Къазбек районда авар ва мычыгъыш жамиятланы арасында лап артда болгъан тюртюшювлерден сонг, Дагъыстанны гьакимияты Авух районну янгыртывну масъаласына янгыдан къарама токъашгъан. Гетген айны 29-нда къабул этилген къараргъа гёре, Новолак районну халкъын Къараман бойлагъа толу кюйде гёчюрмек учун оьтген 25 йылны ичинде харжлангъан 8,1 миллиард манатгъа, пачалыкъны хазнасындан бирдагъы 12,3 миллиард манат чыгъармагъа гёз алгъа тутулгъан. Бу ерде исрап, демек пуч этмек деген сёз тагъымны къоллама да ярай. Неге тюгюл, йыллар бою шо масъаланы чечиливюне федерал бюджетден молундан бакъдырылып тургъан акъчаны аслам пайы бир-бир «ач бюрчелени» киселеринде топлангъан. Адилли иш деп башлангъан гьаракат, гьаманда йимик, талавургъа айлангъан.

25 йылны узагъында аманлыкъны ва законланы къоруйгъан ва оьзге тергев этеген къурумланы гёз алдында юрюлюп тургъан урулагъа байлавлу биргине-бир уголовный иш бу йыл ачылгъан эди. Апрель айда Магьачкъаланы Совет район судунда «Новострой» деген къурумну директору М.Мандиевни ишине къарала эди. Ахтарывчулар судгъа бакъдыргъан маълуматлагъа гёре, М.Мандиев Къараман бойлагъа гёчюрюлеген къазикъумукълагъа яшавлукъ уьйлер къурмакъ учун 2011-нчи йылда Москвадан йиберилген 2,8 миллиард манатны 845 миллионун кисесине салгъан. Арадан бир ай да гетмейли, М.Мандиев уьюнде оьзюне тапанча уруп оьлген. Ол бу дюньядан гёнгюллю кюйде гетгенине шеклик этегенлер де бар.

Бизге «Дагъыстан мычыгъышланы жамият советинде» билдирген кюйде, бугюнге ерли «Новостройда» 3053 яшавлукъ уьй къурулгъан. Сюргюн этилген мычыгъышлагъа буса, Новолак районда янгыз 309 уьй тюгюл къайтарылмагъан. Ондан къайры, Дагъыстан Гьукуматыны 2007-нчи йылны февраль айында къабул этилген къарарына гёре, бир заман сюргюн этилген халкъны гьалиги варислерине ата-бабаларыны уьйлерин сатып алмагъа герек.

Жамият советде бизге бирдагъы бир нече къужурлу мисаллар да гелтирди. Масала, 90-нчы йылларда гёчюрюлме тюшеген къазикъумукъланы санаву гьали бир нече керен артгъан. Сайки, заман гете, янгы ожакълар къурула, олагъа да турма ер тарыкъ. Жамият советни талабына гёре, бир-эки йыл алъякъда Гьукуматны янындан къурулгъан хас комиссия «Новостройда» янгы уьйлер алмагъа деп берилген 536 арзадан 376- сын гери ургъан болгъан. Бирдагъы 957 арзаны тергегенде де, 70 процентин къабул этмеген. Ачыкъ этип айтгъанда, 1992-нчи йылда гёчюрювню гьакъында закон чыкъгъан сонг, Новолак районда алда турмагъан 4 мингге ювукъ адам прописка этдирген.

Мычыгъышлар алдагъы ерлерин къайтарывда уллу четимликлеге раслана. Шону гертилемек учун, Новолакда болгъан ишни гьакъында хабарлайлар. Район центрда муаллим болуп ишлейген къатынгиши «Новостройда» оьзюне ва гьали де уьйленмеген эки къызына уьч янгы уьй алгъан болгъан. Тек эсги уьйлерин къоюп гёчмеге алгъасамагъан. Уьйлени башлапгъы есилерини уланлары гелип: «Неге гёчмейсен?» – деп сорагъанда, олардан 500 минг манатны талап этген. Жамият советде токъташдырагъан кюйде, район администрация МЧС-ге бакъдыргъан кагъызларында шо уьйлер, 1999-нчу йылдагъы чапгъынны вакътисинде халкъара бандит уьюрлени ортакъчылары атылтып, толу кюйде бузулгъан деп эсгериле. Тек гьакъыкъатда бандитлер шо уьйлени ювугъунда да болмагъан. Буса да эсгерилген къатынгиши пачалыкъ бюджетден уьйлерин «тас этген саялы» 400 минг манат кёмек акъча алма бажаргъан.

Бу биз гётереген масъаланы лап да аччы тиеген ери – пачалыкъ къурумланы янындан Таргъу, Кахулай ва Албёрюгент юртлагъа янашагъан кюю. Биринчилей, ачувгъа этегендей, оьзге халкълар йимик сюргюнню акъубаларын чекген юртланы 1944-нчю йылда чыгъарылып алынгъан ерлерине гёчюрелер. Шону айланасында нечакъы эришивлер, къаршылыкъ билдиривлер болду ва болуп да тура. Оьрде эсгерилген 3-де юртлулагъа, гьаман сайын Семендер булан бетлеме къарайлар. Шо заман дангыл авлакъгъа гёчюрюлеген жамиятгъа пачалыкъны бир кёмеги сама тийдими?! Адамлар оьзлени харжына уьйлер де къурду, сувлар,газлар, электрик гюч тартды, ёлланы эбе-хырлы буса да онгарды. Гьали де Семендер къаравсуз кюйде тура.

Неге жамиятлар «ювукълагъа» ва «ятлагъа» айырылма герек?.. 1991-нчи йылда Дагъыстанны халкъ депутатларыны 3-нчю съезди бир тавушдан токъташдыргъан кюйде: «1944-нчю йылда сюргюн этилген ва гючден гёчюрюлген халкълагъа байлавлу республиканы гьакимияты къабул этген къарарлары законсуз деп гьисаплана ва гючден тая». Демек, Таргъу, Кахулай, Албёрюгент юртланы колхоз топуракълары къайтарылма тюшмейми? Олагъа болгъан зиянны пачалыкъ къайтарма борчлу тюгюлмю? Шо соравланы адиллигине шекленегенлер бардыр деп эсиме гелмей. Гьали Дагъыстанны янгы башчысы белгиленген сонг сама бир тюрлю алышынывлар болмасму экен деп умут этебиз.