Дагъыстанны халкъ шаири Анвар Гьажиев пагьму якъдан алгъышлангъан, айтылгъан шаир экенни билмейген негьакъ адам да ёкъдур. Шаирни уланы оьзю де Дагъыстанны халкъ шаири Багьавдин Гьажиев атасы яшагъан уьйню еринде музей-уьй къуруп, бугюнлерде ону адабият варислигин сакълавда мекенли гьаракатын болдуруп геле. Анварны музей-уью къурулуп, иш башлагъанлы 25 йыл тамамланагъанын гёз алгъа тутуп, Багьавдин Гьажиев булан бизин газетни бёлюгюню редактору оьтгерген лакъырлашывну охувчуланы тергевюне беребиз.

– Багьавдин Анварович, сиз ёлбашчылыкъ этеген музей-уьй къачан къурулгъан ва ону алдында не йимик борчлар салына?

– Анвар Гьажиевни атындагъы музей-уьйге бугюнлерде 25 йыл бите. Ону къурулушу ДАССР-ни Министрлер Советини 1994-нчю йылны 20 июлда чыкъгъан хас къарары булан байлавлу. Бу проектге ёл берген ДАССР-ни Министрлер Советини о замангъы председатели Абдуразакъ Мирзабеков ва бизин республиканы маданият министери Наида Абдулгьамидова болажакъ музей-уьйню кёп арив къабул этген эдилер. Анвар Гьажиевни уьйлери шагьарны ортасында ерлешген эди, тек уьйлер нече де эсги болгъан эди. Магьачкъала шагьарны о замангъы баш архитектору академик Бадрутдин Ибакъов,­ эсги уьйлеге де къарап, янгыртмаса бир де ярамажакъ деди ва болажакъ музей-уьйню проектин теп-тегин онгартып берди. Къурулуш ишлени башында хас кюйдеги жаваплыкъ Завур Абсалиевге ва Мирзабековну заместители Лев Гладышге тапшурулгъан эди. Амма янгыртып къурувну еллери пуршавлукъ этип, къурулуш ишлер бир-нече керенлер токъталды, бир-бир гьакимлер алышынды, буса да къурулушну биз оьзюбюз узатдыкъ, бизге къол ялгъайгъан далапчылар да табылмай къалмады. Оланы мен гьали эсгерсем, Нурадил Карачаев, Баттал Батталов, Юрий Нариманов, Идрис Кахриманов, Алибек Гьажиев, Далгьат Бийболатов ва оьзгелери. Музей Дагъыстанны халкъ шаири, чебер сёзню черсиз устасы Анвар Гьажиевге багъышлангъан. Музейни аслу борчу шаирни адабият варислигин акътармакъ, ону яшавун ва яратывчулугъун халкъгъа генг кюйде яймакъ ва маданият варисликни гележек наслулагъа етишдирмек болуп токътай.

– Музей Дагъыстанны халкъ шаири Анвар Гьажиевни яшавуна ва яратывчулугъуна багъышлангъан болгъан сонг, къумукъланы бирмен деген шаирине байлавлу экспонатлар сакъланагъаны англашыла. Шону булан бирге, мен билеген кюйде, оьзге машгъур къумукъ шаирлени ва язывчуланы яратывчулугъуна байлавлу кёп санавдагъы материаллар музейни посагъасындан артланланып гиргенлени тергевюне бериле. Шо материаллар нечик топлангъан. Олар некъадар толумлаша?

– Музей-уьй Анваргъа багъышланса да ону биз яшавундагъы ювукъларындан, къалам къурдашларындан, ону дёвюрюнде гьар тюрлю идараларда бирче ишлеген, яхшы таныгъан ва къатнагъан адамлардан ва шаир ортакъчылыкъ этген тарихи агьвалатлардан айырма да, эсгермей къойма да болмайбыз. Гетген 25 йылны ичинде биз ишибизни шо гёзден къарай туруп къурдукъ ва кёп санавдагъы экспонатлар тапмагъа бажардыкъ. Бугюнлерде музей-уьйню экспонатларыны санаву 1800-ден оьтген ва артда табылгъанларыны номерлерин Дагъыстан тарих музейине етишдирсек 2000 болуп токътай. Анварны тухум тереги булан музей битип къалмай. Шаирни дёвюрюндеги ва ондан алдагъы дёвюрде чыкъгъан тарихи китаплар, къумукъ халкъ бырынгъы замандан берли къоллап гелген савут-сабалар, гьар тюрлю иш алатлар, гьасили, къумукъ халкъны яшавун эсге салагъан затланы къайсы да бу йылланы ичинде табылып музейни бай этди, акътарыв ишлени де дазусун генглешдирди. Бир-бир адамлар спонсорлукъ ёлда оьзлер тийишли гёрген экспонатланы сатып алып савгъат этген гезиклер де бар. Олар гьали музей-уьйню безей. Мисал учун, бизин республикадан тышд да танывлу белгили художниклер Абдул-Вагьап Муратчаев ва Абдулзагьир Мусаев Анварны оьзлер этген суратларын савгъат этгени мени эсимде. Айтылгъан тарихчи, мисгин Мурад Аджи,

оьзюню савунда, арив кагъызда язып бандероль булан оьзюню беш китабын йиберди. Бизин аявлу Роза Абдулбасировна Элдарова кёп санавдагъы экспонатланы гелтирди, оьзюню Анварны яратывчулугъуна байлавлу язгъан макъалаларын, ондан къайры да тарихи якъдан алгъанда бек агьамиятлы суратларын савгъат этген эди. Бизин белгили адабиятчыларыбыз ва тарихчилерибиз Салав ва Камил Алиевлени акътарыв китаплары «Таргъу шавхаллар», «Къумукълар» деген ва шо тайпа китаплар, Адил-Герей Гьажиевни, Баммат Атаевни, Багьавутдин Аджаматовну ва оьзге тарихчилени янгы китаплары айры-айры тахчаларда салынгъан. Бизин бырынгы къумукъ юртлардан, шаирни оьз ватаны Кёстекден бир-нече акъчалыкълар, батманлар, багъыр тепсилер ва бырынгы къолъязыв китаплар гелдилер.

– Анварны къолъязывларындан къайры да, сиз гьисап этеген кюйде музейге гелегенлени дагъы да не йимик экспонатлар айрыча тергевюн тарта.

– Анварны музей-уьй кёбюсю гьалда адабиятны ва маданиятны эки янында къурулгъан. Бу тарихи музей тюгюл, шо саялы да мунда гелгенлени айрыча тергевюн тартагъан затлар – эсги китаплар, шаирни девюрюндеги язывчуланы ва алимлени суратлары, о замангъы Совет гьукуматны белгили ёлбашчылары ва айтылгъан адамлары, белгили болгъан тарихи агьвалатланы ва адабият байрамланы ортакъчылары гёрсетиле. Шаирни 15 йыллыкъ чагъындагъы сураты гёргенлени гьайран эте, шаирни дер деген заманында о замангъы Россияны язывчуларыны ёлбашчылары Николай Тихонов, Леонид Соболев, айтылгъан шаирлер Расул Гьамзатов ва Къайсын Кулиев булангъы суратлары, Анварны агьлюсю Айшатны атасыны къызкъардашы Турцияда яшайгъан Умуй эри Мусабий ва яшлары булан чыкъгъан суратлары, Анварны бажасы о замангъы «Ленин ёлу» газетни редактору Зиявутдин Дайибов булан чыкъгъан суратлары, кёп санавдагъы арап тилдеги ажамча язылгъан китаплар, тюркменлени айтылгъан шаири Молла Непесни, Макътум Кулини, азербайджан халкъыны Низами Гянжявисини «Сайламлы асарлары» Умар Хайямны кёп эртеде чыкъгъан «Рубайилери», Никалай Костомаровну «Романов тухумну ессилиги» деген XYIII асруну китабы, Никалай Озеровну «Россияны ёлу» деген ва оьзге шо тухум китаплар бар. Бизин къумукъ адабиятны кюрчюлерин салгъан шаирлерибиз ва алимлерибиз Магьаммат-Апенди Османовну, Йырчы Къазакъны, Нугьай Батырмурзаевни, Абусупьян Акаевни, Алимпаша Салаватовну, Абдулла Магьамматовну, Абдулвагьап Сулеймановну, Аткъайны, Магьаммат-Солтан Яхъяевни тезде чыкъгъан китаплары айры тахчаларда сакъланып тура. Олар бизин музей-уьйню байлыгъына санала. Гелген адамланы айрыча тергевюн татрар йимик дагъы да хыйлы экспонатлар бар.

– Багьавдин Анварович, гьар къайсы музейни алдына да тенглемеге тенги ёкъ ругь, маданият варисликни гележек наслугъа етишдирмек болуп токътайдыр. Мени гележек соравумда шону булан байлавлу болажакъ. Сиз охув ожакълар булан байлавлукъ болдургъанмысыз?

– Охув ожакълар булан биз тыгъыс байлавлукъда иш гёребиз. Бизин охув ожакълар. музейни музейлигин гёрсетеген, ону ичин жанландырагъанланы лап аслусу болуп токътай. Мен оьзюм де охув ожакълардан чыкъгъанман, он эки йыл муалим болгъанман, школаланы завучу да, директору да болма тюшдю. Шо саялы охув ожакъланы яхшы таныйман, олар булангъы байлавлукъларымны бир заманда да уьзмегенмен. Бары да къумукъ районланы школалары булан аралыкъ юрютебиз десем де къопдурув болмас. Олар оьзлер бизге телефон сёйлеп гелеген гюнюн белгилей ва яшланы алып геле. Бизин булан айрокъда кёп къатнайгъанланы эсгерсем, шо да Магьачкъала шагьардагъы 4, 8, 10, 13, 19-нчу школалар, Ленинкентдеги 12-нчи ва 35-нчи гимназия, Анвар Гьажиевни атындагъы 29-нчу школа, Къарабудахгентдеги 1-нчи ва 2 номерли школалар, Паравулну, Халимбекавулну, Тёбен Къазанышны, Кёстек юртну, Хасавюртну, Темиравулну, Къоркъмаскъаланы школалары. Олар мунда «Ана тилни» байрамларын оьтгере, муаллимлер ачыкъ дарслар этелер, Анвар Гьажиевни гюнлерине гелип ону ёммакъларын спектакллер этип гёрсете, тюрлю-тюрлю «дёгерек столланы» биз гьар гюнлюк ишге

санайбыз. Буланы башына алып йыракъ юртлардан бизге гелегенигиз саялы биз сизге гьакъ юрекден баракаллабызны билдиребиз.

– Белгили экени йимик, савлай уьлкеде танывлу орус шаирлер ва язывчулар яшавдан гетген сонг олар яшагъан уьйлерде музейлер къурулуп иш гёре. Шолай музейлер булан сиз байлавлукъ юрютемисиз?

– Яшавну гьар тюрлю толкъунлары магъа кёп шагьарлагъа, тыш пачалыкъгъа чыкъмагъа имканлыкъ берди. Мен Москваны, Санкт-Петергбурну, Францияда Александр Дюманы ва Тургеневни музейлеринде, Сирияны ва Иорданияны, Бакюдеги Низамини музейинде, Париждеги Луврда, Пушкинни, Лермонтовну, Чеховну, Къайсын Кулини ва оьзге музейлерде болгъанман. Гьар гезик олай сапарларымдан бир янгы оьзюмню ишим учун тарыкъ маълуматны алып гелемен. Париждеги Тургеневни атындагъы музей булан кёп йыллар аралыкъ тутдум. Олар магъа кагъызлар язып йибере эди. Мени аслу мурадым шо музейлер, материалланы нечик жыягъанын, сийрек ёлугъагъан экспонатланы сакълавуну шартларын уьйренме къарадым. Гьали буса бугюн шо ишимде топлагъан сынавумдан асувлу кюйде пайдаланаман.

Дагъыстанда да кёп музей бар. Уллубий Буйнакскийни музейини директоруну къуллугъунда чалышып турагъан Зайнутдин Магьамматов булан кёп ёлугъаман, ондан кёп затланы уьйрендим, Сулейман Стальскийни музейине гьар йыл бараман шаирни гюнлерине, оланы да бай сынаву бар, бир аз алда Бакюдеги Низамини музейине бирдагъы керен бардым, о ремонтдан сонг янгы ачылгъан, Татарстанда да болдум, онда да кёп музей бар. Мен Къазан шагьарда Муса Джалилни музейинде болдум. Абдулла Токъайны музейин бек ушатдым, олардан уьйренмеге кёп зат бар. Олар ана тилге этеген гьюрметни гёрдюм.

– Багьавдин Анварович, мен билеген кюйде, Анвар Гьажиевни 100-йыллы­гъы­на байлавлу да сиз ёлбашчылыкъ этеген музей-уьй кёп иш этди. Шо вакъти юрюлген гьаракатны гьакъында айтсагъыз да шу ерде оравлу болур.

– Гертилей де, Анвар Гьажиевни 100-йыллыгъына байлавлу музей-уьй кёп иш этди. Яшлар музейге гелгенден къайры да, бизге де школалагъа барма тюшдю. Шолай ёлугъувлар бир нече китапханаларда да оьтгерилди. Анвар Гьажиевни «Авузгъа бош акъ бабиш» деген поэмасына гёре пьеса этмек деп конкурс билдирилген эди. Шо конкурсда кёп школа ортакъчылыкъ этди. Магьачкъала шагьардагъы 8 номерли гимназияда шо конкурсну натижаларын чыгъарды. Биринчи, экинчи ва уьчюнчю ерлени алгъан охувчу яшлагъа савгъатлар ва грамоталар тапшурулду. Бу ерде эсгермесем болмай, бизин гьюрметли Умаросман Гьажиевни сиптечилиги булан «Авузгъа бош акъ бабиш» деген поэма эки керен китап болуп чыгъарылды. Орус тилде де, къумукъ тилде де бу китап яшлагъа шоссагьат яйылды. Бу китапланы суратларын буса ондан алъякъда оьтгерилген конкурсда биринчи ерни алгъан. Тёбен Къазаныш школаны 5-нчи классында охуйгъан яш Азамат Надиров этген эди. Ол эген суратлар бу ёммакъ китапны эпсиз бай ва къужурлу эте.

– Сиз ёлбашчылыкъ этеген музей-уьйню гьаракаты булан гьалиге ерли не йимик сиптелер арагъа чыгъарылгъан? Шоланы яшавгъа чыгъарагъанда, пачалыкъны янындан, айрыча алгъанда, маданият министерлигини янындан якълав табамысыз?

– Анвар Гьажиевни шиъруларыны уьч томлукъ жыйымы ва ону 100 йыллгъына бавлавлу айры уллу китап чыгъарылды. Билемисен, гьар бизин сиптени арагъа чыгъагъаны уллу къыйынлыкъларда оьте, кёп кагъызлар языла, гьар тюрлю гьакимлени алдына бармагъа тюше.

– Гележекге не йимик муратлар гёз алгъа тутулгъан?

– Гележекге тутулгъан муратларыбызны аслусу, биринчилей, мени атамны гьакъында язгъан эсделиклеримни чыгъартмакъ. Бу китапда Анвар Гьажиевни гьакъында кёп маълумат жыйылгъан, охувчулар ону арив къабул этежек деп ойлайман. Экинчиси, бизин музей Дагъыстанны туристлер юрюйген маршрутуна къошулгъанны талап этебиз.

Дагъыстангъа тыш пачалыкълардан кёп турист группалар геле, шоланы автобусу бизин музей уьйню алдында токътап, гелген къонакълар музей уьйню ичин гёргенни сюебиз.

– Багьавдин Анварович, мени булан лакъыр этмеге заман тапгъаныгъыз саялы кёп савболугъуз. Атагъызны атын юрютеген музей-уьйню ёлбашчысы гьи­сапда юретеген умпагьатлы гьаратыгъызда да, яратывчулукъ ёлугъузда да сизге оьрлюклер ёрайман.

– Сен де савбол.

Лакъырлашывну язгъан

Насрулла БАЙБОЛАТОВ.