Бугюнгю бизин лакъырлашывну игити  Шамсутдин Дагьиров Къумукъну пир ва герти оьзден уланы десем, бир де къопдурув болмас. Халимбекавулдан чыкъгъан генерал-полковник Россияны МЧС-ини темиркъазыкъ-гюнбатыш регион центрына башчылыкъ эте. Эшиклени къакъмай, хапарсыздан къайгъы гелип,инсанны къабакъалдында токътаса, огъар кёмекге инг башлап къорувчулар алгъасайгъанын барыбыз да бек яхшы билебиз. Шамсутдин Шарапутдинович де – шо къорувчуланы инг гёрмеклиси,кёплени балагьдан къутгъаргъан игит улан. 

Бираз алда ол гиччи уланы Шарапутдинни яхшылыкъ гюнюн оьтгерме оьз маканына гелген эди. Ишини къыставуллугъуна да къарамайлы, Шамсутдин Шарапутдинович бизин булан ёлукъма рази болду, ата юрту Халимбекавулгъа чакъырып, ожагъында къонакъ да этип, бары да соравларыбызгъа ачыкъ ва мекенли жаваплар къайтарды.  Ону булан ёлукъма бизге кёмек этген къызардашы, Халимбекавул школаны директору Шамала Шарапутдиновнагъа гьакъ юрекден баракаллабызны билдирме сюебиз. Гьали шо лакъырыбызны сизин тергевюгюзге беребиз.    

 

–Шамсутдин Шарапутдинович, сизге, юрт ерде тувгъан, оьсген улангъа, гележек къысматыгъызны асгер къуллукъ булан байлавда айрыча таъсир этгенлер болдуму? Асгер училищеге охума тюшегенде, яшавугъузну аслам яны гиччи ватаныгъыздан хыйлы арекде оьтежегин англай эдигизми?

 

–Озокъда, инг башлап, атамны таъсири болду. Ол давну, явну гёрген къоччакъ адам эди. Мен ону немис елевчюлеге къаршы юрюлген къыргъынланы гьакъындагъы хабарларына авзумну ачып тынглай эдим. Яшыртгъын, бирев де гёрмейген кюйде, ону шкафда илинген костюмуна тагъылгъан савгъатларына къарап бек сукълана эдим. Ондан къайры да, бизин школадагъы дав ишлени гьакъындагъы дарсланы юрютеген Абзагьир Магьамматович Магьамматовну насигьатлары магъа касбу танглавда мекенли ёл тапмагъа кёмек болду.

Тюзю, школаны битдиргендокъ, башлапгъы йыл Орджоникидзедеги асгер училищеге тюшюп болмадым. Буса да гёнгюм бузулмады. Дагъы йыл яхшы гьазирленип барып, мурадыма етишдим. Училищеден сонг магъа уллу уьлкебизни гьар тюрлю ерлеринде къуллукъ этме тюшдю. Арадан он йыл гетип, Ватан мени Афгъанистангъа бакъдырды.

Афгъанистанда, белгили кюйде, шо йылларда герти давлар юрюле эди. Хыйлы офицерлеге ва солдатлагъа уьйлерине эсен-аман къайтма насип болмады.

 

–Сиз шонда гёнгюллю кюйде гетдигизми? Шо уьлкени гьакъындагъы сизин къаравларыгъыз ерине етишгенде алышындымы? 

 

–Асгер къуллукъда бир заманда да сюемен яда сюймеймен деп масъала салынмай. Командиринг буйрукъ берген сонг, сен шону не этип буса да кютмеге борчлусан. Мен Афгъанистанда болуп турагъан герти гьалланы билмей тюгюл эдим. Ондан къайтып гелген офицерлени хабарларын яхшы биле эдик. Тарыкъ болса, оланы сынавун да къоллап, оьзюмню офицер атымны, атам-анамны ер этмежегиме инана эдим.

 

–Газетлерде сизин гьакъыгъызда язылгъан маълуматлар булан таныш бола туруп,  сизин агьлюгюзню тарихинде болгъан бир тамаша агьвалатгъа айрыча тергев бердим. Айтагъаным, гюнагьларындан Аллагь гечсин, атагъыз лейтенант Шарапутдин Дагьиров Уллу Ватан давну йылларында от майданларда гёрсетген къоччакълыгъы учун Къызыл Юлдуз орден булан савгъатлангъан болгъан. Арадан къыркъ йылдан да артыкъ заман оьтюп, сизин де старший лейтенант чинде  шолай савгъат булан белгилей. Бизин охувчулар шо оьр савгъатны сизге берилген кююн мекенли билме сюе эди.

 

–Мен гиччи заманымда атамны хабарларына тынглайгъанда, арадан шонча йыллар гетип, мен оьзюм де дав майданда ёлдашларымны тас этивню аччы гьислерин сезермен деп бир де эсиме гелмей эди.

1986-нчы йылны яллавлу яй айларында магъа, батальонну командирини заместителине, 216 машин колоннаны къорувгъа алып, шону аманлыкъда Газниден Шанжойгъа етишдирме буварылгъан эди. Оьзю де ювукъ ёл тюгюл, Кандагаргъа багъып тав ерлерден 200 чакъырым оьтме тюше эди. Мени ихтиярымда танк рота, артиллерия, сапёрлар, разведчиклер бар эди. Ондан къайры да, гьавадан бизин эки вертолёт къоруй эди.

Шанжойгъа биз, нечик-алай да, эсенликде етишдик. Гече ял алып, къара танг булан къайтара ёлгъа тюшдюк. Янгы тербенме башлагъанда, армияны штабындан Ушакай деген ёлну лап къоркъунчлу бойларында бизин душманланы пусгъуну къаравуллай деп маълумат алдыкъ. Сонггъа таба шо хабар герти болуп да чыкъды. Душманлар, бу бойлардагъы къакъагъа хыйлы асгер гючню жыйып, бизге къаршы чапгъын этме токъташгъан болгъан. Ябушув башлангъанча йигирма минут къалып, мен оьзюнде олтургъан БТР-ни суву къайнап, еринде токътадыкъ. Взводну командири лейтенант Пушкинге, шону тетигин тез тайдырып, колоннагъа къошуларсан деп буюруп, башгъа бронемашинге миндим. Дав эртен сагьат онда башланып, ахшам сагьат дёрт болгъанча токъталмай юрюлюп турду. Душманлар автоматлар ва гранатомётлар булан атышыв юрюте эди. Бир мюгьлетде лейтенант Пушкин бронетранспортёрдан белине ерли чыгъып, уьстге ракета атып, вертолётлагъа къайсы янгъа топлар ташлама тюшегенни гёрсетди. Шо аралыкъда, гранатомётдан атылгъан топ бронетранспортёргъа тийип, гючлю кюйде атылды. Взводну командирине сав къалмагъа бир имканлыкъ да ёкъ эди. Тюзюн айтгъанда, БТР бузулуп, башгъа машинге минмеген бусам, ону орнуна мен болма герек эдим. Шо бизин биргине-бир тас этивюбюз болду. Душманлар буса къысыкъда  элли етти адамгъа кемиди. Шо дав учун батальонну бир нече командири ва солдатлары пачалыкъ савгъатлагъа гёрсетилди. Лейтенант Геннадий Пушкин Къызыл Байракъ орден булан оьлген сонг савгъатланды.

 

–Сизин дав ёлдашларыгъыз булан байлавлугъугъуз гьали де сакълангъанмы?

 

–2010-нчу йылда магъа, гьар тюрлю ерлерде яшайгъан, мени булан бир батальонда къуллукъ этген он эки офицерни Санкт-Петербурггъа чакъырып, бир столну айланасында олтуруп, бир-бирибизни къучакълап, сыр чечме насип болду. Гетген йыл сентябр айда биз барыбыз да Волгоградда болдукъ. Эдил сувну ягъасында олтуруп батальонубузну командири майор Евгений Викторович Мироновну 60 йыллыгъын белгиледик. Бираз алларда биз Ростов областдагъы юртланы бирисинде майор Запорожцевни тапдыкъ. Ол Афгъанистанда эки керен авур яралангъан эди. Бу юртда огъар адамшавлу къарайгъан адам да ёкъ эди. Ону биз Санкт-Петербурггъа алып гетдик. Лап да яхшы больницада ерлешдирдик. Гьали эки операциядан сонг, шюкюр Аллагьгъа, аякъгъа туруп айлана. 

–Сиз, сонггъа таба асгер къуллугъугъузну къоюп, къорувчуну формасын гийгенигизге бир де гьёкюнмедигизми?

–Мен бу эки де къуллукъну бир- биринден кем ерин гёрмеймен. Гьатта, къорувчуланы ишин дав болмагъан сонг, асгерчилени гьаракатындан артыкъ да гёремен. Неге тюгюл, олар гьар гюн дегенлей бир балагьгъа тарыгъан адамлар булан рас бола. От-ялын деп къарамай, кёмекге алгъасайлар. Олар оьзге касбучулардан эсе инсанны яшавуну багьасын яхшы билеми экен деп эсиме геле.  

 

–Оьзге уллу пачалыкъ къуллукъланы алгъанда, гьалиги заманда жамиятны янындан янгыз МЧС-ге танкъыт этилмей бугъай. Шолай янашывну кюрчюсю недир?

 

–Бизин уьлкеде къорувчуланы къуллу­гъуну амалгъа геливюнде, аякъгъа турувунда, инг башлап, ону биринчи министри Сергей Кужугетович Шойгуну уллу къошуму болду. Аслу гьалда ону гючлю гьаракаты булан аз заманны ичинде Россияны МЧС-си дюньяны лап да яхшы къорувчу къурумларыны сыдырасына къошулду. Россиялы къорувчулар отуз беш пачалыкъдагъы гьар тюрлю табиат балагьлардан сонг тувулунгъан къуванчсыз гьасиллерин ёкълап, кюйге гелтиривде ортакъчылыкъ этген. Гьатта балагьгъа тюшген  бир адам учун биз, минг чакъырымлар арекде болса да, шоссагьат огъар кёмекге гьавагъа уллу транспорт ИЛ-76 самолётну гётеребиз. Бизде, къумукъларда, айтылагъан кюйде, эки оьгюзюм аранда, не къайгъым бар боранда деп турмайбыз. Бизге, къорувчулагъа, бирев де ят адам тюгюл. Балагьгъа тарыгъан гьар инсанны къыйыны, дерти бизин къайгъыбыз, дертибиз болуп токътай.

 

–Шамсутдин Шарапутдинович, алдынгъы министрни аты эсгерилген сонг сорамай болмайман, Шойгу ана тюрк тилинде тап-таза сёйлейгени гертими?

 

–Сёйлеме де сёйлей, йырлама да йырлай, уллу байрамларда  оьз арабызда жыйылгъанда, Сергей Кужугетович, къолуна гитараны да алып, оьзюню гиччи ватаныны макъамларын согъуп тизив йыбав эте.

 

–Сизин олай пагьмугъуз ёкъму?

 

–Тюзюн айтгъанда, магъа шо яндан макътанма чакъы зат ёкъ. Тек ана тилимни, ата юртумну бир де унутмайман. Бираз сама имканлыкъ болса, Халимбекавулгъа алгъасайман.

 

–Сизин регион центрыгъыз Санкт-Петербургда ерлешген. Ондагъы дагъыс­танлылар булан аралыкъ юрютемисиз?

 

–Мен Санкт-Петербургдагъы Дагъыс­танны вакиллигини жамият советини ортакъчысыман. Гьар айда жыйылып тюрлю-тюрлю масъалалагъа къарайбыз. Кёмек гёзлейгенлеге кёмек этебиз, якълама тюшегенлени якълайбыз. Дагъыстанны ва Санкт-Петербургну арасындагъы далапчы ва маданият аралыкъларын беклешдирме къаст этебиз. Мунда, бизин гьисаплагъа гёре, 60 мингден де артыкъ дагъыстанлы яшай. Гьалиги заманда газетлерден, телевидениеден бизин якълылар пелен этген, тюген этген деп танкъытлы калималар чалына. Башгъаланы билмеймен, тек магъа ёлукъгъанлары рагьмулу ва адилли адамлар гьисапда гёрюне. Бираз алда Санкт-Петербургда Магьачкъаланы уллу делегациясы къонакълыкъда болду. Тизив, эсде къалардай ёлугъувлар оьтгерилди. Лап ахырынчы гюн буса тахшагьарыбызны артистлери ерли къаравчуланы гьайранлыкъгъа къалдырардай концерт гёрсетди.

 

–Дагъыстанлы къорувчуланы ишине не багьа берме боласыз?

 

 

–Гьар гезик гиччи ватаныма гелгенде, Россияны МЧС къурумуну  Дагъыстандагъы бёлюгюне гирмей туруп, бир де гетмегенмен демеге ярай. Ону башын тутгъан гьаракатчы, билимли генерал Нариман Магьмутович Къазимагьамматов булан кёп арив лакъыр этебиз. Мен янгылыш болмай бусам, гетген йыл республикада ерли бюджетни гьисабына йигирма янгы от сёндюрювчю бёлюк ачылгъан. Шо бек уллу иш. Ондан къайры да, гьар тюрлю-тюрлю къувунлу гьалланы гьисабын юрютеген ва алдын алагъан тизив центр ишлеме башлагъан. Управление ерли МЧС-ни къуллукъчулары учун уллу кёп къатлы яшавлукъ уьйню тизип берген. Магьачкъалада МЧС-ни уллу охув центры къурулма башлангъан. Шо центрда, дагъыстанлылардан къайры, Темиркъазыкъ-Кавказ федерал округну оьзге республикаларыны къорувчулары да билимлерин камиллешдирмеге болажакъ. Жамын чыгъарып айтгъанда, мен дагъыстанлы къорувчуланы ишине яхшы къыймат берер эдим.

 

–Дагъыстанда гьар къыркъ, элли йыл гючлю ер тербенивлер бола. Аллагь сакъласын, тек шолай балагь къопса, ерли къорувчулар шону къоркъунчлу натижаларыны алдын алма гьазирми?

 

–Гертиден де, Дагъыстанны чакъ-чакъда яхшы кюйде «чайкъай». Мени 1970-нчи йылда май айны 14-нде болгъан ер тербенив яхшы эсимде къалгъан. Шо заман атамны уьйлерине де хыйлы зарал болду. Сонг 1988-нчи йылда Спитакдагъы ер тербенив бир де эсимден таймай. Муна шо заман Шойгу айланасына бажарывлу ва гьаракатчы уланланы жыйып, Спитакгъа кёмекге алгъасагъан эди. Хыйлы адамны оьлюмден къутгъарма бажардылар. Муна шо йылларда Сергей Кужугетовичге уьлкеде айрыча къорувчу къурум болмаса ярамай деген ой гелди. Гьали, гёресиз, шо ойну яшавгъа чыгъарма бажаргъан. Россияны МЧС-си не къыйын масъаланы да чечип болагъанны гетген йыл пачалыгъыбызны Йыракъ Гюнтувуш бойларында болгъан сув алывлар гёрсетди.

Дагъыстанлы къорувчуланы ер тербенивге гьазирлигин магъа айтма къыйын. Шо кёбюсю гьалда табиат балагьны гючлюлюгюнден, даражасындан гьасил бола. Тек не болса да, айсенилик этип, ягъадан къарап турмажагъын чы билемен.

 

–Сиз гьалиги жагьил дагъыстанлылар, гиччи ватанын къоюп, йыракъ эллеге  чыгъып яшав къурагъанына нечик янашасыз?

 

–Дагъыстанда янгы касбу амалгъа гелген–ишсизлик. Балики, мен янгылыш бола бусам да ярай, тек иш тапма сюеген адам ата юртундан  чыкъмайлы да далап этип бола. Иш ёкъ дейбиз, мени булан тыш уьлкелерден гелген къонакълар Дагъыстанда къурулагъан уьйлеге, ёллардан учуп айланагъан багьалы машинлеге къарап гьайран болалар. Сизин халкъ нече де бай халкъгъа ошай деп айталар.

Тезде мени юртлуларыма памидор къурсакълар деп айта эдилер. Неге тюгюл, бизин авлакъларда эркин кюйде памидор оьсдюрюле эди. Ондан къайры да, тизив баъли бавларыбыз бар эди. 1958-нчи йылда Халимбекавулну баълиси Париждеги юрт хозяйство выставкада алтын медаль къазангъан эди. Гьали не болду, не къалды. Юртлуларым базардан памидор сатып алалар. Жагьиллер топуракъ булан доланма сюймейлер. Бир гюн машинге де минип юртну орамларындан оьтюп бараман. Уьйлени бирисини алдында ата-ана ва оланы къабан йимик уланлары вьетнамлылар уьюню тамларына шкатур этегенине къарайлар. Нете, шо уланланы шолай ишлени этме гючю-къуваты, гьакъылы етишмейми? Гьалигилер шонча да ишлеме, иелме сюймейген болгъанлар.

 

–Сиз гиччи ватаныгъыздан айрылып, ареклерде къуллукъ этегенигиз отуз беш йыл бола. Ата юртугъузгъа къайтмагъа, китап язма урунмагъа заман гелмегенми?

 

–Шо соравну магъа береген сиз биринчи адам тюгюлсюз. Он йыл алъякъда, гьатта мен гиччирек тептерге эсделик язывларымны язма да башлагъан эдим, сонг ташлап къойдум. Къарагъанда, гьали де магъа оьтген яшавумну гьасиллерин чыгъарма заман гелмеген. Ватан магъа, Шамсутдин, баракалла этген къуллукъларынг учун, гьали сенсиз де ишлер бажарыла дегендокъ, мен шоссагьат ата юртума къайтып гележекмен.