Дагъыстанда Таргъу тавдан бийик тавлар да бар, ондан алашалары да ёкъ тюгюл, тек Таргъу тав йимик бары да халкълагъа бир йимик белгилиси ёкъ демеге ярай. О хыйлы таварихлеге гирген, хыйлы сапарчыланы тергевюн тартгъан, йырчыланы алгъышын-макътавун къазангъан. Тек шо сёзню маънасын кёплер билмейлер, о гьакъда ойлашып да турмайлар. Ойлашып къара­гъанда буса, о сёзню терен тарихи маънасы бар. Гьали шо гьакъда айтма сюемен.
Таргъу тавну да, ону баврунда ерлешген юртланы да атлары тарихлерде тезден белгили. Ону айта турсакъ, минг йыллыкъ узакъ сапарланы гёзден гечирме тюшер эди. Башлап Таргъуну аты IV асрудан VII асруну ахырларына ерли Гьамри оьзенни гьалиги Гьаша деген къумукъ юрт ерлешген боюнда гуннланы шагьары гьисапда эсгериле. XIII юз йылда Таргъуну аты монгол елевчюлери ва Акъсакъ Темирни черивлери булангъы давлагъа байлавлу тарихи китапларда ёлугъа. Шо заманлардан берли тарихчилер «таргъу» деген сёзню гьакъында гьар тюрлю пикрулагъа гелелер. Таргъу бой, къумукъланы арасында юрюлеген хабарлагъа гёре, Таргъуну аты «тар къол» деген маънадан амалгъа гелген. Дагъыс­танда сапарда болгъан рус алим И. Н. Березин муна Таргъуну шо маънасы барлыгъын эсгерген. Бизин замандагъы белгили тарихчи Л. И. Лавров буса «таргъу» деген сёзню маънасын Иран тилдеги «дар» (къумукъча: къапу) деген сёз булан байлама къарагъан. В. Г. Котович Таргъуну маънасын «дар-и-гун» деген сёзге байлай ва эрмени таварихлерде VI юз йылдан берли эсгерилеген «Гуннланы къапусу» деген ер болма ярай деп ёрав эте.
Тек алимлер Таргъу тавну ва юртну атыны маъналарын чечегенде, эсги девюрлердеги къаравлардан арчылма болмай, oну тюрк тиллени, оланы арасында къумукъ тилни оьз сёз байлы­гъын ва халкъ тарихи айтывларын пайдаландырмай... Шо саялы да салынгъан масъалагъа къумукъ тарихге, къумукъ тилге таянып янашып къарайыкъ.
Биринчилей, Таргъуну маънасы «тар къол» дейгенлер юрт ерлешген тар къысыкъ булан байлайлар. Олар Къумукъда Таргъу эки тюрлю ерде болгъанын унуталар. «Тар къол» деген англав халкъ о сёзню бырынгъы тарихи маънасын тас этгенде арагъа чыкъгъан болма герек. Экинчилей, Таргъуну иранлыланы тилинден таба анг­латыв илмугъа къыйыша демек дурус тюгюл. Гьар халкъ оьзюню юртларына-шагьарларына, оьзенлерине-сувларына, тавларына-тюзлерине оьзлени ана тилинде атлар къоягъаны белгили. Шолай болгъан сонг, оьрде эсгерилген англатывлар мекенли чыкъмай. Биз «таргъу» деген сёзню де, «Тенгири» деген сёзню де тыгъыс байлавлугъу бар деп ойлашабыз. Гьали энни шону исбатлама сюебиз.
Белгили кюйде, ислам дин яйылгъанча алда къумукълар Тенгирине ибадат этген ва огъар байлавлу оланы инанывлары, дин-дюнья къаравлары болгъан. Олар Тенгириге бир уллу сигьрулу гючге, къудратгъа, дюнья есисине йимик къарай болгъан.
Византиялы (румлу) тарихчи Феофилакт Симокатта язгъангъа гёре, Темиркъазыкъ Кавказда яшайгъан тюрк халкълар (VII юз йыл) «отун сёнме къоймайлар, ону бары да затдан оьр гёре, гьавагъа, ичеген сувгъа сый эте, къара ерге, топуракъгъа алгъыш эте, тек олар биргине-бир сужда къылагъан, къуллукъ этеген зат бар буса, о да – ерни де, кёкню де яратгъан бир къудрат, огъар да олар Тенгири деп ат тута». Тенгирини атын олар бийик тереклеге, уллу сувлагъа-оьзенлеге, шагьарлагъа, юртлагъа, гьар тюрлю сыйлы ерлеге къоя болгъан. Тавлагъа бакъгъан якъда буса оланы юреклеринде айрыча сююв болгъан. Асхар тав булан Тусари тавлар, Къубагъалы тавлар къумукъларда негьакъ йырланмай. Тенгирини аты булангъы тавлар оьзге ерлерде гьали де бар. Мисал учун, къыргъызлар Тянь-шаньгъа «Тенгири тав» деп айталар. Къарачайда, Балкъарларда: Тейриберди (русча: Тебер-да), Тейри къол, Тейри ёл деп Тенгирини аты тагъылгъан ерлер бар. Бизде, Дагъыстанда да, олай атлары булангъы ерлер ёкъ тюгюл. Къаягентни ювугъундагъы бир къарт эмен терекге артдагъы заманлар болгъанча «Тенгири терек» деп айтыла болгъан. Тезде Терик-Солакъ оьзенлени аралыгъында хазарланы «Тенгири къала» деп беклиги болгъан. Сонг да, бизин пикрубузгъа гёре, Темир-Хан-Шураны, Темир-къуюну атын Акъсакъ Темир булан байлап къоймакъ мекенли чыкъмай, оланы Тенгирихан, Тенгири-къую маънасы болма имканлы. Шолагъа далил гьисапда хазарларда Тенгири-хан деген ат болгъанны, Таргъуну алдында, Анжи авлакъда Тенгири-тёбе болгъанны эсгермек парздыр. Шу мисаллардан биз чыгъарма сюеген пикру: Таргъуну да, Тенги­рини де маънасында бир-бири булан байлавлукъ бар демек бола. Шону исбатлама тюше.
Башда айтып гетгеник йимик, Таргъу тав белгили тав, уьстю тегиш агъачлыгъы, майданы, минг тюрлю оту-оьсюмлюгю-эмлиги, балгьам сувлу булакълары бар тав, денгизден къарагъанда, о баш тав болуп гёрюне. Язбашда ону уьстюн башлап яшыллыкъ яба, чум тереклер чечек ача, мелевшелер, хораз чечеклер безей, халияр оьсе, къыр борла баса. Къышда буса биринчи къар мунда ява. Къумукъланы тарихи яшаву бу ер булан тыгъыс байлавлу. Сёйлеп бола буса, Таргъу тав бугюн кёп затны айтажакъ эди. Халкъны авзунда ону нече тюрлю аты бар: Манкъа тав, Маркъа тав, Сыйыр тав, Анжи тав, Tax тав, Алгъыш тав ва беклешгени – Таргъу тав! Тавну уьстюндеги, тюбюндеги гьар тюрлю ерлени атлары да кёп затны англата. Гьар ташны, гьар ярны, таланы, къолну, къаяны, гьар сокъмакъны оьзюне хас аты, хабары бар.
«Нарт олтургъан таш», «Дев басгъан таш». (Кахулайлы тамазалар Умахан, Абдулгьалим, Магьаммат-Сали оьзлер яшда «Дев басгъан ташгъа баш урсанг, гюч гелир», – дей эди деп хабарлайлар). «Янгырыкъ ярны» (Таргъугъа ювукъда болгъан. Тюбюне барып «вёв!» деп къычырса, къайтара тавуш бере болгъан), «Язывлу таш» (ташны бетинде англашылмайгъан язывлар болгъан, ону гьакъында 1848-нчи йыл Таргъуда болгъан рус алим И. Н. Березин де оьзюню китабында эсгерген. Артда ташгъа не болгъаны белгисиз, тек гьалиги тамазаланы эсинде, аталарындан эшитип, «Язывлу таш» деген англав къалгъан. Ёравлагъа гёре, о таш Таргъуну да, Кахулайны да арасында «Къызыл чубукъну» уьс­тюнде Чагъар ёлда, «Эмчек таш» тавдан Агъачавулгъа тюшеген сокъмакъны башында, къатынгишини сюлдюрюнде болгъан. Огъар «Ана таш» деп де айтыла болгъан.
«Къутлу къыз булакъ» (Кахулайдан Таргъугъа элтеген Чагъар ёлну тюбюнде), «Жумай булакъ» («Умай» деп де айтыла – Албёрюгентни уьстюнде), «Акъчалы къол», «Борналы къол», «Хомурол» («Анжи-намеде» де айтылагъангъа гёре, Анжини халкъы яш-юш, къатын-къыз, къартлар шагьарны къамавгъа алгъан арап елевчюлерден мунда яшынгъан болгъан), «Жинли къол» (яшланы онда бармагъыз деп къоркъута эди).
Таргъу тавну къарнындагъы «Локъа» деген анакъны ичинде салкъын сувлу эки къую бар эди. Ону сувун ичген минг яшар дей эдилер. Сонг да, «Локъаны» да, Турали яндагъы (гьали шагьарны ичиндеги) Акъ кёлню де бир-бирине байлайгъан кюремет болгъан дей эдилер. Локъадан кюреметге къаз салса, ол Акъ кёлден чыгъа болгъан...
«Локъагъа» «Мамай», «Бабай» тургъая анакъ деп, не ерден де сыйлы зияратгъа адамлар геле болгъан. Барагъанда барып, гетегенде буса тавгъа артын бермей юрюп гетме герек болгъан деп хабарлайлар. «Локъаны» сувуна гьасирет халкъ, кёп ерлерден – Къырымдан, Бештав бойдан, Аштархандан, Ногъайдан ва оьзге ерлерден гелип, «Алгъыш тёбеде», «Алаша тавда», «Амирхан бетде» гечелер-гюнлер булан чатырлар къуруп, къойлар союп, оланы къанларын бир-бирини мангалайларына сюртюп, къазанлар асып, секет чыгъарып, башындан айландырып, бир-биринден гьалаллыкъ алып гете болгъанлар. Кахулайлыланы байрамлары да юртда башланып, мунда, «Алгъыш тёбеде», «Алаша тавда» бите болгъан.
Ва булай нече ер, нече хабар, ёл-ёрукъ, къайсын бирин айтарсан, сёзню сёзге ялгъай турса, китапгъа чакъы сёз бола. Яшда, мени де эсимде бар, бизин де Таргъу тавгъа байлавлу хабарыбыз-оюбуз кёп бола эди. Тек эсде къалгъанын айтайым:
«Ва Таргъу тав, Таргъу тав!
Бийик болсун бизин тав!
Уьстюнде бай тереги, гьар гишини гереги!
Ата болуп ем берген, ана болуп эм берген.
Ва Таргъу тав, Таргъу тав». Дагъы да эсимде бар: Таргъу тавгъа бармагъы булан гёрсетме ярамай деп уьйрете эдилер яшланы. Билмейли гёрсетип къойсанг, бармагъынгны уьч керен хабып, уьч керен де табанынгны тюбюне салып таптама герек бола эди. Муну себебин о вакътилер мен, озокъда, англамай эдим, гьали тюшюнемен: о чу халкъыбызны бырынгъы инанывларыны сёнюп барагъан ангы болгъан экен.
Энни натижа чыгъарып айтсакъ, Таргъу тав, гёрюнюп тура­гъаны йимик, халкъны яшавунда, англавунда, инанывларында баш таву, аслу таву, айрыча абур-сый этилеген бир Асхар таву болгъангъа шеклик этме ер къалмай. Кёп санавдагъы хабарлар, айтывлар, легендалар, сарынлар-йырлар шогъар бирдагъылай да шагьатлыкъ эте. Тавну айланасында бир нече бырынгъы къабурлар, пирлер бар. Бугюнлерде де бир-бир акъсакъаллы тамазалар къабурларда оьлюню гёмюп битип этеген дуаларында да шо ерлени атларын эсгерип, дюньядан гетгенлеге Аллагьдан рагьму тилейлер.
Таргъу тавну тюбюнде орта асруларда дюньягъа аты айтылгъан шагьарлар Анжи, Семендер болгъанны да эсгерме герек. IX асруда яшагъан арап язывчу Бухтури Анжиден чыкъгъан хазар асгер башчы Исакъ бину Гюндаж ал-Хазариге багъышлап язгъан макътав назмуларында Анжини къырыйында хазарлар уллу абур-сый этеген ерлер (къабурлар, пирлер) болгъанны айта.
Нечик алай да, Таргъу тав бой бырынгъы заманлардан берли халкъыбызны тарихи, культура яшавуну гёрмекли оьзек ери болгъан. «Анжи-наме» легендалары мунда сакълангъаны да негьакъ тюгюл. Тарихи материал, тарихи эс «Таргъу» булан «Тенгирини» де бир-бирине тыгъыс байлай. Амма буланы арасында, тарихи байлавдан къайры, дер маъналы семантика байлав да бар.
«Тенгири» деген сёз бырынгъы тюрк тиллерде бир нече кюйде айтыла ва языла болгъан: гьар тюрлю китапларда, таварихлерде о сёз тенгри, тангри, тангра, танг­ри, тангори, тейри, тигир, дагъри, тагъри, тари йимик язылышлары да ёлугъа. Белгили швейцариялы тюрколог Жан-Поль Ру, мисал учун, «тигр», «тенгир», «Тенгири» деген сёзню журалары экенни токъташдыра. Шо сёзню «тагъри» язылышындагъысы VII–VIII асруларда яратылгъан Византия (Рум) таварихлерде сакълангъан (Прокопий из Кесарии. Война с готами. М. 1950, с. 407; Агафист. О царствовании Юстиниана. М–Л. 1953. с. 163–164.) ва «таргъу» деген сёзге парх бере.
Сонг да, тил ахтарывчулар токъташдырагъан кюйде, тюрк тиллени сёз этив законларына гёре «гъ», «р» авазлар сёзню айтылышында ерлерин алышдырмакъ (метатеза) бар. Адатлы гьалда, «р» аваз бирдагъы созукъ булан рас гелеген гезиклерде экинчи ерден алгъа йылыша. Айтагъаныкъ, «таргъу» деген сёз бырынгъы заманларда бар кююнде айтыла болгъан буса да, сонггъа таба шо сёздеги «р» аваз алгъа йылышып «таргъу» болгъан ва гьалиги къумукъ тилде артдагъы айтылышында къоллана.
Гьасили, «Таргъу», «Тагъру» демек «тенгри» демек бола, Таргъу тав демек де – Тенгири тав демек. Тавну атыны тас болгъан маънасы, мен ёрайгъан кюйде, шулай.
V асруда оьмюр сюрген эрменили тарихчи Моисей Хоренский буса бу ерни атын Такры деп эсгере. Озокъда, шуну булан мен гьалигилер алдагъы инанывлагъа къайтсын деме сюймеймен. Тек гьар затны тюп тамуруна етме къаст этмек – асыл къылыкъ, халкъыбыз да шо къылыкъгъа ирия болса яхшы. Шо заман англавубузгъа англав, тарихи эсибизге эс къошулажагъы гьакъ.