Бугюнлерде республикабызны къыбла боюндагъы Къаягент ра­йонда да юрт хозяйство продукция оьсдюрюв булан машгъул болагъан предприятиелени ва сабанчыланы талапларын кютюв булан машгъул болагъан хас МТС (машин трактор станция) Дахадаев районну «Лоза» деген ихтиярлары дазуландырылгъан акционер жамиятыны гёчювюл топуракъларында пайдаландырывгъа берилди.

– Артдагъы йылларда бу бизин республикабызны къыбла боюнда ачылагъан биринчи МТС, – деп башлады оьзюню сёзюн машин-трактор паркны ачылывуна байлавлу оьтгерилеген шатлыкъ жыйында ортакъчылыгъын болдургъан «Даг­агроснаб» деген ачыкъ кюйде иш гёреген акционер жамиятны (ОАО) директору Чамсутдин Мутаев. – Натижада, 36 миллион манатгъа лизинг къайда булан янгы комбайнлар, тракторлар, машинлер, сабанлар, саламны ва биченни тайлагъа къысагъан агрегатлар, оьзге тюрлю техника алатлар гелтирилди.

– Авлакъ ишлени машинлешдиривде касбучуланы бажарывлу­гъундан да кёп зат гьасил бола­гъаны белгили. Юртлу яшёрюмлер юрт хозяйствода тарыкълы болагъан саниятлагъа ес болма муштарлы боламы? – деп сорайман огъар.

– Агропромышленный тармакъдагъы ишлени машинлешдирив ва автоматлашдырыв республикабызны ичинде болдурулагъан умуми ич продуктну оьлчевлерин ва сан янын артдырывгъа болушлукъ этежеги шекликни тувдурмай. Гертиден де, шону учун англавлу ва билимли касбучуланы гьазирлемеге герек. «Дагагроснабны» ва Дагъыстандагъы Магьаммат Жанболатовну атындагъы пачалыкъ аграр университетни арасында шону гьисапгъа алып хас дыгъар байлангъан. Шо дыгъарны ичиндеги аслу шарт буса, озокъда, шолай касбучуланы юртлу яшёрюмлерден гьазирлемек болуп токътай.

Белгили болгъан кююнде, Къаягент районнну дазуларыны ичинде юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъланы умуми майданы 44 минг гектарлагъа етише. Демек, шолай уллу майданлардагъы топуракъланы толу кюйде ишлетмек учун мекенли техника база да тарыкъ болагъаны англашыла.

О гьакъда янгы МТС-ни ачылывуна байлавлу оьтгерилген жыйында ортакъчылыкъ этген ёлдашлар «Дахадаев район» деген муниципал къурулувуну башчысы Жаруллагь Омаров ва Къаягент районну юрт хозяйство управлениесини начальниги Уллубий Агьматов да оьзлени  сёйлевлеринде туврадан эсгермей болмады.

– Уллубий Магьамматович, гёчювюл гьайванчылыкъны топуракълары районну дазуларыны ичинде нече гектаргъа етише?

– Гёчювюл гьайванчылыкъны топуракълары Агъул, Дахадаев ра­йонлагъа ва оьзгелерине узакъ болжаллыкъ ижарагъа 16 минг гектар берилген.

– Бары да онгайлыкъланы гёчювюл гьайванчылыкъны топуракъларын ишлетегенлеге яратмагъа тарыкъмы? Ерли халкъ шолай имканлыкълардан неге пайдаланма герекмей?

– Шо гьакъда биз де аз ойлашмайбыз. Мен  оьзюмню сиптечилигим булан айлана туруп гетген йыл МТС ачма харж тапмадым. Олагъа буса табулду.

– Къайдан?

– Республика бюджетден де, оьзге ёллар булан да олар учун бары да онгайлыкълар болдурула. Гьали де биз «Лоза» деген жамиятдагъы МТС-ге акъча тёлеп, техниканы имканлыкъларындан пайдаланмасакъ болмай. Шо кюйде бизин районда алда юзюмлюклени орнатыв булан машгъул болагъан хас машинлешдирилген звено да къурулгъан эди.

– Олар ерли сабанчылагъа, юрт хозяйство предприятиелеге кёмек этмейми?

– Эте, гьагъын тёлесенг.

– Нечакъы?

– Мисал учун айтгъанда, гьали биз гюзлюклени гьар гектарына, комбайн булан оруп берсе, МТС-ге 1600 манат тёлежекбиз. Санавланы урушдуруп къарагъанда, тюзю, МТС-ни кёмеги бизге де продукцияны оьзюне токътайгъан багьаларын бир къадар тёбенлешдирме имканлыкъ бережек.

– Гюзлюклер районда нече гектар да бар?

– Ерли сабанчылар ва юрт хозяйство предприятиелер 4700 гектар майдангъа чачгъан эди. Шону 600 гектары, заралланып, гьисапдан тайдырылды.

Йыл йылгъа ошамай. Къургъакълыкъгъа тарыгъан авлакълардан алынагъан тюшюмлени натижалары да шо саялы осал бола. Шолайлыкъда, бу йыл да гюзлюк­лерден алынагъан тюшюмлер кёп тюгюл, гектардан 10–15 центнер бюртюк басыла.

Озокъда, бугюн мунда районну экономикасыны белгилейген аслу тармакъ юзюмчюлюк санала. Юзюм борла районда 4 минг гектаргъа ювукъ юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъларда оьсдюрюле. Тек не этерсен, гюзлюклеге ва язлыкъ оьсюмлюклеге йимик, бугюн юзюмлюклеге де сув етишмейгени ачыкъ болуп гёрюне.

Айтмагъа сюегеним, юрт хозяйство оьсюмлюклени чачып некъадар къуллукъ этсенг де, суву етишмесе, алгъа салынгъан борчланы толу кюйде яшавгъа чыгъармагъа четим. О саялы да районгъа техника гелди, тек сув къайда деген сорав тувулуна.

Белгили болгъан кююнде, гьалиден бир нече йыл алда Башлыгентни башында къурулгъан кёлню гючлю ташгъынлар гелип бузуп гетди. Гьюсемегентни Чакъанай гьайванчылыкъ фермасыны юву­гъунда совет девюрде къурулгъан сув гьавуз да къуллукъланы битдирмей, бузукъ гьалда. Гьалиден 20 йыллар алда районда къурмагъа гёз алгъа тутулгъан сув гьавузлар да ювукъ арада ишленип яшавгъа чыгъажакъ деп айтма бажарылмай. Неге тюгюл, юрт хозяйствону асувлугъун артдырмакъ учун пачалыкъны янындан айырылагъан акъча маялар къайда гетегени белгисиз. Шолайлыкъда, федерал ва республика программаларда шону учун гёрсетилинеген ломай харжлар да талана ва ёкълана.

Къ. Къараев.