Ону булан бирге маданиятны кюрчюсю билим, англав булан къурулагъанны да унутмагъа тюшмей. Айтмагъа сюегеним, муаллимлени гёнгюн алмагъа тарыкъдыр. Бугюн де школада 5–6 минг манат тюгюл алмайгъан муаллимлер бар. Бу масъалада  регионларда герек даражада тергев етишмейгенге ошай. Москвадагъы муаллимлер айда 50–60 минглер ала дей. Ону булан бирге, гелеген  2015-нчи йылны да, газетлени билдиривлерине гёре, Россияны Президенти В.Путин Адабиятны  йылы деп белгилейгени де пачалыкъ политиканы маданият тармагъына айрыча гьай этив барны англата.

Гертиден де, артдагъы 20–23 йылны ичинде маданиятны тармагъына  йимик осал тергев берилген тармакъ ёкъ да ёкъдур.

Совет девюрде маданиятгъа, адабиятгъа айрокъда аслам тергев бериле эди. Язывчуланы айрыча шартлар да яратып иштагьландыра эдилер. Тюзю, шо бир вакътини ичинде язывчуланы къатты тергевде де сакълай эди: оланы китаплары, къатты тергевден оьтмей туруп (2–3 саламат язывчуну рецензиясы булан), басмаханаланы планына да къошулмай эди. Тек басмаханадан чыкъгъан китапгъа типография шоссагьат авторгъа гонорарын да берип, пачалыкъ тюкенлерде сатдыра эди.

Охувчулар алар йимик китапланы тиражлары 1–3 мингге гётериле эди. Бугюн къумукъ тилде чыгъагъан китапланы тиражы 300-ге тюшген. Шо 300  китапны да алып, къумукъ язывчу юзге ювукъ къумукъ юртлагъа оьзю элтип сатмагъа герек. Онглу тюшюп, оланы сатып къайтса да, оланы  сатмакъ учун оьзю этген харжны къайтармагъа чакъы зат тюшсе де сююнюп къала.

Китаплары сатылып, охувчулагъа яйылгъандан сююнюп къайтса да, ондан гелеген кепеклеге яшав къуруп болмай. Башгъа ишге тюше, юреги тартагъан адабиятгъа толу кюйде берилмеге вакътиси де къалмай, гёнгю де къурулмай, пагьмулу язывчуларыбыз адабиятны шагьра ёлундан тайышып, огъар сабур-салкъын янашып токътамаса къутулмайгъан гьалгъа тюшеген гезиклер болду.

Къумукъ охувчугъа яхшы таныш, пагьмулу, оьз вакътисинде критиканы яхшы къыйматын къазангъан Исрапил Исаев, Магьамматбек Османов, Магьаммат Къадыров, М-Ш.Минатуллаев, Бийсолтан Гьажимуратов, Къалсын Акъгёзов, Абас Дациев ва башгъалары, 5–6 китапны автору тюгюл, 10–15 китапланы авторлары болар эди ва адабиятыбызгъа  шайлы къошум этер эдилер, хыйлы яш пагьмуланы адабиятгъа тартар эдилер.

Артдагъы 20–23 йылны ичинде ташлангъан тарлавдай тургъан адабиятны уятмагъа, ону оьсдюрмек учун, язывчуда ва охувчуда инамлыкъ тувдурмагъа яхшы тергев тарыкъдыр. Гьар беш йылда оьтгерилеген язывчуланы съезди артдагъы 23 йылны ичинде бир сама да оьтгерилмеген. Гьатта оьтгермек учун ихтияр алма баргъан язывчуланы бёлюгюн къабул этсе де, ихтияр бермей къайтаргъанлар.

Тергевлю охувчуну эсиндедир: «Ёлдаш» газетни 2013-нчю йылны сентябр айыны 27-синде чыкъгъан «Времена» бёлюгюнде В.В.Путинни «России необходимо национальное самоопределение» деген терен маъналы макъаласы чыкъгъан эди. Онда ол:  «Биз кёп миллетлигибизге инамсызлыкъ этип, орус, татар, кавказ, сибир ва дагъы да хыйлы башгъаланы миллетчилигини ва онгачалыгъыны темасын, рагьмусуз «ишлетип», оьзюбюзню тувма белгилерибизге къаршылыкъ къурабыз. Гьакъгъа къаршылыкъ къурмай айтсакъ – оьз-оьзюбюзню дагъытабыз, – деп язгъандан къайры, – совет девюрде аз санавлу халкъланы сав-саламат сакъламакъ учун олагъа нечик тергевлю  янашыв къургъанны ахтарып, о заман олагъа этилген хыйлы яхшы гьаракатланы, чараланы къайтармагъа да, олардан пайдаланмагъа да тарыкъ эди», – деп негьакъ язмагъан, озокъда.

Артдагъы вакътилер гьар тюрлю пачалыкъланы арасында тувулунагъан бирлешивлер, оланы къурулушу, ишлейген къайдалары инамсызлыкъ, сонггъа таба къаршылыкълар тувдуражакъны Президентибиз алданокъ англагъан эди. Артдагъы вакътилер Украинада ва ону айланасында тувулунгъан ва гьар гюн де тувулунагъан вагьшиликлер В.Путин Россияны рагьмулу, биргине-бир тюз ёлгъа бургъанны исбатлай.

«Биз кёп миллетлигибизге инамсызлыкъ этип, оьзюбюзню (Россияны) тувма белгилерине къаршылыкъ къуруп, оьз-оьзюбюзню дагъытабыз», – деп, ол тюз язгъан. Биз шо Россияны сыналгъан, биргине-бир тюз ёлуна къайта да турабыз, Аллагь буюрса.

Ондан къайры да, Дагъыстан – сангъа гиччи  (аз) буса да, Россия йимик миллетлеге бай регион. Ону гьар миллети оьзюню оьзтёрече бай ва уллу иш аявлу топурагъында оьз тилин, маданиятын (билим беривюн, адабиятын, инчесаниятын) оьсдюрюп, республиканы ортакъ экономикасын къурувда  оьз къошумун болдуруп яшаса, татывлукъ артар, бирлиги де оьсер эди. Аллагь бизин рагьмулу ёлгъа тюз этсин! Амин!

Абас МАМАЕВ.

Мычыгъыш Республика, Борагъан.