЮЙЛЕНМЕК – МЕНИ АСЛУ МУРАДЫМ» |

Детальное описание: 

Асолтан 1948-нчи йылда Эндирейде тувгъан. Атасы Шагьсолтан – Уллу Ватан давну ортакъчысы. Ол давдан авур кюйде яраланып къайтып, юртдагъы Ленинни атындагъы колхозда бухгалтер болуп ишлеген. Яралары терсейип, гьар йыл Сочиге йиберилип турса да, ол къолай болуп гетмей. 1953-нчю йылда Асолтангъа – 5, гиччи уланы Хансолтангъа 4 ай болагъанда гечине. Шагьсолтанны къатыны Дарайкъыз Дагъыс­танны халкъ шаири Къазияв Алини тайпасындан. Агьлюсю гечингенде, эки де яшны да алып, уланкъардашы Солтахан ва ата тайпасыны кёбюсю яшайгъан Хасавюртгъа гёче.

Арадан заман гетип, Асолтан школагъа барма чагъы етише. Ону 1955-нчи йылда интернатгъа сала.

–Магъа шо заман 7 йыллар бола эди, – дей Асолтан, яшлыгъын эсге ала туруп. – Мени шоссагьат класны старостасы этип сайлады. Староста, сен де билеген кюйде, бары да затгъа жавап бере. Жавап бергенден къайры, уьлгюлю де болма герексен чи. Шолай, гиччи чагъымдан тутуп жаваплы болма башладым. Шо заманда интернатда кёп кружоклар ишлей эди. Мен шоланы кёбюсюне юрюп турдум. Тек барысындан да кёп самолётлар къурагъанын (авиамоделирование) ушата эдим. Магъа 12 йыл болагъанда мен этген самолёт Дагъыстандагъы конкурсда биринчи ер алды ва мени Новочеркасск шагьарда оьтгерилеген ярышлагъа йиберди. Шонда самолётну 5 керен учурма герек эди, о да гьавада 5 минутдан кем учма тарыкъ тюгюл. Шондан да мен экинчи ерни алып къайтдым. Шолай да, мен кружокда «учагъан бошгъап»  (летающая тарелка) этген эдим. Биз шону ерден 1 метргъа айырылагъан даражагъа да гелтирдик. Мен шо вакътиде конструктор болма сюе эдим.

Асолтанны къастлыгъы булан интернатда духовой оркестр да къурула. Биринчи майда шо оркестр демонст­рацияда ортакъчылыкъ этип, кёп халкъны гьайран эте. Ерине гёре айтып къойсакъ, шолай оркестр Хасавюртдагъы охув ожакъланы ичинде биринчи болгъан.

Асолтанны самолётлагъа бакъгъан сюювюн узукъариси «буза». Композитор Салимхан Къазиявов Ленинграддагъы консерваторияны да битдирип, Магьачкъаладагъы Г.Гьасановну атындагъы музыка училищеде дарс беривчю болуп ишлеме башлай.

Ол бир гюн булагъа гелгенде, Асолтан огъар конструктор болма сюегенин айта. Ол да оркестр къургъанны эшитип, муну ангын тергеп къарай ва училищеге тюшмекни таклиф эте.

Шолай, Асолтан 1955-нчи йылда охума тюше. Ол оьзбашына музыка алатланы согъуп болса да, ноталаны билмей. Шону учун да дирижёр бёлюкге тюше. Шо вакътиде училищени директору болуп белгили къумукъ композитор Наби Дагьиров ишлей болгъан. Ол мени булангъы лакъырында  СССР-ни композиторларыны союзуну председатели Тихон Хренников оьзюнден экзамен алгъанны уллу оьктемлик булан айта. Асолтан белгили композитор Хизри Батыргишиев ва Наби Дагьировну къызы Аида булан бирге охугъан.

Училищеден ол къайсы инструментни де согъуп болагъан болуп чыгъа. Шондан сонг ол 1981-нчи йыл болгъанча Хасавюртдагъы педагогика училищеде дарс беривчю болуп ишлей. Ол мунда да башлап хор, сонг халкъ инст­рументлени оркестрын ва артда буса эстрада ансамбль къура.

– Бек гьасирет эдим эстрада ансамбль да къуруп, шонда сокъмагъа, – дей Асолтан. – Тек не гитарабыз, не де усилителлерибиз ёкъ эди. Шоланы алма харж да ёкъ чу. Шо заманда янгыз Магьачкъалада бир эстрада ансамбль бар эди. Шолагъа барып къарап, шоланы гитараларыны суратларын этип, сонг уьйге гелип, гитаралар ва усилителлер эте эдик. Нечик де, 1971-нчи йылда «Орфей» деп ат да тагъып, эстрада ансамбль къурдукъ. Шо заманда биз сав Дагъыстангъа дегенлей белгили болдукъ. Бизин репетициялар этме деп шо вакъти райондагъы маданият уьйню директору Гьажи Гьюсейнов чакъырды.

Мени булан ансамблда Борис Шубаев, Руслан Исламов ва Алик Алагьвердиев бар эди. Сокъма да согъа эдик, йырлама да йырлай эдик. Бизин ансамбл­ге къошулма сюегенлени санаву 100-ден артыкъ болгъандыр. 

Сонг буланы консерва заводну клубуна директору Роберт Шубаев чакъыра. Арадан заман гете, ансамблни сынаву арта, янгы йырлар гьазирлей, Дагъыстанны ва Мычыгъыш респуб­ликаланы шагьарларында ва уллу юртларында концертлер гёрсетме башлай. Тюрлю-тюрлю йылларда ансамблда Александр Кузнецов, Гьасан Баширов, Игорь Михайлов, Владимир Чурков, Шюкюр Гьажиев, Хансолтан Къонакъбиев, Солтан Мурзаев ва Валерий Сатыбалов йырлагъан. Шо йылларда фонограмма да болмагъан, йырлап болмайгъан адам шоссагьат билинип къала болгъан…

Арадан 45 йыллар гетсе де, Асолтан шо йылгъы гьаракатын уллу сююнч булан эсгере ва бары да музыкантлар булан бугюнлерде де аралыгъын юрюте.

1991-нчи йылда ол Хасавюрт ра­йонну маданият управлениесине ишге чыгъа. Шо йыл управлениеде музыка школа ачыла ва шону директору этилип Асолтан Къонакъбиев белгилене. Бугюнлеге ерли шо ишинде ишлеп де тура.

–Оьтген заманны ичинде бизин школа кёп яшны охутгъан. Олар бары да музыкантлар болмаса да, музыканы герти кюйде сюегенлер болуп чыкъгъанлар.

–Бугюнлерде музыка школада яшёрюмлер не алатланы сокъма уьйрене?

–Бизин школада 76 яш охуй. Яшёрюмлер шонда агъачкъомуз, фортепьяно ва гитара сокъма уьйренелер.

–Музыка школа къайда ерлешген?

–Баш бинабыз (офис) ва музыка класыбыз Эндирейде, маданият къалада ерлешген. Шонда фортепьяно ва агъачкъомуз сокъма уьйретебиз. Фортепьянону сокъма хас билими бар Мадина Телякъавова, агъачкъомузну буса Эдил Къонакъбиев сокъма уьйрете.

Бизин школаны филиаллары Тотурбийкъалада (агъачкъомуз) ва Кёстекде де (фортепьяно ва гитара) бар. Агъачкъомузну сокъма композитор, Дагъыс­танны маданиятыны ат къазангъан къуллукъчусу Ниъматулла Далгьатов, фортепьянону Альбина Телевова ва гитараны Мурат Къалсынов уьйрете. Гьали-гьалилерде Кёстекдеги филиалыбызда «Музыканы гюню» оьтгерилди. Шонда яшлар, тюрлю-тюрлю кюйлер согъуп, охувчу яшланы ва оьзлени ата-анасыны гёнгюн алдылар.

–Школаны охувчулары конкурсларда яда фестивалларда ортакъчылыкъ этеми?

–Мен эсгерген согъув алатлар булангъы конкурслар кёп оьтгерилмей. Артдагъы 2 йылны айтып къойсакъ да, бизин школаны тарбиялавчулары Къоркъмаскъалада ва Къаягентде оьтгерилген фестивалларда ортакъчылыкъ этди. Гетген йыл Хасавюрт районда «Поющие струны» деген халкъ согъув алатланы усталарыны фестивалын оьтгердик. Шонда бизин школаны яшлары оьзлени пагьмусун гёрсетди. Бу йыл апрель айда буса Кёстекде «Лейся, музыка» деген конкурс оьтгердик. Бизин школаны яшлары шонда да биринчи ерни алды.

–Сизин школаны филиалларын башгъа юртларда да ачма хыял бармы?

–Биз чи ачып болабыз, тек касбучулар ёкъ,  дарс беривчюлер шагьардан юртлагъа гелип дарс берме сюймейлер. Шону учун да бизин школадагъы охувчулагъа училищеге бармакъны таклиф этебиз. Ачсакъ да, юрт башчылар ва школаланы директорлары бизге не кёмек этейик деп туралар. Баянлыкъ беривюм булан пайдаланып, мен Кёстек юртну башчысы Гьюсенали Абакаровгъа, школаны директору Абдулазим Алиевге, Эндирейде Къачакъ Алиевге ва 1 номерли школаны директору Айзанат Абуталибовагъа, Тотурбий­къаланы башчысы Нариман Акаевге баракалламны билдирме сюемен. Олар школаны ишин юрютмек учун ерлер гьазирледилер ва шоланы ярашдырып да бердилер.

– Бир-бирде мени эсиме халкъ согъув алатланы сокъма уьйренме сюегенлер де бармы экен деген ой гелип гете… Гележекде не болажакъ?

–Уьйренме сюегенлер бар, тек аз. Алда йимик агъачкъомуз ва гитара согъуп йыбавлар этилмей, тойларда башгъа макъамлар согъула. Бизге охума тюшгенлени де йылны ичинде 10-20 проценти тая. Шолай десем де, мисал учун, Кёстекде, агъачкъомуз согъагъан бёлюк ачмакъны тилейлер. Айтагъаным, сюегенлер бар.

Бугюн школада 8 дарс беривчю бар. Биз касбучуланы тапсакъ, шо масъалагъа къаралажакъ. Биз де къойсакъ буса, агъачкъомуз согъагъан адамны табып болмас гьалгъа тюшербиз. Артдагъы 4 йылны ичинде бизин охувчуларыбызны бешевю Магьачкъаладагъы  музыка училищеге охума тюшгенлер. Охуп битгенде бизин школада ишлеме де сёз бергенлер.

Халкъ согъув алатланы усталарын артдырмакъ ва милли макъамланы унутулма къоймай халкъны арасында яймакъ  учун, мени таклифим булан Хасавюрт районну маданият бёлюгюнде 12 адамдан халкъ согъув алатланы оркест­ры къурулду. Шону да мен юрютемен. Олар гьали бир нече байрам чараларда оьзлени гьюнерин де гёрсетдилер. Мен ёлбашчылыкъ этеген школаны аслу борчу да – болгъан сайын кёп жагьилни тартмакъ ва адамланы арасында халкъ согъув алатланы абурун тас этме къоймай сакъламакъ.


Лакъырлашывну язгъан Гебек КЪОНАКЪБИЕВ,

оьз мухбирибиз.

Суратларда: Хасавюрт районну маданият бёлюгюню яшёрюмлерини

музыка школасыны директору Асолтан Къонакъбиев.




Къумукъ поэзияны сигьручусу |

Детальное описание: 

Къумукъ адабиятда Анварны яратывчулугъу гёрмекли ерни тутгъан. Огъар къумукъ поэзияны сигьручусу (чародей) деп де айталар. Бу гезик Къумукъ театр­ны коллективи онгаргъан ва гёрсетген «Родник» деген музыкалы-поэзия композицияны жыйылгъанлар разилик булан къаршылады. Мунда шаирни яшавуну ва яратывчулугъуну гьар тюрлю вакътиси гёрсетилди. Ватангъа, парахатлыкъгъа, ана тилге багъышлап, давгъа къаршы язгъан шиърулары охулду. Анварны сююв лирикасын бизин халкъ бек ушата, гёнгюнден уьйренелер. Спектаклде шо янына да аслу тергев берилген. «Чубар ала тастарынг…», «Аман досум…», «Эсге геле заманлар…» деген ва башгъа йырлары йырланды.

«Къайсар Къалабузаров» деген поэмасына гёре салынгъан композиция къаравчулагъа айрокъда таъсир этди. Мунда юртдагъы яшав, адатлар, ишсюймеслени сёгюв, янгы яшавгъа абат алыв суратлана. Анвар Гьажиевни ролюн Дагъыстанны ат къазангъан артисти Магьаммат Къасумов бажарывлу кюйде ойнады. Къайсар Къалабузаровну ролю буса сююмлю артистибиз, РФ-ни ат къазангъан артисти Басир Магьамматовгъа тюшген эди. Ол нечик къужурлу ойнайгъанны барыбыз да билебиз. Къаравчуланы бетинден шатлыкъ, кюлкю таймады. Анварны шиъруларына гёре язылгъан белгили йырланы РФ-ни ат къазангъан артистлери Байсолтан ва Тотуханым Осаевлер йырлады. Шаирни масхара шиъруларын ДР-ни халкъ артистлери Имамутдин Акавутдинов ва Нариман Акавов, ДР-ни ат къазангъан артистлери Жалав Бекеев ва Зугьра Межитова чебер кюйде охуду. ДР-ни ат къазангъан артисти Пахрутдин Ихивов «Эсге геле заманлар» деген йырны йырла­гъанда, гючлю харс урувлар гётерилди.

Анварны шиъруларын РФ-ни ат къазангъан артисти Камил Жабукъов, ДР-ни ат къазангъан артисткасы Сабият Салимова, актёрлар Ибрагьим Атаев, Зумрут Салимгереева чебер кюйде охуду ва къаравчуланы разилигин къазанды. Спектаклни онгарывда режиссёру Байсолтан Осаев, художник Арслангерей Акавов, композитор Хизри Батыргишиев Анварны халкъ лап да кёп сюеген асарларын айырып, къужурлу сагьна гёрюнюшлени тизме болгъанын айрыча эсгерме тюше.

Бизин мухбирибиз.

Суратда: спектаклден гёрюнюш.


«Тарихлерде Игит атынг къалажакъ!» |

Детальное описание: 

Ноябр айны 19-нда Албёрюгентде Россияны Игити Тулпар Мусалаевни къабуруна сынташ салынагъанлыкъгъа байлавлу къайгъылы чара оьтгерилди. Чарада Дагъыстанны Халкъ Жыйыныны ва Гьукуматыны ёлбашчы къуллукъчулары, Россияны оборона министерлигини ва Къыбла асгер округуну вакиллери, Игитни асгер ёлдашлары ва дос-къардашы, юрт жамият ортакъчылыкъ этди.

Игитни эсделигине багъышлангъан сёйлевлени Дагъыстан Гьукуматыны Башчысыны заместители Рамазан Жаппаров ачды.

– Дагъыстанлылар Россияны оьзге халкълары булан янаша уллу умуми Ватаныбызны бирлигин ва къудратын беклешдирмек учун оьз къошумун болдурма къаст эте. Тулпар Мусалаевни яшаву ва къоччакъ ишлери шону гертилейген бир ярыкъ ва гёрмекли мисал болуп токътай. Биз гьали де Тулпарны дав агьвалатларда гёрсетген гьюнерлерини гьакъында мекенли билмейбиз. Ол Башкомандующийни яшыртгъын буйругъун кюте эди. Билмесек де, оьр Игит ат не саялы берилегенни барыбыз да  бек яхшы англайбыз. Гьали Гьукуматда Игитни атын даимлешдирмек учун къарар гьазирленип тура. Тулпар Мусалаевни аты шагьарны орамына ва школасына къоюлажакъ, – деди ол.

–Магъа бугюн сёйлеме оьтесиз къы­йын, – дей Игитни асгер къурдашы подполковник Юрий Смайлов. – Биз Тулпар булан агъа-инидей эдик. Ол арабыздан гетгенине гьали де инанып битмеймен. Тулпаргъа Алтын Юлдуз не  учун  берилген деп сорайгъанлар кёп бола. Биз асгер борчубузну макътав яда савгъат учун кютмейбиз. Бир затны айтма боламан, Тулпар оьжетли герти къоччакълыкъ гёрсетип, савлай баталь­онну оьлюмден къутгъаргъан.

Къайгъылы мажлисде Албёрюгент, Кахулай ва Таргъу юртланы жамаатларыны атындан белгили жамият чалышывчу, алим  Салав Алиев чыгъып сёйледи.

Асгер мердешге гёре, чаралар тамамлана туруп, сыдырагъа тизилген гьюрметли къаравул автоматларын кёкге чююп, Игитни эсделигине уьч керен атышды.

Газетни гелеген номерлеринде Тулпарны атасы Оьздемир Мусалаев булангъы баянлыкъ берилежек.

 

Маълумат: Майор Тулпар Оьздемирович Мусалаев 1983-нчю йылны декабр айыны 18-нде Хасавюртда тувгъан. Школаны битдирген сонг, Къазандагъы оьр  умумиасгер училищеге охума тюшген. Асгер касбусу –танкист. Училищеден сонг гьар тюрлю асгер бёлюклерде къуллукъ этген. «Темиркъазыкъ Кавказдагъы дав агьвалатланы ортакъчысы», «Дав къоччакълыгъы учун», «Асгер къуллукъдагъы уьстюнлюклери учун» деген медаллар, «Кавказдагъы къуллукълары учун», «Лап яхшы атышывчу» деген белгилер булан савгъатлангъан.

2015-нчи йылны декабр айында РФ-ни Президентини яшыртгъын къарары булан Россияны Игити деген ат булан белгиленген. 2016-нчы йылны май айыны 19-нда Къыбла Осетияны тавларында  ёл хатабалагьгъа тюшюп, чакъсыз гечинген. Албёрюгентде уллатасыны ва улланасыны къабурларыны янында гёмюлген.

Алав АЛИЕВ.


Без уважения к уважению |

Детальное описание: 

Все эти события, конечно же, наложили определенный отпечаток на поведение людей.

Немного затянула с началом. Собственно говоря, сам случай.

Уже более года в Махачкале появились автобусы маршрутов №№100 и 44 «а». Такое происходило не раз по 100-у маршруту, следующему в соседний Каспийск.

Все мы знаем, что стоимость проезда на автобусе всего 10 рублей. Как говорится – дешево и сердито. Вот «сердито» – это прям про этот вид транспорта. Уставший после рабочего дня, порой попадаешь в битком забитый автобус и едешь домой злой – в тесноте, да не в обиде. Вот про «да не в обиде» тоже спорно.

Однажды мне повезло, автобус был не настолько заполнен, было место свободно постоять. Едем, значит, мы, освобождается место, проход к нему забит людьми. И здесь важно посадить старшего из пассажиров: во-первых, потому что он старший, то есть проявить уважение, а во-вторых – стоячее место освободится, и людям станет гораздо легче продвигаться к выходу. Так вот, автор, будучи сам пассажиром, оглядывается по сторонам и изо всех поблизости видимых пассажиров вежливо предлагает сесть на освободившееся место самому взрослому из них. И как вы думаете, что происходит? Этот взрослый человек, а точнее женщина, поворачивается, всем своим видом демонстрирует недовольство и, не сказав ни слова, отворачивается. Тут на какой-то момент было оцепенение. А это место так и доехало до заданного маршрута пустым.

Вот тут непонятно. Проявить уважение к старшему, как нас учили с детства, – и встретить полное равнодушие?

Тут такой очень тонкий момент. Молодое поколение всегда учится у старших. А теперь получается, что старшие подают нам плохой пример – в конкретном случае не проявляя уважения к уважению, проявленному по отношению к ним. Ведь в следующий раз не исключено, что ни один молодой человек элементарно не уступит место. К сожалению, это не единичный случай. А потом молодежи приходится слушать упреки в свой адрес – «никакого уважения к старшим». Стараются всячески пристыдить нас.

Даже не знаю, откуда в нас эта патологическая агрессивность к внешнему миру, да и внутреннему тоже. Измеряем жизнь высоким напряжением, или сами создаем это самое напряжение, готовые с минуты на минуту сорваться. Давайте оставим это дело вольтметру и электрической цепи, которая и  способна создавать это самое напряжение.

Максалина Салихова.


Магьамматгьанапи гьажи Гьамзатов: «Илмугъа мен гьали буссагьатда да иштагьлыман» |

Детальное описание: 


«Ёлдаш» газетибизни редакциясында, яшавда да йимик, нечесе тюрлю адамлар булан ёлугъувлар оьтгериле. Оланы къайсы да айрыча тергевню тартардай таъсирли де бола. «Сафар» межитни имамы Магьамматгьанапи гьажи булангъы ёлугъув да – шолайларындан бири. Ону булан дагъы да ёлугъуп, баянлыкъ алажакъгъа артдагъы бир ёлугъувубузда сёйлешинген эди. Узакъ да къалмай бу иш яшавгъа чыкъды. Болгъан лакъырлашывну сизин тергевюгюзге де беребиз.

 

– Яшёрюмлер яшавда ала­гъан абатын гьар гезик ата-ананы рази къалдырагъан кюйде алгъанын сюебиз. Сиз илму булан байлангъан дарс береген муаллим де болуп ишлейсиз. Яшлар илмулу болма тарыкъмы? Ону не маънасы бар?


– Пайхаммарыбызны (с.а.с) гьадислерине гёре адамлагъа пайда гелтиреген бир гесек илму охумакъ бир минг ракат намаз къылмакъдан да артыкъ дей, бир минг авруйгъан адамны гёрме бармакъдан да артыкъ дей. Бир адам оьзюню бир къардашын гёрмеге ёл чыкъгъан болгъан. Огъар адам суратда малайик сорагъан дей:



– Гьей, адам, неге ёлгъа чыкъгъансан?

– Мен къардашымны гёрме бараман.

– Не къуллугъунг, не мурадынг бар онда битдиреген?

– Чечме сюеген бир масъалам да ёкъ.

– Олай буса, неге барасан дагъы?

– Аллагь учун бараман.

– Дагъы къастынг ёкъму?

– Ёкъ. Бир Аллагь учун бараман.

– Сагъа сююнч айтма сюемен. Бир Аллагь учун барагъанынг саялы сагъа уллу зувап языла.

Авруйгъанланы гёрме бармакъ дагъы да гючлю зуваплардан санала. Бир минг авруйгъан адамны гёрме бармакъ учун нечакъы къыйын тёкме тарыкъ? Илмуда тёкме тарыгъы шондан да артыкъ дей. Сонг да, бир минг оьлюню гёмме бармакъдан да артыкъ санала. Пайхаммарыбызны (с.а.с) бир асгьабы Къуран охумакъдан да артыкъмы илму охумакъ деп сорагъанда, булай жавап берген: «Къурандан сен Аллагьны  каламын англап, не этме герекни билип боламысан, эгер де ону билмеге илмунг болмаса», – деген. Бизин динде илму шончакъы да сыйлы. Янгыз бир адамгъа, жамиятгъа, халкъгъа да ону агьамиятлыгъын, алимлер айтагъан кюйде, Къуранны биринчи аяты да англата. Инсан оьзюню гьакъылына, пайдасына, гезигине гёре этеген ишлерин тизип эте. Ону да маънасы бар.

Къуранда да Магьаммат Пайхаммарыбызны (с.а.с.)  уьммети ер юзюнде яратылгъан лап да сыйлы уьмметлерден санала. Аллагьны инг де сыйлы махлу­къаты – Пайхаммарыбызны (с.а.с.) уьммети. Инг де сыйлы каламы да – Къуранны каламы. Биринчилей тюшюрген сёзю де оху деп башлана. Шондан да англашыла бизин динибиз де билимге берилеген агьамият. Ислам динде гьар этилеген ибадатны – къылагъан намазынгны, гьатта айтылагъан сёзлерингни, гьар-бир ишингни де маънасын англап этмеклиги талап гьисаплана. Англап этмек артыкъ бола. Къуранда  намаз къыл, ораза тут, гьаж къыл деп башланмагъан чы. Биринчи ерде, оху деген. Охув булан адам не зат терс, не зат тюз экенни англама башлай. О гьакъда Къуранда кёп аятлар да, гьадислерде  де айтыла.

Дагъы да, инсан дюнья яшавунда нечик гётериле? Кимлер гётериле? Кимлени Аллагь гётере? Къайсы ва не ёлгъа тюшген халкъланы Аллагь гётере? Биз, бусурманлар, Аллагьгъа инанабыз. Гётереген де, ер этеген де Аллагь деп инанабыз. Гьар гюн эртен къылагъан намазыбызда да охулагъан дуа бар. Ону маънасы – «Аллагьым, гертиден де, гьеч ким тёбен болмай, эсгик болмай Сен Оьзюнг этсенг, Сен сыйласанг, Сен Оьзюнг душман гёрюп ер этген адамны  ким къошулса да гётерип болмай». Шолай, бусурманлар охуйгъан дуасы булан Аллагь гётерген адам гётериле, ер этген адам – ер бола деп оьзлени эсине сала. Сыйлы китапда эсгерилген кюйде, герти ва тюз иман салгъанланы гётере. Тюз иманы болмакълыкъны да бек агьамияты бар. Адамны олай иманы да болмакълыгъы яшавунда да тюз гёз къаратывлагъа гелмеклигине себепли бола. Шо саялы да иманны тюз англамакъда адамны ичиндеги мизантерезелерин тюз къурмакъ булан тенглешдирме ярай.

– Гьалиги жамиятыбызны бугюнгю гьалын сиз де гёресиз, билесиз. Шону тюз ёлгъа салмагъа этилеген чаралар бармы?

– Дюнья ягъындагъы (светский) ва дин ягъындагъы алимлерибиз бирче къуршалып ишлейгени кёп болмай. Тек гьали этилеген ишлер гьазиринде, буссагьат дегенлей, натижалар берип болмай. Биз гёреген гьал буса – алдагъы девюрню ичинде айры-айры болуп ишлеп тургъанлыкъны гьасиллери. Бир гемени уьстюнде йимик, тюз якъгъа багъып халкъны айландырмакъ муратда иш гёрме башлагъанда, натижалар болур, болуп да тура. Дагъы да къолай болажакъ, тек олагъа етишмек учун, заман да тарыкъ.

– Сиз ойлайгъан кюйде, бизин яшёрюмлерибиз терс ёллагъа тюшегенине, гьатта «агъачлыкъгъа»  гетегенине ким айыплыдыр, ким такъсырлыдыр? Бир мюгьлетни ичинде, биревлеге тынглап, оланы артына тюшмеклиги не себепдендир? Шо гьалны алдын алмакъ учун жамиятыбыз нечик янашма тарыкъ?

– Гиччи яшланы гьакъында айтсакъ, озокъда, тийишли кюйде къарамагъан буса, ата-ананы такъсыры бардыр деп эсиме геле. Яшлар бавуну, школаны, гьатта жамаатны да айыбы бар. Бизин динде жавапсыз адам ёкъ. Пайхаммарыбыз (с.а.с) айта: «Гьар биригиз сизин къаравчусуз. Барыгъыз да къаравчуларсыз. Сизин арагъыздагъы затгъа Аллагьны алдында сиз жаваплысыз». О саялы да айта ата-ана къаравчудур оьзлени яшларына, о кюйде къатыны къаравчудур дей эрини малына, ожакъгъа бакъгъан якъдагъы тапшурувларына. Имам буса къаравчудур жамаатгъа. Шолай гьар ким къаравчудур дей. Шогъар гёре де такъсыр бир янындан болуп къалмай. Шу гьалгъа барыбыз да – гьакимлер де, дин якъдагъы алимлер де, муаллимлерибиз де, тамазаларыбыз да  жаваплыбыз деп гьисап этемен. Тамазаларыбыз да яшланы тюз ёлгъа салып, олагъа уьлгю болуп яшама тарыкъ деп ойлайман. Аллагьны алдында жавапсыз адам ёкъ. Гьар кимден сорав алажакъ. Гьадислерде эсгерилегени йимик, бираз заманны ичинде ёлугъуп, бирче олтургъанланы гьарисинден сен шо заманны нечик оьтгердинг деп соралажакъ. «Сенден гёзленген кёмекни этдингми? Терс ёлдагъы адам буса, шону тюзлемек учун не этдинг?» Шулай соравлагъа да жавап берме тюшежек.

Школаларыбызда да гьалиги девюрде тарбиялав янына этилеген тергев осаллашгъан деп гьисаплайман. Дарсын берип, къалгъан якъгъа муаллимлерибизни кёбюсю къарамай къоя. Олар да, охувчуларына уьлгю болардай, оьзлени тюз тутма гереклер. Инсанны башгъа махлукъатдан айырагъан гьакъыл да, тарбия да гьисаплана.

Алдагъы халифлерибизни яшавундан бир мисал гелтирмеге оравлу гёремен. Оланы бири оьзюню эки уланын бир илмугъа уьйретмеге бир муаллимге тапшура. Бир гезик яшларын тергеме баргъанда, оланы бириси аякъларын жувагъан муаллимине къумман булан сув тёгюп кёмек эте болгъан. Ол халиф ачувлангъан дей. «Янгыз сув тёкдюрюп къоймай, аякъларынгны да неге жувдурмайсан?» – деп сорагъан. «Мен чи олагъа илму булан бирче тарбия да бергенингни, эдепликге уьйретгенни сюе эдим», – деген. Гьалиги ата-ананы къайсы шолай айтар эди деген сорав да тувулуна. Бизин ислам динибизде къылыкъгъа бакъгъан якъда да алимлени, муаллимлени гётереген кюю шу мисалда да гёрсетиле.

– Дюньясында яшавун тизип болмагъан адам, ахыратын да тизип болмай деген гьакъылны эсгерген эдигиз. Газетибизни охувчуларына, яш наслубузгъа шону маънасын англатсагъыз арив болур эди.

– Есибиз болагъан Аллагьыбыз инсанны яратгъынча алда малайиклеге ва сыйлы Къуранында айта: «Мен ер юзюнде халифат яратажакъман». Олай айтмакъны маънасы – ер юзюнде оьзге махлукъатланы арасын да тизип, низам да салып, Аллагь сюеген кюйде юрютеген адамны ва инсан махлукъатны яратажакълыгъы. Шолай низам да  салып, яшавну къурмакъ учун, башгъа махлу­къатдан айырагъан инсангъа Есибиз берген сифатлар (аламатлар) бар – гьакъыл, ихтияр ва гьислер. Алимлерибиз айтагъанлай, оланы яхшы ва яман янлары да бар. Шоланы яхшы якъгъа къолламакъ учун, адамгъа, инсангъа бир гюч тарыкъ. Шо да тюз кюйдеги имандыр. «Ахыратын низамгъа салып тюз этип болмай, дюньясын тизип низамгъа салып къурмаса», – деген имам Къазали (Аллагьны рагьмусу болсун огъар). Гертиден де, о бош сёзлер тюгюл чю. Пайхаммарыбыз (с.а.с.) дюньягъа гелгендокъ, ахырат, къабур деп турмагъан чы. Ахыратны эсге салып, гёз алгъа тутса да, Пайхаммар (с.а.с.) муъминлени, бусурманланы дюньясын башлап къургъан. Огъар шагьатлыкъ эте бизин тарихибиз. Динибизни тюз англап юрютегенде арапланы ва башгъа халкъланы яшавуну даражасы хыйлы артгъанны тарихибиз де суратлай. Бизин динибиз янгыз ахырат деп айтагъанлар – динни тюз англамайгъанлар. Динибиз дюньяны къургъан, ахыратгъа гёчгюнче.

– Сиз илмугъа нечик гелдигиз?

– Дин илмуну уьйренмеге мен гиччиден башлагъан эдим. Ярымчы класгъа барагъанда мен Къуранны охумагъа, сонг Паравулдагъы медреседе арап тилни билдим, фикхгъа, тажвидге уьйрендим. 1992-нчи йылда Сириядагъы университетни алимлери Дагъыстанны муфтиятында  яшёрюмлени арасында мен алда эсгерген дарслардан экзамен алып конкурс оьтгерди.  Шонда ортакъчылыкъ этген 70 яшны арасындан 12-вю охумагъа алынды. Шо насип­лилени арасында мен де бар эдим. 2003-нчю йылда охувумну тамамлап, ондагъы аспирантураны да битдирип Ватаныма къайтдым. Гьали буссагьатда да охуп тураман – Дагъыстандагъы муаллимлени гьазирлейген университетни аспирантурасында къумукъ ва арап тиллени филологиясына байлавлу илму иш язаман. Дагъыстанны ислам университетини аспирантурасында да дарслар беремен. Бизин динде айтагъанлай, илмуну талап этмеклик бешикдеги замандан башлап къабургъа гиргенче бола. Илмугъа мен гьали буссагьатда да иштагьлыман.

– Берген баянлыгъыгъыз саялы кёп савболугъуз.

– Сиз де савболугъуз.

 

Лакъырлашывну гьазирлеген

Руслан СУНГУРОВ. 

СУРАТДА: Магьамматгьанапи ГЬАМЗАТОВ.


Тар сокъмакъдан – шагьра ёлгъа! |

Детальное описание: 

Республикабызны билим берив ва илму тармагъына къарайгъан минис­терлиги ва Буйнакск районну админист­рациясы бу гезикли генгеш-семинар ортакъчыларына пайдалы болсун деп агьамиятлы иш юрютгени гьис этилине.

Школаны абзарында гелеген къонакъланы яшлар этген уча­гъан самолётларыны табуну къаршылай. Оланы оьз къолу булан тизген яш пагьмуланы шат юзю ва леззетли гьислери толкъунлардай биревден-биревге гёче. Тастарлар согъагъан, роботлар ва техника булан машгъул болагъан, уьйню ичиндеги ва тюрлю-тюрлю къуралланы безендиреген, чиш ва къармакъ булан согъагъан, увакъ минчакълар булан иш гёреген, хали-халча согъагъан, йырлайгъан, бийийген, къомуз согъагъан, сурат этеген пагьмулар оьзлер етишген даражасын гелгенлени де къуршап гёрсетме бажардылар.

«Гьар девюрге де – асиллик хазна» деген стенд-китап да къонакъланы тамашагъа къалдырды. Ону бетлериндеги «Нечик адам абургъа лайыкълы?», «Адамны языкъсынма, ону гёнгюн алма нечик бола?», «Къутгъармакъ учун ялгъан айтмакъ тюзмю?» деген соравлагъа ва башгъаларына да къонакълар  жавап­лар язды.

Буйнакск районну яшларыны пагьмуларын оьсдюреген  цент­рыны охувчулары топлагъан сынавгъа янгыз респуб­лика оьлчевде багьа берилип къалмады. Демек, генгешни алдында Москвадан шат хабар гелди – къошум билим берив тармакъда етишген уьстюнлюклери саялы Россияны билим беривге ва илмугъа  къарайгъан министерлиги булай идараланы арасында лап яхшы ишлейген идара деп белгилеген.

Буйнакск район администрациясыны башчысыны борчларын заманлыкъгъа кютеген Абдурагьман Салавутдинов генгешни гиришив сёз булан ачды:

– Районну башчысы Даниял Шихсайитовну атындан сизин ёлугъувугъуз пайдалы болмакъны ёрайман. Гьалиги яшёрюмлени тарбиялавну сан яны сизин уьстюгюзге тюше. Охувчуларыбызны 57 проценти яда 5400 охувчу къошум билим берив тармакъгъа къуршалгъан. Ону да бек агьамиятлыгъын биз англайбыз. Миллетни, халкъны, пачалыкъны гьакъыл ва яратывчулукъ даражасыны оьсювюн яш пагьмулар барлыгъы исбатлай. Биз де шолай яшёрюмлеге имканлыкълар болдурмагъа къаст этебиз, гьаракатыбызны артдырабыз. Сизин ругьугъуз, сюювюгюз, инанывугъуз пагьмулагъа ва бажарывлу яшлагъа ёл ача. Шо саялы бары­гъызгъа да баракалламны билдире туруп, уьстюнлюклер ёрайман.

Дагъыстанны билим беривге ва илмугъа къарайгъан министерлигини управлениесини начальнигини замес­тители Лариса Калмыкова жыйынны юрютдю. Ол «Таланты России» деген Россия оьлчевде оьтгерилген конкурсда биринчи ер алгъан видеофильмге къарамакъны таклиф этди. Буйнакск районну яшларыны пагьмуларын оьсдюреген  центрыны бары да янындан ишин аян этеген фильмге семинарны ортакъчылары тергевлю къарадылар.

Сонг центрны директору Аида Залимхановагъа сёз берилди. Ону сёйлевю булан бирге экранда центрны уставы ва къурулушу, тюрлю-тюрлю конкурсланы оьтгеривю,  сынавундан далиллер,  муаллимлерини дарс юрютеген къайдалары, охувчуларыны уьйренив ёллары гёрсетилди.

А. Залимханованы сёйлевю касбу ёлдашларыны тергевюн тартды: 

– Яшланы пагьмуларын ачмакъ ва оланы бажарывлугъун гёрмек учун «Лучший ученик года», «Шаг в будущее», «Слёт одаренных выпускников», «Караван духовной истории» ва шолай нече тюрлю  оьчешивлер, конкурслар, олимпиадалар оьтгеребиз. Кёбюсюню гьа­къында сизге бизден савгъат этип берилген ва биз басмадан чыгъаргъан китап­лар да методика ва методология янындан да пайдалы болур деп эсиме геле.

Къошум билим берив тармакъны алдында токътагъан масъалаланы ва оланы чечеген ёлларыны гьакъында терен маъналы докладлар булан минис­терликни экология-биология центрыны директору Мажит Багьомаев ва илму-техника цент­рыны директору Марат Алиев сёйледилер. Ишни ёрукълашдырмакъ учун не йимик чаралар гёрмекни жыйылгъанлагъа англатдылар ва оланы соравларына жаваплар бердилер.

– Дагъыстанда къошум билим беривде 6 мингге ювукъ муаллим ишлей, – деди Лариса Калмыкова. – Бизин талчыкъдырагъан масъала – биз респуб­лика оьлчевде къуршагъан яшёрюмлени санаву аз. Бизде охуйгъан яшланы тарыкълы къураллар булан таъмин этив де тергевден таймай. Шо янындан ерли муниципал бирлешивлерден, харж булан къол ялгъап болагъанлардан да кёмек ахтарма тюшер. Бу йылны ахырында бизин тармакъда ишлейген учитель касбу билими ёкълар булан да савболлашма герек болажакъ яда олар гьали ДГПУ-да уьч айлыкъ курсларын битдирип, ишин давам этмеге бола.

Озокъда, англайман – енгил тюгюл. Тек яшавну талапларына гёре биз де янашма тарыкъбыз. Бугюн гёрдюгюз чю бизин къаршылагъан центрны гьаракатын ва нечик натижалагъа етишгенин. Пагьмулу яшланы табып ва оьсдюрюп, яшавну тар сокъмакъларындан узатып, шагьра ёлгъа чыгъармагъа борчлубуз!

Буйнакск районну админист­рациясына, Аида Залимхановагъа ва ону коллективине рази­лигибизни билдире туруп, сиз де къаст этип иш гёрежегигизге инанаман, – деп тамамлады сёзюн Л. Калмыкова.

Къошум билим берив тармакъда ишлейген муаллимлени арасында оьтгерилген «Сердце отдаю детям» деген республика конкурсда уьст гелгенлеге дип­ломлар да тапшурулду. Савгъатлангъанланы бешевю – Алла Горохова, Залина Гьажиева, Агъат Гьажиев, Али Бамматов ва Шамай Магьамматова – Буйнакск районну яшларыны пагьмуларын оьсдюреген  центрыны муаллимлери.

Буйнакск районну башчысы Даниял Шихсайитовгъа районну билим берив тармагъыны оьсювюне аслам ва гёрмекли къошум этгени саялы Дагъыстанны билим беривге ва илмугъа къарайгъан министри Шагьабас Шагьовну атындан Гьюрметлев грамота тапшурулду.

Билим ва къошум билим берив тармакъда ва яш наслуну тарбиялавда етишген уьстюнлюк­лери саялы ва къайратлы загьмат тёкгени учун Аида Залимхановагъа да министр Шагьабас Шагьовну Гьюрметлев грамотасы тапшурулду.

Генгешни ахырында муллимлер ти­йишли къарар да къабул этдилер.


 Руслан Сунгуров.

Суратда: тастар согъагъан къызлар.


Османны пагьму булагъы |

Детальное описание: 

Юртлум, танышым ва хоншум Осман Халимбековну да яшдан тутуп йыргъа пагьмусу бар. Ол да оьзюню пагьмусун ачмакъ учун аз къыйын тёкмеген.

Бугюн Осман Халимбеков – янгыз  Бабаюрт районда тюгюл, ондан тышда да танывлу йырав. Ол эркеклени Дагъыстангъа белгили «Тюзню тавушу» деген хорну солисти  гьисапда хыйлы-хыйлы ерлерде болгъан. Гьар гезик уьстюнлюк булан оьз районуна къайта.

Яшда гёрген яшынмас дей къумукъларда. Осман Халимбековну гьар гезик сагьнада гёрсем, яшда, бир орамны яшлары, эстрада группа да къуруп, гечебиз-гюнюбюз булан йырлап ойнайгъаныкъ эсиме гелип гете. Озокъда, шо вакътилерде бизин музыка алатларыбыз янгыз такъа-тукъа эди. Амма шо заманда да Осман Халимбеков бизин йыравубуз эди, накъырачыбыз да.  Айтагъаным, сонггъа таба биз гьарибиз оьзюбюзге ювукъ ёлланы тангладыкъ, амма Осман буса оьзюню къысматын толу кюйде сагьна булан байлады.

Осман Халимбеков 1978-нчи йылда Адил Янгыюртда тувгъан. Ерли школада охугъан. Школада охуйгъан йылларында да ол школа оьлчевде оьтгерилеген гьар тюрлю чараларда ортакъчылыкъ эте эди, ону тавушуна ва сагьнада оьзюн тутуп болагъанына муаллимлер де, охувчу яшлар да тамаша бола эди.

Юрт школаны тамамлап, ол асгерлик борчун кютмеге гетди. Оьзю къуллукъ этеген асгер бёлюкде ол тез заманны ичинде абур ва сый къазана. Онда да ол оьзюню пагьмусун ача, асгер ёлдашларын айланасына жыйып, гьар тюрлю йырланы йырлай. Командирлери, оьзюню айланасына асгер ёлдашларын жыйып, олагъа яхшы таъсирин эслеп, Осман Халимбековгъа сержант чин бере, бёлюкню командири этип белгилей. Оьзюне берилген тапшурувланы ол уьлгюлю кюйде кюте, Ватанына гьалал къуллукъ эте.  Уьстюнлю кюйде ватандаш борчун кютюп, 1998-нчи йылда  ата юртуна къайта.

Мен макъаламны башында яшда эстрада группа къургъан кююбюзню эсгергеним негьакъ тюгюл. Осман Халимбеков асгерден къайтгъан сонг, оьзюню айланасына пагьмулу яшланы жыйып, бу гезик йыр касбучуланы  группасын къура, ону тавушу районну юртларында чалынмагъа башлай. Йыргъа ачыкъдан пагьмусу барны гёрсетмеге болгъан Османны районну маданият бёлюгюню о замангъы ёлбашчысы Ималдин Муцалгъанов эс эте ва ону ишге чакъыра.

– Мени учун шо яратывчулукъ ёлумда алынгъан мекенли абат болду, – дей мени булангъы лакъырында Осман Халимбеков. – Мен бай сынавлу ва терен пагьмулу Ималдин Муцалхановдан кёп затгъа уьйрендим, ол магъа йырны терен сырларын ачмагъа кёмек этди. Мен ону бир заманда да унутмажакъман.

Ималдин Муцалхановну сиптечилиги булан 2003-нчю йылда  «Тюзню тавушу» деген эркеклени  хору ачыла. Хорну солистлери этип шо вакътиге оьзлени яхшы яндан танытмагъа болгъан Осман Халимбековну ва Завур Завуровну белгилей. «Тюзню тавушу» булан Бабаюрт район савлай Дагъыстангъа чы нечик де, ондан тышгъа да белгили бола.

– «Тюзню тавушу» Бабаюрт районну маданиятыны ярыкъ юзю болуп битген, – дей, шо гьакъда айта туруп, Осман Халимбеков. – Къайсы районгъа, къайсы шагьаргъа барсакъ да, бизин онда кёп сююп къаршылай. Озокъда, шону булан оьктем болмай да болмайсан. Амма шо бизин яныбыздан жаваплыкъны да талап эте. Бизге сагьнада даражабызны тёбенлешдирмеге ярамай.

Осман Халимбеков ва «Тюзню тавушу» деген коллектив учун лап да уллу уьс­тюнлюклер артдагъы 2–3 йылны ичинде гелди демеге ярай. Хорну ортакъчылары гетген йыл Аргун шагьарда Мычыгъыш Республиканы биринчи Президенти Агьмат-гьажи Къадыровну тувгъан гюнюне байлавлу оьтгерилген  халкъара  фестивальны ва «Терик – дослукъну оьзени» деген фестивальны  лауреаты болду. Дагъыстанны ичинде оьтгерилеген гьар конкурсда, гьар фестивальда ортакъчылыкъ эте туруп да, олар алдынлы ерлени алып турдулар. «Тюзню тавушуну» йырлары уллу уьлкебизни якъ-ягъында чалынмагъа башлагъанлыкъда ону йыраву Осман Халимбековну аслам къошуму бар.

Осман Халимбеков учун лап да уллу уьстюнлюк бу йылны июль айында Къара денгизни ягъасында ерлешген Сочи шагьарда оьтгерилген IX Бютюндюнья чы­гъышларында ортакъчылыкъ этгени болуп токътагъангъа шеклик ёкъ.  Дюньяны беш де янындан гелген 12 мингден де артыкъ лап да гючлю тавушлары булангъы йыравланы жыйынында савлай Дагъыс­танны атындан Бабаюртдагъы «Тангчолпан» деген Россияны халкъларыны мердешли маданият центрыны «Тюзню тавушу» деген хору ортакъчылыкъ этгени де республиканы маданият министерлигини янында бизин коллективге этилген инамлыгъын исбатлады.

– Озокъда, артдагъы уьстюнлюгюбюз бизин учун лап да къыйын ва лап да гёрмекли болду, – дей Осман Халимбеков. – Сонг да, шо узакъ 10 йылланы боюнда эркеклени хору этген ёлну натижасы да болду. Бизге этмеге герек дагъы да кёп иш бар. Етишген уьстюнлюклер булан рази болуп  къалмагъа тюшмей, алгъа юрюмеге герек.

Алгъа юрюмек учун гюч де герек, пагьму да, билим де… Пагьмугъа бай Осман Халимбеков буса оьзюню билимин толумлашдырмакъ учун Магьачкъалада Барият Муратованы атындагъы маданият ва инчесаният коллежге де охумагъа тюшген, янгы оьрлюклеге етишмеге гюч де жыя. Ону Дагъыстанны маданиятында оьзюню ери де, оьзюню аты да бар. Артдагъы йыл огъар Дагъыстанны маданият министерлигини гранты да тапшурулгъан эди.

 

Герейхан Гьажиев,

бизин мухбирибиз.

Суратда: Осман Халимбеков.

Автор чыгъаргъан сурат.


Наши поздравления

От всей души поздравляю Магомедпашу Узайруевича Ахмедпашаева с юбилеем!

Среди многих ученых Магомедпаша Узайруевич - совершенно особенный. Глядя на него, вспоминаешь слова В. А. Сухомлинского: «Самые прекрасные и в то же время самые счастливые люди те, кто живет свою жизнь, заботясь о счастье других». Регалии этого человека можно перечислять бесконечно! Магомедпаша Узайруевич – известный ученый, обладатель многих российских и международных наград. Кроме того, он прекрасный семьянин, а его порядочность, простота в общении - независимо от социального положения и возраста собеседника - снискали к нему огромное уважение, как в семье, так и среди друзей и коллег.
Живите долго, будьте рядом
И покоряйте шар земной!!!

Калимат Салихова,
доцент кафедры общей и педагогической  психологии ДГПУ.

Анонс книг

Арслан Хасавов

Книга о Башлы и башлынцах

Вышла в свет новая книга о Башлы и башлынцах, посвященная истории и сегодняшнему дню Башлы, одного из древних кумыкских сел Дагестана, по сути, являющаяся кладезью энциклопедических знаний о славных его людях и самом населенном пункте в истории и современности

Арслан Хасавов

Род Токаевых в биографиях и воспоминаниях


           Вышла в свет вторая книга, посвященная истории рода Токаевых (Токъай тухум – 2: Биографии, воспоминания. – 2016. 304 с., илл.).


Реклама на сайте

Yoldash видео

"Янгы жамиятчылыкъ кюрчюленсин учун герекли шартлар"(«Дёгерек столну» айланасында пикру алышдырыв)

26.10.2016

Все видео


НОВОСТИ

Выборы 2016

Политика

Экономика

ОБЩЕСТВО

Спорт

"ВРЕМЕНА"

Политика

Культура

Дербенту 2000 лет

TÜRK DÜNYASI

Интервью


1.jpg

2.jpg

3.jpg

4.jpg

5.jpg

6.jpg

7  .jpg

8.jpg

9.jpg

10.jpg

11.jpg

ਠ ­®¢®áâ¨.jpg

ªà « â¢.jpg

ANADOLU AJANSI.jpg

haberturk.jpg
AlfaSystems massmedia K3FN2SA