Бу йыл гетген асруну башында, 1914-нчю йыл, лап да къыргъынлы биринчи дюнья даву башлангъанлы 100 йыл бите. Аслу гьалда Германияны да, Австрияны да, Россияны да арасында юрюлген дав агьвалатлагъа Англия, Франция, Тюркия, Балкан пачалыкълар ва оьзге кёп уьлкелер къуршалгъан болгъан.
Озокъда, шо замангъы къыргъын давларда Россияны армиясына чакъырылгъан хыйлы дагъыстанлылар да ортакъчылыкъ этген, кёп къоччакълыкълар да гёрсетген. «Дикая дивизия» деген дагъыстанлы атлы бёлюгюню игитликлери чи фронтларда айтылып къалгъан болгъан.
Гьали биз де шо замангъы дав агьвалатланы гьакъында 1917-нчи йылда чы­гъып тургъан «Мусават» деген газетден алып охувчуланы тергевюне айры-айры маълуматланы беребиз.


«Мусават», №7, 24 май, 3 сагьифа, 3 къысма (колонка)


Биринчи дюнья давуну барышына байлавлу болуп газетни редакциясы бирдагъы-бир гёзден гечиривюн охувчуланы тергевюне бере.


Дав къачан бите?


(П.Рабочи) деген казетде язгъан – уьч йыл битди, шу дав токътамай, милиёнлар адамлар да къырылып, шагьарланы да бузуп: гьали, къарагъан заманда, бар да адамлар бек ялкъгъан шу давдан, барсыны да мурады – болгъан чакъы шу дав тез битмакъ. Хасокъда орус виляятны адамлары ялкъгъан. Бу дав битмакъны олар бек кёп сюе. Нечик де, оланы арасындан бираз адамлар шо дав битгенни сюймей. Олар даим айтма да айта, дагъы да казетлеге де яза озгъан чакъы давну битмеге къоймагъа ярамас деп. Биз сюе эдик шо давну битдирмейбиз деп айтагъан адамлагъа сорамагъа къачан озуп, немислер магълуб болур деп? Шо сёзге олар бир де жаваб бермеге болмас. Неге десе, олар билеген, бир умут этеген зат ёкъ экенге. Не этип де шо давну да узакъ этип, оьзлеге бир пайда талаб этмакъ буса тюгюл эсе. Шо адамлагъа биз айтабыз адамланы къанын ичеген, языкъсынмакълыгъы болмайгъан адамлар деп. Бирдагъы тайпасы айта – биз янгыз ярашсакъ, бизин ёлдашларыбыз бизин къоймас, сонг олар барысы да бизин уьстюбюзге тюшер деп. Шо бош хабарлар, биз ярашувлукъ этмеге герекбиз, сонг биз къарайыкъ олар не этер экен. Бираз сама инсапы бар гиши давну токътатмагъыз деп айтмагъа болмас. Тарыкъсыз шончакъы къанны тёк деп айтмагъа ярамас, бирев сама къаркъарасында адамлыгъы бар гиши огъар рази болмагъа ярамас. Шо давну токътатма сюймейген адамлар бираз бай, шо дав заманда оьзлеге пайда болгъан адамлар болмагъа ярай. Шо адамланы къанын да ерге тёгюп, малны талаб этеген шу (залимлиге) шу уьч йылда жыйгъан акъча олагъа болмаймукен. Гьали шу дав битмеге тюшсе, шону токътатмагъа тюшсе, бар да адамлар бирче айтмагъа герек, талаб этмеге герек шу балагьны, давну токътатыгъыз деп. Шу биздегилер йимик давну токътатмагъа сюймейген бир тайпа зулмучу бай адамлар германияланы арасында да бар. Дагъы да, пирансаланы, ингилислени арасында бар. Шолай болгъанда, гьали болгъунча арада сёйлейген шо адамланы да къоюп, халкъ оьзлер бир-бирине сёйлеп ойлашмагъа герек шу давну битдирмакъны гьакъкъында. Къайдагъылар да шо адамланы гючден бир-бири булан душман этеген адамлагъа къулакъасмай, миллетлер оьз­лер бир-бирине сёйлеп ярашмагъа, шу давну битдирмеге талаб этмеге герек. Шолай этип бизин де, бизин йимик бар да дюньядагъыланы да ол адамланы къанын ичеген шо залимлерден къутгъармагъа герек. Шо заманда токътар дав. Ёкъ эсе тынчлыкъ булан ол токътамас. Шо оьзлеге хайыр болагъан бай адамлар бу давну битмеге къоймай, оьзлеге болагъан пайдагъа къарап.


«Мусават», №8, 31 май, 2 сагьифа, 3 къысма

Орус пачалыкъдагъы гьал


Шингъареп деген министер гьали орусланы пачалыгъы бар суратны этип бер, уллу сабранияда шу артда гелеген каламны этип: шагьарларда, давну майданларында экмекни ашайгъан, ичеген затны тапмакъ учун бек уллу тадбирлер (ой къурмакъ) этмеге герек дей. Гемени, машинни ёллары бузулмакъдан халкъны иши бек яман гьалгъа тюшген дей, алыш вериш де бите тура дей. Гьали алдын болгъан гьалгъа ишни салмагъа имкан ёкъ дей, бек къыйын, къоркъувлу ерге тюшген дей бизин иш. Якъ-якъда питне, гъалмагъар кёп болгъан, пачалыкъны хазинасы да бек къоркъувлу гьалда дей. Бир де гиши харж бермеге къабул этмей дей. Юртланы халкъы сабранияда кёп адамлар айтгъан дей оьзлеге юртлагъа тарыкъ болагъан затланы самангъа (сабан-топуракъ), ондан башгъа да тарыкъ болагъан къуралланы, машинлени бермесе, юртлар да ашлыкъны, ашайгъан-ичеген затны бермежакъбыз деп. Шолай болгъанда, ачлыкъ болмакъдан уллу къоркъув бар дей. Шулай иш къалса, орус пачалыкъ магьву болуп битип гетер дей.