Элин эркин этме гетип эренлер,

Эр намусун кютдю бизин аналар.

М. Атабаев,

Дагъыстанны халкъ шаири.

Бизин аналаны бирлери давда болмаса да, давну йылларында эрлерин давгъа да йиберип, эки-уьч яшы баргъа да къарамай, гече-гюн уьюн-эшигин де ташлап, фронт учун, уьстюнлюк учун ишлемегенми? Нече де яхшы ишлеген. Мен де шу макъаламда давдан алда, дав йылларда колхозларда загьмат тёкген аналаны, анадашланы, 13–14 йыллыкъ къызланы гьакъында язаман.

Башлап давдан алда колхозда ишлеп башлагъан, сонг давну йылларында, давдан сонг да пенсиягъа чыкъгъанча ишлеген тиштайпадан башлама сюемен. Мен айта­гъан тиштайпа мени хоншумда яшай эди, аты да – Гюлаймат. Биз огъар Гюлаймат бажив дей эдик.

Гюлаймат баживге давдан алда, шо 1938-нчи йылланы биринде, колхозда къайратлы кюйде ишлегени саялы Моск­вагъа ВДНХ-гъа путёвка берген болгъан. Выставкагъа баргъанда булар ондагъы экспонатлагъа къарап бек кеп алгъан. Ондан къайтгъанда Гюлаймат бажив анабызгъа булай деп хабарлай болгъан: «Муъминат, билемисен, шо выставкадагъы атлагъа, оьгюзлеге къарап, адамлар оьсдюрген къабакълагъа къарап, мени аякъларым юрюп болмай къалгъан эди. Олай затланы оьсдюрген инсанлагъа Аллагьым савлукъ берсин, тек биз де чи шолай оьсдюрюп болажакъ эдик бираз чалышсакъ. Сонг, бизин И.В.Сталин чакъыра деп алып гетди. Бир уьйге гийирди, уьй бек уллу, столлар, шанжаллар бар, сонг И.В.Сталин гирип гелди, гьарибиз булан бир уллу танышы йимик лакъыр этди. Сонг бирден уьй къарангы болуп къалды, бир саппа-сав адамлар орусча сёйлей, ари-бери юрюй, тамны уьстю булан машинлер юрюй. Шолай тамаша затлар гёрдюк, Муъминат, Москвада».

О тамдагъы суратлар – булагъа И.В.Сталин гёрсетген кино болгъан. Бизин юртда башлап сёйлемейген кино 1926-нчы йыл гёрсетилген. Гюлаймат баживню киногъа барма заманы болгъанмы дагъы?..

Давну йылларында фронтдагъы солдатгъа къыйын болгъанмы экен яда тылда загьмат тёгеген тиштайпалагъа къыйын болгъанмы экен деген сорав рагьатланма къоймай. Мен ойлашагъан кюйде, экевюне де къыйын болгъан, тек арасында бир башгъалыкъ бар. Олар экевю де загьмат тёге: солдатланы – дав загьматы, тиштайпаланы – авлакъда загьмат тёгюп ишлейгени.

Хамаматюртда эрлерин давгъа йиберип, оьзлер давдан алда да, дав йылларда да, дав битгенде де оланы гёзлей туруп, гёрме гьасиретликден кёплери дюньядан гёчдю. Тек йыллары 100-ден оьтген Марьяхан Къазанбиева мен оьзю булан лакъыр этгенде, шо йылланы эсгере туруп, булай баянлыкъ берди: «Кёп савбол, яшым, мени яныма гелгенинг саялы. Мени йылларым уллу экенге буса ярай, олай соравлар берип чи нечик де, авлетлеримден къайры, гьакимлерден мени яныма гелеген адам да ёкъ. Гьали мен шо йылланы эсге алма къарайым, оьзюм эсимде бар затланы да айтарман:

– Дав башлангъынча алда бизин юртлулар, къатын-къызлар, эренлер, жыйылып эл татавулну къазма башладыкъ. Ону башланагъан ерин сен бек яхшы билесен. Юртгъа етгенче татавулну узунлугъу 14 чакъырым бар эди. Бизин юртну адамларын арбалар булан татавул къазылагъан ерни башына алып бардылар. Шонда эки эргиши булан бирче эки тиштайпаны бир этип бизге пайлап ер бердилер. Ону бермекни себеби булай: эргишилер топуракъны уьстюн ачып бир метрге ювукъ къазып башлай эди, сонг биз къошула эдик. Шолайлыкъда, юрт татавул къазыла башланды. Шо татавулну къазагъан вакътиде бизин юртлу бир-бир мазаллы, гючю бар эркеклени бизден айы­рып, онда бирдагъы ерде татавул къазма герек деп алып гетеген кёп гезиклер болду. (КОР татавул).

Бизин яшав гьалыбызны гьакъында да айтайым. Биз ишлейген ерден 5–6 ча­къырым бериде тёлелер, бараклар бар эди. Ахшам 8 сагьатдан сонг (шо бизин ишден токътайгъан заманыбыз), барыбызны да шонда алып геле эдилер. Шо бир айны ичинде уьй-эшикни унутуп да битген эдик. Яшы яда бир адамы гючлю авруй деп хабар гелмесе, уьйге барма да ихтияр бермей эдилер. Сонг ятгъынча аш бере эдилер. Ашы нечик болагъанны билме сюемисен? Ону айтып да эшитгенсендир. Буса да мен айтайым. Эртенлер къалмукъчай, экмек, бишлакъ, тюшде гьалтама, шорпасы да булан, жумада бир керен эти де бола эди, тек къурсакъ тойгъанча шо гюнлерде ашагъан бирев де ёкъдур деп эсиме геле.

– Марьяхан бажив, арагъызда яш къызлар да болгъандыр, олар яда сиз арыйбыз деп кант этеген гезиклеригиз болгъанмы?

– Яшлардан башлап, уллулагъа ерли, озокъда, арымагъан бирев де болмагъандыр. Тек мен оьзюмден ва шонда ишлейгенлени атындан айтаман, арыгъанбыз, ял алайыкъ деп айтма уяла эдик. Неге десе, ону бек яхшы биле эдик – шо татавулну сувуна сав юрт къарап тура. Тек бара-бара ишге сменалагъа гёре гелтиреген болду.

– О сменалар нечик юрюле эди?

– О булай бола эди. Мисал учун, биринчи сменагъа 100 адамны алып геле, шолар 10-15 гюн къайтмай ишлейлер. Гертиден де, гьакимлеге адамлар къыйналагъанын биревлер айтгъандыр, сонг оланы да шонда ишлейгенлеге языгъы чыкъгъан буса ярай деп эсибизге геле эди. Нечик алай да, шолай енгиллик болду. Кёплерибизни уьйде ичеген яшлары да бар эди чи. Шонда ишлейгенде шоланы ичирме деп ишге алып гелип, анасын ичип битгенде, къайтарып юртгъа алып гете эдилер. Тек смен булан ишлейгенде, озокъда, бизге хыйлы енгил болду.

– Марьяхан бажив, тюппе-тюз, къатты топуракъда татавулну нечик къаза эдигиз?

– Мен башында айтдым чы нечик башлагъан кюйню. Эргишилер топуракъны уьстюн ачып къазма башлагъанда, биз къошула эдик. Татавул терен болгъан са­йын, ишлеме де бек къыйын бола эди. Неге десе, 3–4 метр теренликден бел толгъан балчыкъны татавулну ягъасына чыгъарма тиштайпаланы чы нечик де, бир-бир жагьил уланланы да гючю чатмай эди.

– Сонг огъар не ойлашдыгъыз?

– Дурус сорав бердинг. Шолай гьал тувулунгъанда бирлери ойлашып, канзи этип къазайыкъ деди. Шолай къазылып да турду. О булай бола эди. Татавулну ичинде гелген чакъы ерин алып, тюпден таба къазылгъан балчыкъны оьрге ташлай, оьрде турагъанлар дагъы да оьрге бере туруп, татавулну хырына етишдире эдик. Шолайлыкъда, тек заманын айтып болмайман, шо йыл биринчилей бизин гьалиги хамаматюртлулар абзарындагъы тарлавларына сув салдылар.

– Марьяхан бажив, сменадан къайтгъанда сиз уьйде ял ала эдигизми?

– Ял ала деген зат бармы эди? Ашлыкъ къайтарылгъанча, гьабижай чёпге бара эдик. Ашлыкълар бишме башлагъанча, оланы да чёбюн ала эдик. Шо йылларда чы нечик де, давну йылларында да, давдан сонггъу йылларда да шолай будайны-арпаны чёбюн ала эдик. Тек гьабижайгъа йимик казалар булан тюгюл, уллу къайчылар яда къой къыркъагъан къайчылар тарыкъ бола эди. Шолайлыкъда, 15-20 тиштайпа гюнде 20-25 гектарны сари чечегин башгъа тюрлю халталаны гесип тап-таза эте эди. Он гюнню ичинде колхозда ишлейген къатынлар, каникулгъа чыкъгъан 12-15 йыллыкъ къызъяшлар колхозну бары да ердеги ашлыгъын тазалап битдире эди.

– О къызъяшланы ишге бригадирлер чыгъарамы эди яда оьзлер гелеми эди?

– Бригадирлени оланы ишге чыгъарма ихтияры ёкъ эди, олар оьзлер аналары булан гелегенни гёрюп, хоншу къызлар да авлакъда ала-къула болуп яйыла эдилер.

– Марьяхан бажив, дав башлангъанда, адамланы яшавунда не йимик алышынывлар болду?

– Дав деген зат, яшым, о – къайгъы, оьлюм, азаплыкъ. Дав башланып, биринчи гюнюнден тутуп, юртлулар давгъа гетип башлады. Бир-бир ожакълардан экиден дёртге ерли гетегенлери де болду. Муна бизин ожакъдан уьч агъа-ини Къазанбиевлер гетди, амма давдан къайтма янгыз къайнуланым Шарапдинге насип болду. Шолайлыкъда, эргишилер аз болду.

– Давну заманында тиштайпалар, къызлар не эте эдилер?

– Бары да эр намус тиштайпаланы башына тюшдю, дав башлангъан йыл бизин колхозну тиштайпалары гьабижайгъа, будайгъа, арпагъа чёпге юрюй эди. Неге тюгюл, юртда къалгъан 50-60 йыллыкъ эренлер арбалар булан агъачгъа барып, башгъа ишлени кюте эдилер. 13-15 йыл болагъан къызъяшлар яйлыкъ каникуллагъа чыкъгъан заманда бизин булан чёп ала, ашлыкъ къайтарыв битгенде, авлакъда тёгюлген арпа, будайбашланы жыя эдилер. Шо йылларда биревге де яллыкъ ёкъ эди. Неге тюгюл, бизге бек яхшы англата эди бизин къайратлы загьматыбыз уьстюнлюкню чалт этежегин. Шо давну йылларында эрлерин давгъа йиберип, давдан сонг эрлери къайтар деп бозаргъан кюйде къалгъан тиштайпалагъа шо насип болмады. Эрлерин гёрмеген кюйде дюньядан гетдилер.

– Оьзюгюз булан окоплар къазгъан, давдан эрлери къайтмай къалгъан юртлу къатынланы эсгерип боламысыз?

– Неге болмайман, биз чи давдан алда да бирче ишлегенбиз, давну йылларында да бирче эдик. Сени ананг Муъминатдан башласам тюз болур деп эсиме геле. Уьч яшны ананга да къоюп, атанг Шагьболат 41-нчи йылны гюзюнде фронтгъа гетди. Сонг айтсам, Чувал Солтаханова, Гьава Алимханова, Бурлият Бийтемирова, Майминат Ибрагьимова, Мамукъат Ибрагьимова, Абидат Элмурзаева, Нурипат Алетевова, Ахый Ахаева, Нажав Мустапаева, Гьубай Къанболатова, Халисат Магьатова, Мадина Арзулумова, Арапат Шабарова, Бити Зулумханова, Тайбат Шахтемирова, Зубайдат Исламова, Бурлият Гьажимуратова ва башгъалары яллыкъны билмей ишледи. Муна шолар, эрлери давгъа гетип, дав йылларда да, давдан сонг да колхозда ишлей туруп, пенсиягъа чыкъдылар. Эрлери къоюп гетген авлетлени бирин де языкъ этмей оьсдюрдюлер, бажаргъанларына билимлер де бердилер. Тек нечакъы умут этсек де, магъа да, мени иш ёлдашларыма да эрлерибизни давдан къайтып гёрме чи насип болмады.

– Сиз окоплар къазгъанны гьакъында мен эшитгенмен. Тек шонда къызъяшлар да болгъан деген хабарлар бар. Шо гертими?

– Герти. Бизин юртда 1942-нчи йылны апрель айында юртну къыбла ягъында окоплар къазыв башланды. Шонда да шо баягъы кюйде эди. Ашаву, яшаву, гьеч бир заты алышынмагъан деп айтсам, янгылыш болмасман деп эсиме геле. Окоплар юртну ягъасында эди, о саялы бир-бирде «гьарам» этеген кююбюз бола эди.

– О «гьарам» этив нечик бола эди?

– Нечик болагъандыр, гечелетип биревю ёлдашлар юхлама ятгъанда, бир экевюбюз яшынып, уьйге гелип гете эдик.

Юртну ягъасында экенге буса да ярай, гертиден де, яш къызлар яныбызгъа геле эдилер. Тек шо давну йылларында яйлыкъ каникулларда олагъа да яллыкъ ёкъ эди. Авлакъдан ашлыкъ къайтарып барагъан кюйде, агрегатны арты булан шо къызъяшлар къолунда дорбалары, челеклери, асарлары да булан тарлавну ичиндеги башланы жыя эдилер. Исси вакътиде сувукъ сувда киринип авруйгъан гезиклери де бола эди.

Гюлаймат баживню сёзлерин гертилейгенде йимик, оьзюне 88 йыл болагъан, эри гёнгюллю кюйде фронтгъа гетген, ондан да эсен-аман къайтып узакъ йылланы боюнда муаллим болуп ишлеп тургъан Магьаммат Черивмурзаев агъавну агьлюсю Нажий бажив булай деди: «Татавул къазагъан йыллар чы мени эсимде ёкъ. Мен о заман яшман. Тек окоп къазагъан заман эсимде. Биз оланы янына дарслардан сонг бара эдик, тек олар бизин къазма къоймай эдилер. Дав бары да адамны тылда бир этген эди».

Мен оланы экевюне де бир сорав бердим:

– Дав битген, Уьстюнлюк гелген дегенни эшитгенде, нечик гьислер тувулунду, нени гьакъында ойлашдыгъыз?

Марьяхан бажив: «О гюн биз авлакъда гьабижай чёпде эдик. Колхозну председатели Магьмут Забитов ат булан гелип, бары да къатын-къызны жыйып: «Аявлу къызардашларым, аявлу къызларым, Совет Союз душмандан уьст гелди, 9 майда дав битген. Гьали узакъ къалмай эрлеригиз, амалларыгъыз давдан къайтар. Сиз де гьали уьйге къайтыгъыз, 9 майны гьюрметинден ихтияр беремен», – деди. Шонда сююнгенликден, къатын-къызлар бири-бирин къучакълап, йылап йибердик. Сонг уьйге къайтып гелгенде, уллу ­жыйын, къомуз-теп согъулуп, клубда бийивлер де болду. Совет халкъ 4 йылны узагъында негьакъ ябушмады, бизин эркинлик учун юрюлген давубуз да, къайгъыбыз да 9 майда аз болду. Тек къайтмагъан юртлуларым буссагьатда да эсимден таймай. Шо гюнлени Аллагьым халкъыма дагъы гёрсетмесин, таман етим къалгъаны яшланы», – деп сёзюн битдирди.

Нажий бажив: «Биз дав токъталгъанны эшитгенде, школада дарсда эдик. Бизин барыбызны да къыргъа чыгъарып, дав токъталгъанны билдирди. Биз, яшлар, не этегенибизни билмей адап къалдыкъ. Тек муаллимлер бири-бирин тутуп йылайгъаны чы эсимде къалды. Шо мюгьлетни мен энниден сонг нечакъы яшасам да унутуп болмасман», – деди.

Бадурдин ГЬАЖИМУРАТОВ,

загьматны ветераны.

Хамаматюрт.