Къоччакълыкъгъа къыймат да герек...
Загьре 1906-нчы йылда Борагъанда тувгъан, оьсген. 1934-нчю йыл юртлусу Осман Аскерханов булан татывлу агьлю къура. Осман юртда Молотовну атындагъы колхозну чагъыр складыны заведующийи, Загьре де шо складны къуллукъчусу болуп ишлей. Насипли яшав къурмагъа бары да шартлар бар деп инамлы кюйде яшавгъа къуршалалар. Вакъти гетип, булагъа арт-артындан биринден-бири гёзел авлетлер тува.
«Загьре, сагъа къыйын бола, яшлагъа да къарав етишмей, сен ишден токъта. Складны тазалыгъын, сен этеген башгъа къуллукъларын да мен этежекмен. Инсан учун авлетден артыкъ бир зат да ёкъ, яшлагъа да къарап уьйде тур!» – дей эри. «Склад яныбызда, ишлеп турайым. Герек буса, анам да кёмек этежек, ишден айрылмайым», – дей Загьре.
«Ишден айрылмай болмайсан. Сени борчларынгны да мен кютермен. Болагъан зат, гёз юмуп, гёз ачгъынча болуп къала, яшлагъа тындырыкълы къарав герек. Унутма, бизин халкъ ашдан тойса да, башдан тоймагъан», – деп, дёртюнчю авлети тувгъан сонг Загьрени ишден токътата. Агьлюсюнден, авлетлеринден сююнюп, складны бир-бир ишлерин гечелер фонар ярыкъда этип де эбинден геле.
Сююнч эгизлеп, къайгъы сегизлеп геле деп, халкъда негьакъ айтылмай. 1941-нчи йыл дав башлана. Буса да, ону къувуну булагъа етмей бираз вакътилер гете. Бир гюн эртерек булагъа Османны агъасы Али (юрт еси) къайнашывлу кюйде гелип: «Къайда Осман? Яманокъ тез асгерге бармагъа гьазир болсун!» – дей. «О чу, Ханагъам, аягъына бочке тюшюп, юрюп де болмай ятып тура, Авруй буса да элтемисиз?» – дей Загьре.
«Ону барагъанланы башына да салып йибережекмен», – дей баш къайнуланы. Экинчи гюн юртдан 30 адам, олар булан Осман да асгерге йибериле. Биринден-бири гиччи яшлары булан Загьре бир якъгъа да чыгъып болмай, хыйлы вакъти гете. Бир гюн ону янына эри Осман булан бирге асгерге гетген Тасиймат деген къатын гелип: «Терик оьзенни сол ягъасындагъы Борагъангъа къаршыда оьсеген уллу агъачлыкъда асгер бёлюк бар. Онда борагъанлылар да бар деп хабарлайлар, барып къарайыкъ», – дей. Булар, уьч тиштайпа, яшланы анасына да къоюп, къайыкъ булан Терикни о ягъына да чыгъып, кёп къыдырып, къыйын гьалда къашкъарала туруп, асгер бёлюкню табалар. Бёлюкню командири буланы кёп тергевлю къабул эте ва агьлюлерине табушдура. Осман булан хабарлай туруп, Загьре оьзю бешинчи яшгъа авур экенни билдирип: «Бизин яшавубуз нечик болур экен?» – деп кюстюнгенде, Осман: «Шо яш тувгъунча, душманланы да енгип, биз уьйге къайтажакъбыз, Аллагь буюрса. Сен кёп талчыкъма, яшланы да оьзюнгден айырма», – дей. Бу оланы ахырынчы ёлугъуву болуп да къала. Булар бёлюкню командирлеринден билген кюйде, асгер бёлюкню Харьков бойгъа йибере.
Уьйге къайтгъан сонг, Загьре яшланы анасына да, етти йыллыкъ уллу къызы Арапатгъа да тапшуруп, складгъа ишге юрюп башлай. 1942-нчи йыл, дав Моздокгъа ювукъ болгъанда, Грозныйгъа элтеген бары да ёлланы фашист танклагъа япмакъ учун, терен орлар къазмагъа Гюйдюрмес, Шелковской, Навур районлардан, Дагъыстандан кёп халкъ жыйыла. Шо оборона къурулушгъа борагъанлылар да къуршала. Юртну идараларында, колхозну штатында ишлеген къуллукъчулар бары да къурулушгъа къошула. Загьре къурулушдагъылагъа аш этеген къазанчылар булан ишлей. Гьар гюн эртен 4–5 де туруп, яшлагъа гече гьазирлеген ашны да иситип, къурулушгъа алгъасай. Ахшам къурулушда намуслу ишлейген ударниклеге береген къошум пай (200–300 грам) кама да булан уьйге къайтып, ишлеп юрюй.
Яйгъа оборона къурулуш битип, уьйге къайталар, тек эки жума да гетгинче фашистлер Грозныйны бомбагъа тутуп башлайлар. Борагъангъа артиллерия ва сапёр полклар гире. Олар Терик бойда бекликлер къурма, Терикни онг ягъасын Червлённаядан Борагъангъа етгинче миналама гереклер. Къыставуллу кюйде юртну халкъын чыгъарып, Борагъан тавгъа гёчюрелер. Онда борагъанлылар октябр айгъа ерли тёлелерде яшайлар. Мунда Загьрени бешинчи авлети Гиланий тува. 1942-нчи йыл октябрни ахырларына халкъ тавдан юртгъа къайта.
1944-нчю йыл буса февральда мычыгъышланы сюргюнге йибере. Гюйдюрмес райондан мычыгъышлар гетип, бошалгъан Хангишиюртгъа гючден борагъанлыланы йибере. Ата ожагъы булан бирге Загьре де онда гёче. Онда бираз вакъти трактор бригадада ашбаз болуп ишлей. Сонг хоншу савунчулар Ханимни ва Гьалийматны таъсири булан юртгъа ювукъда ерлешген тувар фермагъа савунчу болуп тюше. Гьар гюн эртен тангда туруп, яшлагъа аш да этип, уллу къызы Арапатгъа яшланы да къоюп, фермагъа барып, 25–30 сыйырны да савуп, герек къаравун, тазалыгъын болдуруп, ашын-сувун берип, 11–12-ге къайтып, сонг 4-де янгыдан ишге барып, ахшам 8–9-гъа къайтып, гьар гюн ял алагъан гюню, отпускасы болмай, беш яшны да сакълап, 20 йыллар савунчу болуп ишлей. Бу, мен англайгъан кюйде, уллу къоччакълыкъ. Абзарындагъы бир сыйырны эки керен савмас учун, базарны 7 керен айланмагъа гьазир къатынлар азмы?
Бир-бирде буса савмагъа герек сыйырланы санаву 35–40-гъа мине (аврув, оьлю, яхшылыкъ... болмаймы?). Ингдеси, оланы сагьат ярымдан, эки сагьатдан савуп битмеге тюше. Савмай къойма ярамай, сютю къачагъандан къайры, гьайван аврумакъ бар. Бир гюн хоншусу Ханим Хасаева: «Шончакъы сыйырны савасан. Къыйын тюгюлмю? Бармакъларынг авуртмаймы?» – дей.
«Озокъда, тынч тюгюл. Ишлей туруп, оьзюнг де, бармакъларынг да уьйренип къала. Тилсиз буса да, гьайванлар гьакъылсыз тюгюл. Оьзлеге асырап къарайгъан адамлагъа олар уллу иш ий бола. Атын айтып чакъыргъандокъ, чабып янынга геле. Четимлик чи нечик де къурмай, сютюн тартмай, ювукъ йылышып, савмагъа да кёмек эте. Ондан сонг да, къыйыны аслам тиеген иш, айрокъда хадирли бола. Инан, гьар эртен туруп, фермагъа сююнчлю гьаракатгъа йимик алгъасайман», – деген Загьре.
1957-нчи йыл мычыгъышлар сюргюнден къайта. 1961-нчи йыл эсли дёрт авлети айры агьлюлер къургъан сонг, Загьре анасын да, гиччи уланы Гиланийни де алып, Янгы Борагъангъа (гьалиги Дарбанхи) къайта ва ондагъы мий аврувланы багъагъан азархананы кёмекчи хозяйствосунда ишчи болуп ишлей. Уланы Гиланий Гюйдюрмесдеги СПТУ-да охуй. Ону битдирген сонг асгерге чакъырыла. Тек уллу уланы Ширван да, къызлары да анасын бир гюн де тергевсюз къоймайлар.
1965-нчи йыл Гиланий асгерден къайта. Шо йыл ону уьй де эте, ишге де тюше, Загьре пенсиягъа чыгъа. Заман гетип, Гиланийге де арт-артындан авлетлер тува. «Къаттыгюнлер Загьрени авлетлери, оьзлени яшларын да алып гелип бизде жыйылса, уьйлер тарлыкъ эте эди». Шолай бир гезик Загьре атабыз Осман оьзюне айтгъан: «Бизин халкъ ашдан тойса да, башдан тоймагъан», – деген сёзлерин эсгерип, юреги толуп, гёзьяшлы токътап: «Ватанны душманлардан якълама герек заманда, Осман, сен бар ерни билген эдилер. Дав юрюлегенде чи нечик де, дав битгенли 20 йыллар гетсе де, сени агьлюнг, авлетлеринг къайда экенни чи билмейлер. Бу чу – ватандашланы алдында уллу жавапсызлыкъ. Шюкюр, Аллагь, оьзюнге – сени языкъсынмагъынгны дазусу ёкъ», – деп кюстюне эди», – дей Загьрени гиччи уланы Гиланий.
Гертиден де, агьлюсюн давгъа да йиберип, биринден-бири гиччи авлетлери булан къалып, гече де, гюн де ишлеп, гьатта оборона ишлерде де къастлы кюйде ортакъчылыкъ этип, «Уллу Ватан давну йылларында гёрсетген къоччакълыгъы учун» деген медаль булан савгъатлангъан, беш де авлетин аякъ уьстге салгъан къоччакъ анагъа шолай янашыв адилсизлик тюгюлмю дагъы?
Абас Мамаев.
Мычыгъыш Республика, Борагъан.
«Загьре, сагъа къыйын бола, яшлагъа да къарав етишмей, сен ишден токъта. Складны тазалыгъын, сен этеген башгъа къуллукъларын да мен этежекмен. Инсан учун авлетден артыкъ бир зат да ёкъ, яшлагъа да къарап уьйде тур!» – дей эри. «Склад яныбызда, ишлеп турайым. Герек буса, анам да кёмек этежек, ишден айрылмайым», – дей Загьре.
«Ишден айрылмай болмайсан. Сени борчларынгны да мен кютермен. Болагъан зат, гёз юмуп, гёз ачгъынча болуп къала, яшлагъа тындырыкълы къарав герек. Унутма, бизин халкъ ашдан тойса да, башдан тоймагъан», – деп, дёртюнчю авлети тувгъан сонг Загьрени ишден токътата. Агьлюсюнден, авлетлеринден сююнюп, складны бир-бир ишлерин гечелер фонар ярыкъда этип де эбинден геле.
Сююнч эгизлеп, къайгъы сегизлеп геле деп, халкъда негьакъ айтылмай. 1941-нчи йыл дав башлана. Буса да, ону къувуну булагъа етмей бираз вакътилер гете. Бир гюн эртерек булагъа Османны агъасы Али (юрт еси) къайнашывлу кюйде гелип: «Къайда Осман? Яманокъ тез асгерге бармагъа гьазир болсун!» – дей. «О чу, Ханагъам, аягъына бочке тюшюп, юрюп де болмай ятып тура, Авруй буса да элтемисиз?» – дей Загьре.
«Ону барагъанланы башына да салып йибережекмен», – дей баш къайнуланы. Экинчи гюн юртдан 30 адам, олар булан Осман да асгерге йибериле. Биринден-бири гиччи яшлары булан Загьре бир якъгъа да чыгъып болмай, хыйлы вакъти гете. Бир гюн ону янына эри Осман булан бирге асгерге гетген Тасиймат деген къатын гелип: «Терик оьзенни сол ягъасындагъы Борагъангъа къаршыда оьсеген уллу агъачлыкъда асгер бёлюк бар. Онда борагъанлылар да бар деп хабарлайлар, барып къарайыкъ», – дей. Булар, уьч тиштайпа, яшланы анасына да къоюп, къайыкъ булан Терикни о ягъына да чыгъып, кёп къыдырып, къыйын гьалда къашкъарала туруп, асгер бёлюкню табалар. Бёлюкню командири буланы кёп тергевлю къабул эте ва агьлюлерине табушдура. Осман булан хабарлай туруп, Загьре оьзю бешинчи яшгъа авур экенни билдирип: «Бизин яшавубуз нечик болур экен?» – деп кюстюнгенде, Осман: «Шо яш тувгъунча, душманланы да енгип, биз уьйге къайтажакъбыз, Аллагь буюрса. Сен кёп талчыкъма, яшланы да оьзюнгден айырма», – дей. Бу оланы ахырынчы ёлугъуву болуп да къала. Булар бёлюкню командирлеринден билген кюйде, асгер бёлюкню Харьков бойгъа йибере.
Уьйге къайтгъан сонг, Загьре яшланы анасына да, етти йыллыкъ уллу къызы Арапатгъа да тапшуруп, складгъа ишге юрюп башлай. 1942-нчи йыл, дав Моздокгъа ювукъ болгъанда, Грозныйгъа элтеген бары да ёлланы фашист танклагъа япмакъ учун, терен орлар къазмагъа Гюйдюрмес, Шелковской, Навур районлардан, Дагъыстандан кёп халкъ жыйыла. Шо оборона къурулушгъа борагъанлылар да къуршала. Юртну идараларында, колхозну штатында ишлеген къуллукъчулар бары да къурулушгъа къошула. Загьре къурулушдагъылагъа аш этеген къазанчылар булан ишлей. Гьар гюн эртен 4–5 де туруп, яшлагъа гече гьазирлеген ашны да иситип, къурулушгъа алгъасай. Ахшам къурулушда намуслу ишлейген ударниклеге береген къошум пай (200–300 грам) кама да булан уьйге къайтып, ишлеп юрюй.
Яйгъа оборона къурулуш битип, уьйге къайталар, тек эки жума да гетгинче фашистлер Грозныйны бомбагъа тутуп башлайлар. Борагъангъа артиллерия ва сапёр полклар гире. Олар Терик бойда бекликлер къурма, Терикни онг ягъасын Червлённаядан Борагъангъа етгинче миналама гереклер. Къыставуллу кюйде юртну халкъын чыгъарып, Борагъан тавгъа гёчюрелер. Онда борагъанлылар октябр айгъа ерли тёлелерде яшайлар. Мунда Загьрени бешинчи авлети Гиланий тува. 1942-нчи йыл октябрни ахырларына халкъ тавдан юртгъа къайта.
1944-нчю йыл буса февральда мычыгъышланы сюргюнге йибере. Гюйдюрмес райондан мычыгъышлар гетип, бошалгъан Хангишиюртгъа гючден борагъанлыланы йибере. Ата ожагъы булан бирге Загьре де онда гёче. Онда бираз вакъти трактор бригадада ашбаз болуп ишлей. Сонг хоншу савунчулар Ханимни ва Гьалийматны таъсири булан юртгъа ювукъда ерлешген тувар фермагъа савунчу болуп тюше. Гьар гюн эртен тангда туруп, яшлагъа аш да этип, уллу къызы Арапатгъа яшланы да къоюп, фермагъа барып, 25–30 сыйырны да савуп, герек къаравун, тазалыгъын болдуруп, ашын-сувун берип, 11–12-ге къайтып, сонг 4-де янгыдан ишге барып, ахшам 8–9-гъа къайтып, гьар гюн ял алагъан гюню, отпускасы болмай, беш яшны да сакълап, 20 йыллар савунчу болуп ишлей. Бу, мен англайгъан кюйде, уллу къоччакълыкъ. Абзарындагъы бир сыйырны эки керен савмас учун, базарны 7 керен айланмагъа гьазир къатынлар азмы?
Бир-бирде буса савмагъа герек сыйырланы санаву 35–40-гъа мине (аврув, оьлю, яхшылыкъ... болмаймы?). Ингдеси, оланы сагьат ярымдан, эки сагьатдан савуп битмеге тюше. Савмай къойма ярамай, сютю къачагъандан къайры, гьайван аврумакъ бар. Бир гюн хоншусу Ханим Хасаева: «Шончакъы сыйырны савасан. Къыйын тюгюлмю? Бармакъларынг авуртмаймы?» – дей.
«Озокъда, тынч тюгюл. Ишлей туруп, оьзюнг де, бармакъларынг да уьйренип къала. Тилсиз буса да, гьайванлар гьакъылсыз тюгюл. Оьзлеге асырап къарайгъан адамлагъа олар уллу иш ий бола. Атын айтып чакъыргъандокъ, чабып янынга геле. Четимлик чи нечик де къурмай, сютюн тартмай, ювукъ йылышып, савмагъа да кёмек эте. Ондан сонг да, къыйыны аслам тиеген иш, айрокъда хадирли бола. Инан, гьар эртен туруп, фермагъа сююнчлю гьаракатгъа йимик алгъасайман», – деген Загьре.
1957-нчи йыл мычыгъышлар сюргюнден къайта. 1961-нчи йыл эсли дёрт авлети айры агьлюлер къургъан сонг, Загьре анасын да, гиччи уланы Гиланийни де алып, Янгы Борагъангъа (гьалиги Дарбанхи) къайта ва ондагъы мий аврувланы багъагъан азархананы кёмекчи хозяйствосунда ишчи болуп ишлей. Уланы Гиланий Гюйдюрмесдеги СПТУ-да охуй. Ону битдирген сонг асгерге чакъырыла. Тек уллу уланы Ширван да, къызлары да анасын бир гюн де тергевсюз къоймайлар.
1965-нчи йыл Гиланий асгерден къайта. Шо йыл ону уьй де эте, ишге де тюше, Загьре пенсиягъа чыгъа. Заман гетип, Гиланийге де арт-артындан авлетлер тува. «Къаттыгюнлер Загьрени авлетлери, оьзлени яшларын да алып гелип бизде жыйылса, уьйлер тарлыкъ эте эди». Шолай бир гезик Загьре атабыз Осман оьзюне айтгъан: «Бизин халкъ ашдан тойса да, башдан тоймагъан», – деген сёзлерин эсгерип, юреги толуп, гёзьяшлы токътап: «Ватанны душманлардан якълама герек заманда, Осман, сен бар ерни билген эдилер. Дав юрюлегенде чи нечик де, дав битгенли 20 йыллар гетсе де, сени агьлюнг, авлетлеринг къайда экенни чи билмейлер. Бу чу – ватандашланы алдында уллу жавапсызлыкъ. Шюкюр, Аллагь, оьзюнге – сени языкъсынмагъынгны дазусу ёкъ», – деп кюстюне эди», – дей Загьрени гиччи уланы Гиланий.
Гертиден де, агьлюсюн давгъа да йиберип, биринден-бири гиччи авлетлери булан къалып, гече де, гюн де ишлеп, гьатта оборона ишлерде де къастлы кюйде ортакъчылыкъ этип, «Уллу Ватан давну йылларында гёрсетген къоччакълыгъы учун» деген медаль булан савгъатлангъан, беш де авлетин аякъ уьстге салгъан къоччакъ анагъа шолай янашыв адилсизлик тюгюлмю дагъы?
Абас Мамаев.
Мычыгъыш Республика, Борагъан.