«Магьаммат Атабаевни къайсы шиърусун охусакъ да, шаирни юрегин сезмеге, шиъруларындан таба ону ич яшавун билмеге болабыз»,–деп язгъан уллу шаирибиз Аткъай.

Бу йыл халкъ шаирибиз тувгъанлы 85 йыл тамамлана. Йылны башында газетибизде ону яратывчулугъуну гьакъында макъала да чыкъды. Ону оьзюне хас болгъан хаты булан шиъруларыны маънасыны теренлигин, чеберлигин, темасыны генглигин охувчулар тезден берли уллу разилик булан къабул этип битген. Сизин тергевюгюзге юбилей йылында ону асарларыны бир бёлюгюн беребиз.

 

Тувгъан ерим

 

Гьайт, къайданбыз, къарчыгъалар, къайданбыз?

Къайдаларын къайда айтып къанайыкъ.

Къайдаларын къарап билме сюйсегиз,

Тавгъа минип, тюзге тюшюп къарайыкъ.

Къарап тоймас тавубуз да бар бизин,

Къарап тоймас Тюзюбюз де бар бизин.

Аривлюгю булан бизге гелгенге

Айдай ачыкъ юзюбюз де бар бизин,

Айгъазилер къоюп гетген ягьданбыз,

Уллубийлер уллу этген якъданбыз.

Уллу ишлер этип гетген эрлеге

Уллу абур эте гелген халкъданбыз.

Гьайт, къайданбыз, къарчыгъалар, къайданбыз?

 

Ер дегенде алай да бир ерденбиз,

Намусгъа нас, ягьгъа ярым эрлеге

Эр дегенни эрши гёрген элденбиз,

Элибизде не учуз деп сорасанг,

Эр намусун ер этеген эр учуз,

Эр намусун ер этеген эршилер

Эл арада ала гелген ер учуз,

Сыйлы десенг, элибизде не сыйлы?

Эр намусун ер этмеген эр сыйлы.

Эр намусун ер этмеген эрлеге

Элибизде берилеген ер сыйлы.

 

Элигизде бек зат недир десегиз,

Эл алдында эрлер берген антдыр бек,

Жан багьалы Ватан учун, эл учун

Жан бермекни талап эте ант бермек,

Эл арада не зат эрши десегиз,

Эргишиге элин сёкмек эршидир,

Эл арада эрши ишлер юрютген

Эл налатдан къутулмажакъ гишидир.

 

Элибизни аривлерин сорасанг,

Элибизни аривлери кёп бардыр.

Гюл авузлу, гюмелекдей аривлер.

Бизин йимик уланлагъа гьалалдыр.

Гюл увузлу, гюмелекден гёзелни

Гёзю тийсе, кимдир авруп ятмагъан.

Гёзеллени гёзлеринден къайры зат

Бизин йимик уланлагъа батмагъан.

 

…Къаны булан давну отун сёндюрген

Аталаны къанындандыр къаныбыз.

Аталаны анты йимик къатдыдыр,

Бекдир бизин юрегибиз, жаныбыз.

Яныбызда аталаны ягьыдыр,

Яшдан тутуп ягьгъа бизин байлагъан,

Артыбызда аналаны агьыдыр,

Авлетлени авур ёлун ойлайгъан.

Гьай, къайданбыз, къарчыгъалар, къайданбыз?

Ер дегенде алай да бир ерденбиз,

Дагъыларын дагъы айтып нетейик,

Дагъыстан деп айтылагъан элденбиз.

 

Аналар

 

Ана юрек,

ана тамур,

ана жан.

Ана ватан, ана къардаш, анадаш,

бу сёзлени ана башын ахтарсанг,

бу сёзлеге

ана деген сёздюр баш.

 

Ана ватан, ана топуракъ, ана тил

ана деген уллу сёзден башлана,

ана ватан болмас эди ватандан,

ана деген сёз болмаса башында.

 

Ананы бир «балам» деген сёзюнден

сююв тама,

сююнч тама,

бал тама!

Ананы бир гёзьяшындан

бир бюртюк,

авур зат ёкъ бу дюньяда бир сама.

 

Анасы аш этегенде яшына,

сюювюн де къошагъангъа ашына,

бу дюньяда,

анасыны ашыдай,

татывлу аш ёкъдур бир де яшына.

 

Вай анам! – деп ватан учун жан берген

аталардан къалгъан ана ватаным,

анасызны, болуп азиз анадай,

къучагъына алгъан ана ватаным.

 

Къыйын болса, тишлерибиз къысып да,

Ватан учун кёп къыйындан оьтгенбиз,

анабызны ал увузун къусуп да,

ана ватан айтгъан затны кютгенбиз.

 

Ана юрек,

ана тамур,

ана жан,

Ана ватан, ана топуракъ, анадаш,

бу сёзлени ана башын ахтарсанг,

бу сёзлеге

ана деген сёздюр баш!

 

Асгер гетген орам

 

Яшлыкъ десе,

яшлыкъ гелмей эсиме,

яшлыкъ десе,

эсге геле дав йыллар,

яшлыкъларын тез битдирди яшланы

дав йылларда бизге гелген къыйынлар.

 

Дав дегенде,

эсге гелмей дагъы дав,

дав дегенде,

эсге геле Ватан дав,

оьлдю нече ватандашы ватанны

ватан давдан чыкъсын учун ватан сав!

 

Дав дегенде,

башлап геле эсиме,

бизин юртдан асгер оьтюп гетген гюн,

хоншулардан бир биз алып геледим

Асгер бара! – деген хабар етген гюн.

 

Юртубузну генг орамы тар болгъан,

къарт да, яш да басылышып якъ-якъдан.

«Аллагь сизин къутгъарсын», – деп къатынлар

Агь чегелер, юреклери толмакъдан.

 

Барын-ёгъун алып чыкъгъан халкъ мунда,

ожакъларда къалгъанмыкен дагъы аш,

халкъ арада,

аякъ тюпде чырмалып,

мен де барман шонда,

тобукъ чакъы яш.

 

Эсимде ёкъ,

къайсы йылдыр, къайсы айдыр,

эсли тюгюл эдим, эсде къалардай,

эс табып бир, оьзгелерден орамгъа,

уьйде барны алып чапма болардай.

 

Асгер бара,

ахыры ёкъ, арты ёкъ,

асгер бара,

къатты алып абатын,

– Гёзюгюзге тиймедими балам! – деп,

Гьарисине бир чаба къалгъан къарт къатын.

 

– Алыгъыз, ал,

ярамай, деп, алмаса,

халкъ асгерге бишлакъ бере, аш бере,

– ярамай, деп, мунда низам болмаса,

Командирлер къычырып да йибере.

 

Шогъар къара!

гьона Агьмат, хоншу яш,

Агьматгъа да къайдан гелген гьалтама!

Ара бёлмей гьалтамасын узата:

– Менден шуну берерсиз, – деп, – атама…

 

Мени бусашу деп берме затым ёкъ,

гёзьяшларым тамагъыма тыгъылгъан,

ва!

Бу недир?!

Къара да сен!

Бу чу – биз

бираз алдын хоншулардан мен алгъан.

 

Бизни тутуп,

къарап къалдым гьарисине,

биз берме де къайдан гелди эсиме:

– Чанчып гёзюн чыгъарырсан, агъав! – деп,

чарыкъ бизни узатаман бирисине.

 

Эсимде бар,

пос мыйыкълы шо солдат

кюлетгени солдатланы нечесин:

– Булай залим биз тарыкъ, деп, фашистге,

ачып шонда гёрсетгени… сюлчесин.

 

Сен чакъы бир яшым бар, деп, партизан,

гёрмек ёкъ, деп,

душманланы йыкъгъанча,

алып мени,

оьрге атып!

Ойнатып!

Къарай гетди,

Ареклеге чыкъгъанча.

 

Ойнатма деп мени оьрге атгъанда,

бир токътавсуз кюлей эди оьзю де,

тек билмеймен, гёзьяшмеди, термеди,

бир токътавсуз агъызагъан юзюнден!

 

Асгер гетди

хавун таптап орамны.

не болажакъ шонча адам таптаса,

ташдай болуп къалды шонча хав орам,

тапталмакъдан чыкъды таза такътасы.

 

Эсимде бар,

асгер гетген якълардан

басылышып, къара булут гелгени,

бир тамаза:

– Булут тюгюл гелеген,

Къара тютюн болма герек, – дегени.

 

Шонча асгер таптагъан сонг, таптаву

тайып битмей шо орамны кёп къалды,

бу орамгъа юртубузда шондан сонг

АСГЕР ГЕТГЕН ОРАМ деп ат тагъылды.

 

Тапталгъан сонг арив болгъан ойнама

шо орамны кёп сюедик нече де,

Асгерибиз давгъа гетген орамда

биз,

дав этип,

ойнай эдик гиччиде.

 

Эсимде бар,

макътангъаным яшлагъа:

– Асгер агъав мени оьрге атды! – деп,

алып мени,

оьрге атып,

ойнатып!!

Мен чакъы бир яшы барны, айтды деп.

…Асгер агъав дав майдандан къайтдымы,

мени йимик,

яшын оьрге атдымы,

– Чанчып гёзюн чыгъарырсан, агъав! – деп,

чарыкъ бизни узатгъанын айтдымы?

Яда буса

мен болдумму ахыр яш

асгер агъав къолгъа алгъан, ойнатгъан,

ата бетин дагъы къайтып гёрмежек

оьз авлетни эсге салгъан, ойлатгъан?

Мен билмеймен,

Тек билемен:

шо къоллар

алып мени

Уьстюнлюкге элтгенни,

давдан сонг да,

къыйын гюнлер гелгенде,

къыйынлардан оьтме кёмек этгенин.

Эсге гелсе,

яш боламан, шо гюндей,

ерден мени алагъандай

шо къоллар,

буссагьатда

мени оьрге гётерип,

алгъа алып барагъандай

шо къоллар!