Бурлият Гьажиеваны 70 йыллыгъына

 

Орамлардан яланаякъ чабагъан заманларымда, гюнагьларын Аллагь гечсин, улланам къаратангда эртенги намазгъа туруп, бизин   уьстюбюзге гелип, сигьрулу тавушу булан: « Гиччи балалар, уяныгъыз! Гьали шу вакътиде малайиклер бары да инсанланы уьйлерини уьстюнден учуп, яхшылыкъланы себелей. Вёрегиз, яшлар, насибигизни къутгъарып къоймагъыз!» – дей эди.

Мен Къаягент районну «Кировский» деген пачалыкъ предприятиесини директору, бугюнлерде оьзюню макътавлу 70 йыллыгъын белгилейген Бурлият Агьматпашаевна Гьажиеваларда къонакълыкъда болгъанда, неге буса да, улланамны шо унутулмас, алтынгъа тенг гелеген сёзлери эсиме тюшюп гетди.

Озокъда,   ону ва юртлуларыны гёрмекли уьстюнлюклери инг алдын къайратлы загьматны, анадаш топурагъына берилгенликни натижасы экенни яхшы англайман. Амма шо тизив, асил къатынгишини лакъырына тынглайгъанда, менде олар даим ерге ярыкъ тюшгенче турадыр ва оланы ожакъларыны уьстюнден малайиклер саркъып, эркин кюйде оьзлени шабагьатларын яядыр деген ой таймай эди.

Тюзю, Къаягент район не заманларда да оьзюню къонакълыгъы булан макътала гелген. Мунда шо мердешни бир тамаша айрыча ренклери булан, гьакъ юрекден, сыралы кюйде юрюте. Сен оланы арасына гиргенде, янгы таныш болагъан адамлар булан тувулунагъан тартынывну, онгайсызлыкъны гьис этмейсен, тезги ёлдашларынгны, къурдашларынгны, инг аявлу адамларынгны ортасына тюшгендей эслейсен. Бурлият Агьматпашаевнаны мен чи кёпден берли таныйман. Муна бугюн де ол бизин къулачын эркин яйып, къашларын герип къаршылады. Къаршыбызда да олтуруп, бир пашманлыкъ, бир иржайыв булан бизге юрек сырларын чечди.

–Мен школада охуйгъан чагъымдан тутуп, гележегимни шексиз кюйде юрт загьмат булан байлажакъман деп токъташгъан эдим. Мен агрономгъа охума бара деген хабарны эшитгенде, юртлуларым башын чайкъай эдилер. Сайки, шо къатынгишилер танглайгъан   касбу чу тюгюл деп ойлаша болгъандыр. Ятгъан ери ярыкъ болсун, мени биргине-бир атам якълады.

Биз агьлюде етти эркъардаш-къызардаш бар эдик. Атам бизин бир заманда да уланлар, къызлар деп айырмай эди. Магъа лап уллусу гьисапда айрокъда артыкъ талаплар салына эди. Атам булан   ат арбагъа да минип, узакъ къыш айлагъа агъач гьазирлеме орманлагъа бара эдик, бирче емиш ва юзюм бавларыбызгъа къуллукъ эте эдик. Атам тереклени къыягъан кюйлерин гёрсете эди.   Мени юрт загьматны бары да сырларына уьйретген, анадаш топуракъгъа бакъгъан якъдагъы сюювню отун къабундургъан ол эди. Шону учун мен агрономну касбусун танглагъаныма тамаша болма тюшмейдир. Башлап Дербентдеги юрт хозяйство техникумда охудум, сонг институтну агрономланы гьазирлейген факультетине тюшдюм.

Бурлият Агьматпашаевна оьзюню ата-анасын эсге алагъанда, ону гёзлери сувлана, арадан нече йыллар оьтюп де ону ювукъ адамларын тас этивюне байлавлу юрек яралары гьали де солкъ болмай. Ону талчыгъагъанын эс этип, огъар сорав берме тартынаман. Сонг, нечик де, тавакаллыкъ этип:

–Атагъыз сизге бек талаплы янаша эди деп айтдыгъыз. Сиз, яшлар, ону   шолай къылыгъын нечик къабул эте эдигиз?

–Атам мени бек оьзден хасиятлы адам эди. Яшавун   бырынгъы къумукъ адатлардан ва мердешлерден   тайышмай юрюте эди. Оьзюн бир заманларда атасы тарбиялагъан йимик, бизин де шо меселде оьсдюре эди. Уьйде янгыз ону сёзю юрюле эди. Къумукъларда айтылгъан сёз – атылгъан окъ деп негьакъ айтмай чы. Бизин ожакъда да ол айтгъан бар, айтмагъан ёкъ эди.   Бир-бирде чи бизин ёнкюлерибизни токътатмакъ учун, сёйлеп де авара болмай, къашларын тююп къарап къойса да таманлыкъ эте эди. Амма биз атабыз нечакъы талаплы болса да, бизин барыбызны да эпсиз сюегенин гиччи яш юреклерибиз булан яхшы англай эдик. Ол бизин аркъатаявубуз, герти къалкъаныбыз эди. Тюзю, гьали чи заманлар да, адамлар да алышынгъан, – дей ол, теренден кюстюнюп.

«Дружба» юрт бир заман Башлыгентни отары болгъан. Гьали мунда дослукъда ва гелишликде хыйлы халкъланы вакиллери яшай. Юртда башгъа-башгъа миллетлени жагьиллери уьйленип ожакъ къурагъанына бирев де тамашалыкъ этмей. Муна Бурлият Гьажиеваны да   яшлыгъыны алтын гюмезли вакътилеринде хоншудагъы табасаранлы улан Гьажимурат гьашыкъ болуп къала. Гьали олар татывлу ожакъ болуп бирче яшайгъанлы арадан нечесе йыллар оьтген. Оланы сююнчю ва аркъатаяву – менмен деген уланлары Руслан ва Артур.

– Дагъыстанлыланы арасында   къошулгъан агьлюлеге байлавлу бир пик­ругъа гелип болмай туралар. Бирлери шолай ожакъланы амалгъа геливюн арив гёре, башгъалары миллетни тазалыгъын сакълама герек деп пушургъана. Гьар якъ оьзлени дуруслугъун гертилемек учун, юз тюрлю далиллер ва мисаллар гелтире. Сиз шолай дос ожакъны къуруп, исивюн, берекетин сувума, сёнме къоймай нечик сакълап болдугъуз?   Балики, сизин бир яшыртгъын сырларыгъыз бардыр? Бизге де шоланы гьакъында айтсагъыз ярамаймы? – деп, лакъыр арада тувулунагъан соравларымны беремен.

–Бизде, къумукъларда, кимни арбасына минсенг, шону йырын йырларсан деген тизив айтыв бар. Эрингни ожагъына гелген сонг, инг башлап ону мердешлерине, ана тилине, яшав къайдаларына абур этмеге герексен. Къалгъан яны бир амалгъа гелир. Ондан къайры, къайнанам бек гьайлы, рагьмулу адам болуп чыкъды. Ол арабыздан 98 йыл чагъында гетди. Ону насигьатлары, гьар гюнлюк кёмеги тиймеген буса, мени яшавум, балики, олай ярыкъ болмас эди. Ол мени кёп затгъа уьйретди, гьатта оьзлени бырынгъы саниятына – хали согъувгъа да. Ону ва эримни яхшылыгъындан мен табасаран халкъгъа исиндим, оланы маданиятын, тилин къабул этдим. Гьали табасаран тилде ана тилимде йимик тап-таза сёйлеймен. Олар мени оьз адамына гьисаплай. Гертисин айтсам, агьлюмню дос-къардашы Гьажимуратдан эсе мени артыкъ сюелер, магъа базалар. Табасаран районну якълаву булан мен оьз заманында эки керен Дагъыстан парламентни депутаты этилип сайлангъанман.

Бизин сав-саламат бийкебиз Бурлият Агьматпашаевна Дагъыстанны Халкъ Жыйынына депутат этилип сайлангъанча алдын, гетген асруну 70-нчи йылларыны ахырларында, СССР-ни Оьр Советини депутаты да болгъанын   эсгермей къоймагъа бажарылмай.

Инче гьисли, акъ билекли деп гьисап­ланагъан къатынгиши юрт хозяйство тармакъда бир эргишиден де артда къалмай мангалай тер тёгюп чалышагъанлы 50 йыл бола. Районда алдынлы хозяйстволардан гьисапланагъан «Кировский» пачалыкъ унитар предприятиеге айырылмай башчылыкъ этегенли де 25 йыл битди. Бу да – бир уллу намус, бир уллу къоччакълыкъ. Мунда юзюмлюклени гьар гектарындан орта гьисапда 90-100 центнер татли, гюнеш салкъынлар алына. Бурлият Агьматпашаевна   предприятиени директору этилип белгиленген вакътилер оьтесиз къыйын, пасат заманлар эди. Колхозлар-совхозлар тозула эди, техникасы талам-такъыш этиле эди, юзюм бавлагъа тийишли къарав ёкъ эди… Лакъыр арада мен ону юрегинден халкъгъа жаны авруйгъанлыгъына, тавакаллыгъына къарап, бирден-бир ругьлана эдим. Нечесе къыйынлыкълардан, аркъа-торкъалардан оьтген адамдыр дагъы ол. Шо гьакъда да билейим гьали деп огъар багъып:

–Сиз анадаш хозяйствогъузну нечик сакълап болдугъуз? Айгъази йимик намусланы тюбюне тюшюп айланма тюшгендир. Тек Айгъази чи – эргиши. Сизге шо авур намусну инче къатынгиши инбашларыгъызгъа юклеме къыйын тюгюлмю эди? – деймен. Ол, кюлемсирей туруп:

– Мен уьстденсув къарагъанда сиз айтагъан кюйде инче, йымышакъ адам йимик гёрюнемендир. Амма иш ишге тюшгенде, мен нече де талаплы ва къатты болуп боламан. Адамлар мени хасиятымны биле. Мен техникумну битдиргенде, биргьавур Хасавюртда ишледим, сонг ата юртума къайтдым. Гелгеним булан колхозну председателини уьстюне бардым ва мени бригаданы башчысы этип белгилемекни тиледим. Ол башымдан аягъыма ерли тергевлю къарап, башын чайкъап: «Ювукъ арада юртда яшлар баву ачылажакъ. Шонда сени заведующий этип саларбыз»,– деди. Магъа шо бир яман юрегиме тийип гетди. Тек мен къайпанагъанлардан тюгюлмен. Гьюрметли юртлума   тарбиялавчугъа охумагъанымны ва оьзюмню тувра касбума байлавлу иш булан таъмин этгенни сюегенимни англатдым. Председатель магъа гьар тюрлю соравлар берме башлады, ахырда: «Эгерден бригадангны ишчилери сагъа тынглама сюймесе, йыламсырап, мени уьстюме чаба туруп арзагъа гележекмисен?» –деп сорады.

–Атам мени оьз-оьмюрю юрт хозяйствогъа къуллукъ этип, бригадир болуп ишлеп гелгенин сиз менден де яхшы билесиз. Мен огъар къарай туруп, коллективге нечик башчылыкъ этмеге герегин яхшы билемен.   Мен сизин ер этмежекмен!–деп ташдырып жавап бердим. Арадан 50 йыл оьтсе де, шо агьвалат мени бугюн йимик эсимде.

Озокъда, Бурлиятны уллу загьмат чалышывда алагъан биринчи абатлары тынч болмагъан. Кёп затгъа уьйренме, хыйлы затны башдан гечирме тюшген. Юхусуз гечелер, бирев де гёрмейгенде ястыкъгъа тёгюлеген гёзьяшлар, аз-гиччи буса да, башлапгъы загьмат уьстюнлюклер.   ...Йыллар оьтюп, сынав топлана, бара-бара ол башчылыкъ этеген бригаданы къайратлы загьматы бютюн республикагъа танывлу болду.

Сёз арада Бурлият Гьажиева оьзю булан бирге анадаш предприятиесин тозулма къоймай, аякъгъа тургъузгъан юртлуларыны гьакъында уллу иштагьлыкъ булан эсгере турду.

–Инанмассыз,–деп, къуванчдан толгъан гёзлери булан,–бизин къатынгишилер бир-бир эркеклерден де къалышмай. Мисал учун, уьчюнчю бригаданы ишчиси Цыбац Гьасанбекова яйны яллавлу, чиркитеген гюнлеринде, бары да жан-жанывар оьзлеге салкъынлыкъгъа сыйынма ер излейгенде, авур резин этик­лер де гийип, къолуна казаны да алып, юзюм бавларыбызны сугъара. Ол гюнде яяв юрюп нече чакъырымны оьтегенин оьлчеме де къыйын.   Мени ихтиярым болгъан буса, мен огъар Загьматны Игити деген атны берер эдим ва тёшюне алтын юлдузлу медальны тагъар эдим.

Медаль дегенде, гьали эсиме тюшдю. Бизде оьр пачалыкъ савгъатлар алгъанлар да бар. Д. Медведев Россияны президенти заманда, бизин алдынлы ишчибиз Кайсы Юзбекова Дослукъну орденине гёрсетилген эди.   Биз ону Москвагъа савлай юрт булан узатгъан эдик. Савгъат алып къайтгъанда да, шолай къуванчлы кюйде къаршыладыкъ.

Бизде пагьмулу къолларда от ойнай деп негьакъ айтылмай. Шо терен маъналы калималар Бурлият Агьматпашаевнагъа огь не оьтесиз къыйыша дагъы. Гертиден де, ол ишинде де гёрмекли ерни тута. Уьюнде де ол гьайлы ана да, сююмлю уллана да, мекенли олжа да дюр. Оьзденлигин де, намусун да, ягьын да ер этмей, ким де сукъланардай таза ва гьалал кюйде яшай. Ач гелгенни тойдургъан, геч гелгенни къондургъан. Ол кёп-кёп савгъатлагъа ес болгъан. Муна артдагъы уьч йылны ичинде Къаягент районда оьтгерилеген «Йылны адамы» деген шатлы мажлисде ол юрт хозяйст­вода етишген оьрлюклери учун гетген йыл экинчи керен «Йылны адамы» деп савгъатланды. Ону бирдагъы керен гьакъ юрекден къутлайбыз.

Бизин Бурлият Агьматпашаевна булангъы лакъыр дагъы да хыйлы заман узатылма болар эди. Биз ону къонакъчыл уьюнден гетме сюймей эдик. Тек къонакъ бусанг, къолгъа тюш, ёлавчу бусанг, ёлгъа тюш дегенлей, савболлашып, ёлгъа тербендик. Машин булан «Дружбадан» чыгъып барагъан ерде, оьзюмден пурмансыз артгъа бурулуп къарадым ва бирдагъылай улланамны сёзлери эсиме тюшюп, Бурлият Агьматпашаевнаны ва ону юртлуларыны уьйлерини уьстюнден къаратангларда рагьмулу малайиклер энниден сонг да уча туруп, эркин кюйде, къызгъанмайлы, берекетни ва насипни оьлешсин деп гьакъ юрекден ёрадым.