Берилишни юрютеген Михаил Ефремовну ва Мария Шукшинаны атларына гьар гюн минглер булан кагъызлар геле. Шоланы барысы да адатлы гьалда «Аллагьисен кёмек этигиз пелен адамымны тапмагъа!» деген бир йимик сёзлер булан тамамлана. Нечесе язлар, къышлар гетип, тек гьали де умут уьзмейгенлени, ёлугъувгъа гьасирет турагъанланы арасында кёп-кёп дагъыстанлылар да бар.

Оланы дерт булан чатыраша гелеген умутларыны гьакъында язгъан кагъызларын гёнгюлсюз, уьстденсув охума болмайсан.

«Мен анам Нуржамал Гьасанованы излеймен, – деп яза берилишге Арслан Гьасанов. – Ол магъа 9 ай болагъанда, мени атама къоюп, ондан айрылып, бизин ташлап гетген. Мен уллу болгъан сайын, ол бир нече керен мени булан гёрюшме къарагъан эди. Тек мени гиччилейин къоюп гетгенин гечип болмайлы, шо ёлугъувлардан къача эдим. Арадан 35 йыл гетип, бизин ожакъда болгъан къалма­гъалланы сырлары, герти себеплери магъа ачыкъ болду. Аявлу анам! Тилеймен сагъа, геч менден. Аллагьутааланы пурманы болса, биз ёлугъажакъбыз, мен шогъар бек умут этемен. Сени къолларынгны оьбюп, аякъларынгны къучакълап, тобукъдан туруп гечмекни тилежекмен…»

Абдулла Магьамматовну кагъызында да ювукъ адамлары булангъы ёлугъувгъа гьасиретлик ташып тура. Олар булангъы айрылывну гюнлери, айлары, йыллары огъар нече де къыйын тие. «Биз агьлюде уьч агъа-ини ва уьч къызардаш бар эдик. Яшав бизге иржайгъан деп, бир-бирибизден сююнюп, къуванып турагъанда, хапарсыздан атабыз узакъ да аврумай гечинди. Ондан сонг анабыз да, атама къыйнала туруп, бириси дюньягъа гёчдю. Бизин Хасавюртдагъы яшлар уьюне бакъдырдылар. Заман гетип, къысмат гьарибизни якъ-якъгъа чачды. Аявлу, азиз агъа­ларым Магьаммат, Али, къызардашларым Умават, Райгьанат, Гьалимат, тилеймен, сесленигиз! Мен, инигиз, эркъардашыгъыз Абдулла, сизин ахтараман…»

18 йыллыкъ Айымгюлню Къазахстандан йиберген кагъызы бизин гетген асруну къагьрулу 30-нчу йылларына къайтара. Шо йылларда хыйлы дагъыстанлылар ялгъан айыплавлар булан ватанындан айрылып, Къазахстангъа сюргюн этилген эди. Айымгюл оьзюню Целиноградда тувгъан баживю Райгьан Агьматованы къардашларын излей. Райгьанны анасыны аты Айшат болгъан. Колхозлар къурулагъан девюрлерде ону агьлюсю булан халкъны душманлары деп Казахстангъа бакъдыргъан болгъан.

Барият Бийболатованы ка­гъызы да Айымгюлню кагъызына парх бере, о заманланы эсге сала. Барият ювукъ къардашы Абусупиян Акаевни уланларыны уллусу Абухайыр гёмюлген ерин билме сюе ва берилишге къарайгъанлардан гьеч бирев сесленмесми экен деп къаравуллай. Абухайыр, атасы йимик, сюргюн этилген болгъан. Ахырынчы кагъыз ондан 1931-нчи йылны гюз айларында Армейский темир ёлну Пинюг деген станциясындан гелген болгъан.

Башгъа кагъызда Айымгюлню тенглиси Смоленскиде яшайгъан Маша Зубарёва бир де гёрмеген оьзюню атасыны гьакъында яза: «Мени атам дагъыстанлы. Ол анам булан бирче институтда охуйгъанда таныш болгъан. Мен тувгъан сонг ол бизин къоюп ватанына гетген. Шондан сонг дагъы ону анам гёрмеген. Мен атамдан бир зат да тилеме сюймеймен. Мен бир керен сама ону гёрюп, янында токътап «АТАМ» деген сёзню айтма сюемен». Шолай уллу гьарплар булан язгъан Маша атам деген сёзню.

Машагъа ошагъан Оксана Гьажиева да, атасыны Дагъыстандагъы турагъан ерин билмейли, берилишни юрютегенлени атына Воронежден талчыгъып яза: «Атам! Сеслен! Тилеймен сагъа! Мени бу дюньяда дагъы биревюм де къалмады».

Умут уьзген де бир, оьлген де бир

Уллу Ватан давну акъубасы тиймеген ожакълар, о гюйдюрмеген юреклер къалмагъандыр десем, къопдурув болмас. Дав кёп аналаны, аталаны, къатынланы-къызланы чакъсыз къавжатды. Ону азабын чекмеген ким бар экен? Нечеселени эливлери къыраман майданларда белгисиз тас болду. Ювукъ адамларыны сюеклери не ерлерде, къайсы топуракъны тюбюнде басдырылып къалгъанны да билмейгенлер, гьатта оланы къабуруну уьстюне барып, алгьам охуп, юрегин басылтма сюегенлер азмы? Бизин уллулар умут уьзген де бир, оьлген де бир деп негьакъ айтмагъан. Шону эсгерегеним, давдан сонг нече йыллар гетсе де, тек тас болгъанланы къысматларын сама билер эдик деп умут уьзмейгенлер нечакъы да бар.

Мисал учун, Мугьутдин Абдуллаев уллатасы Абсамат гёмюлген ерни билме сюе. Ол асгерге Буйнакск военкоматдан чакъырылгъан болгъан. Эсделик китапдагъы маълуматлагъа гёре ол 1942-нчи йыл Воронеж областда юрюлген къыргъынларда жан берген.

Гьажи Мукайылов Къаягентден уллатасыны атасыны къысматын ахтара. Ону аты – Мукайыл Гьажиев, Къаягентде 1907-нчи йыл тувгъан. 1943-нчю йыл белгисиз тас болгъан. Гёмюлген ерин ахтара.

Уллу Ватан давну оту парахат яшап турагъанланы да яшавларын агъуламай къоймады. Къаравулламагъан кюйде кёплени къысматына ала-пелекет салды. Дав майданларда болмаса да, тек ону зияны къайда да етишген. Бугюн, буссагьатда да тас болгъан азиз адамын гьали табарман, дагъы табарман деп къабакъалдына бозарагъанлар нечакъы да бар. Бу ерде мен бирдагъы керен «Жди меня» деген берилишден кёмек гёзлейгенлени эсгерме сюемен.

Пилоян Лидия къызардашын излей. «1944-нчю йылда мени Омск шагьарда Анна Степановна Лепетина оьзюне къыз этип алгъан эди. Тийишли документлени онгара­гъанда, огъар Омск шагьарны Ленин районундагъы советде ка­гъыз гесекге язылгъан атамны атын ва фамилиясын берген болгъан, ол – Сулейман Мусаев, Да­гъыстандан. 1967-нчи йыл анам мени ювукъ адамларымны, къардашларымны тапма къарады. Ону атына Моск­вадан гелген ка­гъызда, белгисиз тас болгъанланы бюросундан атам давну биринчи айларында Азовда оьлгенин, анам да авруп гечин-генин билдирген. Гьали магъа да хыйлы йыллар бола. Яшавумну ахырынчы мюгьлетлеринде сама къызардашымны гёрме сюемен».

Давну балагьындан къутулса да, амма гьар тюрлю себеплеге гёре, ватанына къайтмай яшавун тыш пачалыкълар булан байлап, маканын къуруп къалгъанлар да бар. Олардан бир нечесин эсгермекни де арив гёремен.

Аташ Байрамов, Кахулайдан, къардашын Сапиюлла Агъалавович Жабрайыловну ахтара. «С.Жабрайылов 1927-нчи йылда Таргъуда тувгъан. Давну алдында лётный училищеде охугъан. Давда хыйлы къыргъынлы гьава ябушувларда ортакъчылыкъ этген. Бир нече немис самолётланы яллатгъан. Дав бите туруп, ябушувланы бирисинде буланы да самолётуна топ тийген. Тек, насипге, Сапиюлла сав къалгъан. Уьстюнлюкден сонг ол, Ватанына къайтмай, Сириягъа тюшген. Онда дав эскадрильягъа башчылыкъ этген.Уьйленген. Сонггъа таба агьлюсю булан США-гъа гёчген. Пенсиягъа чыкъгъанча Нью-Жерси штатда ватандаш авиацияны ишлерин юретеген къурумгъа башчылыкъ этген. Мени анам Зугьра Сапиюлланы зукъариси эди», – деп яза А.Байрамов.

Магьамматгьажи Гьажиев 1918-нчи йыл тувгъан Холагьажи Гьасановну излей. «Давну алдында ону халкъны душманы деп сюргюн этген болгъан. Дав башлангъанда, штрафной батальонгъа йиберген. Есирликге тюшген. Давдан сонг Германияда яшай болгъан. Къатыны ва уьч яшы болгъан. Бизге Дрезденде гёмюлген деген мекенли тюгюл маълуматлар етишген. Яшлары, яшларыны яшлары сесленгенни сюер эдик.

«Жди меня» – гьюрметли берилиш, айрылмай бары да берилишлеригизге къарайман. Сизин кёмегигиз булан бир-бирин тапгъан адамлар учун гьакъ юрекден сююнемен. Берилишден-берилишге мен сизге язайымы экен деп ойлаша эдим. Мендеги маълуматлар аз экенине де къарамайлы, язма токъташдым.

Мен Магьачкъалада яшайман. Мени атам Акаев Ягьия Солтанмуратович 1913-нчю йылда тувгъан. 1941-нчи йыл, янгы дав башланып, есирликге тюшген. Сонг онгай табып, концлагерден къачып, Италиягъа чыкъгъан, Римни къырыйындагъы юртланы бирисинде атамны ва дагъы да уьч ёлдашын Паулина деген къызъяш уьюнде яшырып тургъан. Сонг олар ерли партизанлагъа къошулуп, немислеге къаршы дав юрютген. 1946-нчы йылда, Италия фашистлерден азат этилгенде, атам Ватанына къайтгъан. Ол шоссагьат уьюне тюшмеген. Ону, есирде болгъан саялы, бир башлап Бакюдеги карьерлеге ишлемеге йиберген. Атам гечинген сонг мен билдим, Паулина ондан яш тапгъан болгъан, къызмы-уланмы – билмеймен. Гьали огъар нечик де 70 йыллар боладыр. Тилеймен, шо Италиядагъы ювукъ адамыбызны тапма кёмек этигиз. Ирайгьанат Акаева».

Биз Ирайгьанат булан ёлукъма токъташдыкъ. Ону берилишден таба адресин билип, уьюне бардыкъ. Илиякълы къаршылады. Ол 1994-нчю йылдан берли «Лезгинка» ансамблде баш костюмер болуп ишлей. «Атам лап ахырынчы мюгьлети болгъунча паспортуну ичинде Паулинаны суратын алып юрюй эди. Сонг авруп тёшекге ятгъанда, ястугъуну тюбюнде сакълай эди. Паулина атам къайтгъан сонг, огъар алдагъы адресине ка­гъызлар яза эди, фабричный орамгъа, онда атамны къызардашы тура эди. Паулинадан гелген кагъызланы ол, бир балагь болуп къалмасын деп, йыртып ташлай болгъан. Атам шону гьакъында бир зат да билмей эди. Атамны атасы Шавхалдан Магьачкъалагъа гелип къонгъан болгъан.Анам атамдан алда гечинди. Ол гечинген сонг атам кагъызланы гьакъында билди.

Атам Сталинге бек ошай эди. Къара бурма чачлы, мыйыкълы эди. Исбайы гиши эди. Есирликде бир йыл болгъан. Паулинаны фамилиясын билмеймен. Сурат эсгиленип чартлагъанда, клей булан оьзю ябушдургъан эди. Мен Италиягъа да кагъыз язгъанман. Атамны о йылларда ёлдашлары булан чыкъгъан суратын да йибергенмен.

Мени бир къызым бар. Болсун зукъарилер. Бизге бек тарыкъ деп тюгюл. Бизге бары да зат етише. Шо атамны васияты эди. Къызардашым: «Не этесен излеп, тапмажакъсан», – деп айта эди. Мен буса умут уьзмеймен. Биз атабыздан къалгъан дёрт къыз ва эки улан барбыз. Къой, еттинчибиз де болсун. Атам Интернационалны атындагъы фабрикде вахта автобусда шофёр болуп ишлей эди. Атам да, анам да бир-бирине бек гьюрмет эте эди. Атам бек йымышакъ адам эди. Анам бир де огъар неге сен суратны сакълайсан деп кант этмеди», – деп лакъыр этди бизин булан Ирайгьанат.