Гишини гёзюндеги

чёпню гёребиз…

–Биз Къаратопуракълардагъы яда Орта Поволжьедеги ташлангъан юртланы гьакъында, ондагъы халкълагъа уллу айыплар да салып, сагьатлар булан сёйлеме гьазирбиз. Тек гишини гёзюндеги чёпню гёрюп, оьзюбюзню гёзюбюздеги аркъалыкъны гёрме сюймейбиз. Неге жамият ташлангъан тав юртланы айланасында къувун гётермей? Дагъыстанда шу масъаланы арагъа салып ойлашгъан заман мени чи эсимде ёкъ.

–1995-нчи йылда Россияны Гьукуматы Дагъыстанны къыбла районларыны яшав ва экономика якъдан оьсювюне байлавлу хас къарарны къабул этген эди. Шо къарарда оьзге масъалалар булан янаша, тавларда яшайгъан адамларсыз къалгъан 92 юртну янгыртмакъ деген борч да салынгъан эди. Сонг, эсигизде бар буса, дагъы да айрыча «Тавлар», «Къыбла», «Темиркъазыкъ» деген программалар да къабул этилди. Федерал бюджетден шолагъа гёре хыйлы акъча маялар да гёрсетилген эди. Тек, къайда къалды къара эшек дегенлей, акъча да ёкъ ва шо вакътини ичинде Къыбла Дагъыстандагъы ташлангъан 92 юртну сыдырасына бирдагъы 11 юрт къошулду. Уьстевюне, шо гёчювюл гьаракат осаллашмай. Масала, буссагьат Ахты райондагъы Ухул деген юртда бир нече агьлю тюгюл къалмагъан. Олар да амал болгъан буса гетер эди.

–Тав халкълар асруланы боюнда четим шартларда яшап, уьйренип гелген. Гьалиги наслуну ата топуракъ булан байлайгъан тамурлар шонча да осал болгъанмы?

–Тавлуланы тавлардан айырма гьали башламагъан. Лап да уллу гёчювюл гетген асруну 40-50-нчи йылларында оьтгерилди. Тавлулар ата юртларындан гёнгюллю кюйде гете эди деп айтмагъа биревню де тили айланмас. Оланы ругьдан тюшюрмек учун, гьакимият гьар тюрлю намарт гьиллалар къура эди. Масала, атлары ва эшеклери барлагъа кёп уллу налог тёлеме тюше эди.

Биз, яшлар, дарслардан сонг Ахты бавлардан есилери ёкъ атланы ерлеп гьайдайгъан заманларыбыз мени гьали де яхшы эсимде къалгъан. Гюзге таба оланы барысын да тутуп, Дербентдеги эт комбинатгъа алып гетдилер. Эшеклени тюбеклер булан атышып еринде оьлтюре эди.

Тавлуланы адатлы ерлеринден айырып, олагъа тергев этме тынч болгъанда, гьакимият дагъы да уллу масъаланы чечме гиришди. Тав жамиятлардагъы тухумчулукъну кюрчюлерин чайкъап, артда тамуру булан сувуруп алып ёкъ этмеге белсенди. Тухумчулукъ Дагъыстанда минг йыллар агьлю, тайпа, юрт ва миллетара масъалаланы чече гелген, сыналгъан жамият къурулушу эди.

          

Агьлю, азында, уьч наслу – улан, ата ва уллата. Бирев де уллатаны биринчилигин инкар этме болмай. Тухумда да тап шолай. Тухумну уллусу –бары да адамларын айланасына къуршайгъан, жыягъан гюч. Гьар-бир масъалада ону сёзю ахырынчы сёз болуп токътай. Ол тухумундагъы гьар адамы саялы да жавап бере. Гьакимият, тухумчулукъну тозуп, бизден айрыча ватандашлар этип, ана топуракъ булангъы байлавлукъларыбызны уьздю. Етти атасын танымайгъан наслу ата топуракъгъа да амин болмас.

Дув еллени

ихтиярындагъы юртлар

–Сиз башчылыкъ этеген фонд «Ташлангъан юртлар» деген янгы проектни башлагъан. Проектге гёре, не ишлени оьтгерме гёз алгъа тутгъансыз?

– Фонд оьзюню маяларына ташлангъан юртлагъа багъышлангъан 10 минутлукъ документли фильмлер чыгъаражакъ. Ачыкъдан айтгъанда, тынч масъала тюгюл. Къыбла Дагъыстандагъы 100 юртдан айланып чыкъма тюшежек. Оланы кёбюсю барма бек онгайсыз тав къысыкъланы арасында ерлешген. Тек бизин къыйынлыкълагъа бойсынма хыялыбыз ёкъ.

Гьазир ленталаны Интернетде ерлешдиргенден къайры, ЮНЕСКО-гъа ва башгъа дюнья жамият къурумлагъа да бакъдыражакъбыз.

– Сизин фондну сайтына салынгъан суратлагъа къарагъанда, сиз ташлангъан юртларда чакъ-чакъда боласыз. Шолай ерлерде не йимик гьислер тувулуна ва не затгъа тамашалыкъ этесиз?

– Не йимик гьислер тувсун? Юртлар дув еллени ихтиярында, олар онда еслик эте. Чёкген къалкъылар, шишасыз сокъур терезелер, от битген абзарлар ва орамлар, къабурлардагъы уьстюне бирев де гелмейген сынташлар…

Тамаша боламан бизин ата-бабаларыбызны усталыгъына. Балчыкъсыз, агъачсыз, янгыз ташдан нечик уьйлер, къалалар тизе болгъан?!

Ахты гьамамлардан 5 чакъырым ариде, Мухулар-дере деген къолну ичинде, 10 юрт болгъан. Шоланы айланасында алдагъы наслулар тик тав бетлерде хасилер этип, ашлыкъ оьсдюре гелген. Дагъыстанда йимик тав бойларда ашлыкъ оьсдюреген къайда дюньяны дагъы гьеч еринде ёлукъмай. Академик Вавилов тав хасилени гёргенде, бек тамашагъа къалгъан болгъан.

– Ташлангъан маканына къайтып, ата юртун янгыртма къарайгъанлар ёкъму?

– Мени Шахлар деген бек яхшы ювугъум бар эди. Ол гетген йыл гечинди. Гюнагьларындан Аллагь гечсин! Ол, биринчилерден болуп, 90-нчы йылланы башларында, шагьарда яшларыны арасында парахат яшама бары да имканлыкълары болса да, агьлюсю булан ата юрту Мазагъа гёчюп гелген. Ижарагъа 120 гектар ерни де алып, бузавлар оьсдюрме башлагъан. Мен гелсем, сагьатлар булан лакъыр эте туруп, ташлангъан Мазаны орамларындан гезей эдик. Ол гьар уьйню алдында токътап, бу паланчаланы уью, мени палан къардашым бола деп англата эди. Гьали Мазада бир нече агьлю яшай.

Мен оьзюмню сайтымда, ташлангъан Лугар деген юртну суратларын ерлешдиргенде, сонг магъа айтгъан кюйде, шоланы гёрген лугарлылар гёзьяшларын токътатып болмай болгъан. Юртну халкъы тезде миналы ерлеринден гёчюрюлюп, гьали Азербайжандагъы Хачмас районда макан къургъан. Оланы кёбюсю, бусурман байрамларда сама юртуна гелип, оьлген ювукъ адамларыны къабурларыны алдында дуа этмеге гьасирет. Тек юрт дазугъа ювукъда ерлешген саялы, онда кимге де бармагъа ихтияр берилмей. Юз тюрлю тергевден оьтмеге тюше.

Адамлар юртларына

къачан къайтар?..

– Юртларына даимге къайтма сюегенлер, айрокъда жагьиллени арасында, онча кёп тюгюлдюр? Адамларда шолай иштагьлыкъны тувдурмакъ учун, пачалыкъ оьз янындан не этме герек деп эсигизге геле?

– Юрт хозяйство тармакъгъа гьар йыл миллиардлар булан акъча харжлана. Къайда шоланы асуву, къайтарышы? Мен чи гёрмеймен. Муна алайыкъ мен эсгерген Маза юртну. Юртну айланасында 20 минг гектар дагьнили ерлер бар. Оьтгерип конкурс да, 20 агьлюге бирер минг гектар ер гёрсетсинлер. Техника булан да таъмин этсин, сакълама гьайванлар да берсин, агрономлар не чачса яхшы экенин англатсын, болдурулгъан продукцияны сатма кёмек этсин… Къарарсыз 5-10 йылдан шо юрт янгырмаса.

Москвада ва Санкт-Петербургда Да­гъыстанны тав бойларындан гелтирилген гьайван этни багьасы нечакъы экенни билемисиз? Гьатта шо бек макъталагъан япон «мармар» этден де багьа. Японлар шолай этни болдурмакъ учун, гьайванларына массаж эте, гьатта пиво ичирте… Бизин бузавлар буса йылны узагъында тав биченлик­ лерде дарман отланы гюйшей туруп оьсе. Неге шо ишни бизде, Къыбла Дагъыстанда, ташлангъан юртланы янгыртып, эркин кюйде юрютме ярамай?

Озокъда, гьакимият ташлангъан юртлагъа байлавлу не ойлашагъанны мен билмеймен. Тек бу йыл Дагъыстанда Тавланы йылы деп билдирилген сонг, пачалыкъ бу масъалагъа гьали сама тергев берер деп умут этемен. Республиканы карталарындан бир заман тайгъан юртланы атлары янгыдан язылажакъгъа инанма сюемен.

 

 

 

Лакъырлашывну юрютген

Алав АЛИЕВ.

СУРАТЛАРДА: М. Алимов; Маза юрт.