Артдагъы йылларда бизин республикабызда иш гёреген ГУП-ланы (государственное унитарное предприятие) − пачалыкъ унитар предприятиелени гележекдеги къысматына ва гьалиги гьалына байлавлу болуп гьар тюрлю оьлчевде гьакимият ва жамият къурумларда оьтгерилеген гьакълашыв жыйынлар тергевню тарта

ДР-ни топуракъ байлыкълар ва мюлк министерлигини баянына гёре, бизин республикабызда халкъ хозяйствону гьар тюрлю тармакъларында иш гёреген 35 пачалыкъ унитар предприятие гьисапгъа алынгъан. Тек не этерсен, буссагьатгъы вакътиде шоланы 15-и тюгюл алгъа салынгъан борчларын яшавгъа чыгъарагъан даражада тюгюл. Муна шо саялы да, кюйге къарагъанда, 11 ГУП гьисапдан тайдырылагъангъа ошай. Шоланы 9-у буса кётюрлюкге тарыгъан.

Гьали-гьалилерде Дагъыстанны Гьукуматыны Председатели Абдулмуслим Абдулмуслимовну башчылыгъы булан оьтгерилген генгеш де ГУП-ланы бугюнгю къыйынлы къысматына ва гележегине багъышлангъан эди…

Ятгъан ташны тюбюнден сув акъмас

Айлана якъда бизин булан дос тюгюл пачалыкълар билдирген санкцияланы шартларында уьлкебизде иш гёреген оьз ва тыш пачалыкъланы предприятиелерини алдына жаваплы борчлар салынагъаны белгили. Россиягъа къаршы иш гёрегенлени политика-экономика тогъасларына бойсынмай, алда тышдан гелеген малланы ва этилинеген къуллукъланы орнуна ерли производствону ёрукълашдырыв – бугюнню аслу масъаласы. Шону гьисапгъа алып, артдагъы бир нече йылланы ичинде Россияны оьзге регионларында йимик, Дагъыстанда да умуми ич регион продуктну оьлчевлерин ва сан янын артдырывгъа байлавлу чаралар оьтгериле. Загьматгъа гючю чатагъан тайпаланы иш булан таъмин этивге айрыча тергев бериле.

Гёрмекли натижалары булан белгили болгъан гьар тюрлю тармакъларда чалышагъан предприятиелеге пачалыкъны янындан харж булан кёмек этилине ва производствону ёрукълашдырмакъ муратда онгайлы къуллукълар болдурула. Уьстевюне, гележеги шекликни тувдурмайгъан агьамиятлы регион ва федерал оьлчевдеги пачалыкъ проектлеге маячылар да оьз харжларын салмагъа муштарлы бола.

Дагъыстан – аграр республика. Пачалыкъны ва халкъны сурсат аманлыгъын болдурувгъа этеген къошуму да оьзге регионлардан эсе ломай болмагъа тюше. Муна шо саялы да заралны алдын алмакъ учун Дагъыстанда гележекде асувсуз ГУП-ланы орнуна акционер жамиятлар яда буса ихтиярлары дазуландырылгъан жамиятланы къурмагъа умут этилине.

Шо масъалагъа байлавлу болуп Дагъыстанны Гьукуматыны тармакъ министерликлерини, ерлердеги ГУП-ланы, муниципал къурулувларыны башчылары булан оьтгерилген генгешде генг кюйде гьакълашыв болду.

– 2019-нчу йылдан алда къурулгъан ГУП-лар законгъа гёре осаллары гьисапдан тайдырылажакъ яда буса загьмат тёгюв ва гьакъ тёлев къайдалары 2025-нчи йылны январ айыны 1-не ерли толу кюйде алышдырылажакъ. Демек, акционер жамиятлагъа айланажакълар, – деди, генгешни барышында юрюлген гьакълашывланы жамын чыгъара туруп, Абдулмуслим Мугьутдинович. – Заманны асувсуз тас этмейли, оьз болжалларында тийишли алышынывланы гьакълашып-гьаллашып яшавгъа чыгъарыв – бугюнлерде бизин алдыбызда токътагъан жаваплы борч. Шо гьакъда сёз юрюлегени 20 йыллардан къолай оьтген. Сёзден ишге гёчмесек бажарылмай.

Бажаргъан озар, бажармагъан чарыгъын тозар

Бизин республикабыздагъы ГУП-ланы умуми санавун токъташдырмакъ учун, министерлик­лени къанатыны тюбюнде иш гёреген предприятиелени барысын да бар кююнде барын-ёгъун аян этмеге тюше.

Дагъыстанны топуракъ ва мал-матагь байлыкъларыны масъалаларына къарайгъан министерлигини башчысы Завур Эминов англатагъан кюйде, ДР-ни юрт хозяйство ва сурсат министерлиги, «Дагвино» комитети кюрчюлендирген пачалыкъ унитар предприятиелени санаву бугюн 21-ге етише. «Дагвиногъа» гиреген ГУП-лар барысы да бирни йимик юзюм оьсдюрюв булан машгъул бола.

Белгили болгъан кюйде, ГУП-ланы топуракъ ва мюлк байлыкълары − республика есликде. Дагъысын айтмагъанда, 2023-нчю йылны 1-нчи январына ерли юрт хозяйство тармакъдагъы ГУП-ланы къоллавунда 52 минг гектар топуракъ байлыкълары бары токъташдырылгъан.

Эсгерилген юрт хозяйство топуракъларда ва шолай да топуракъны уьстюндеги мал-матагьдан – мюлкден пайдаланагъанланы авадан пайы ижара дыгъарларда токъташдырылгъан шартланы-борчланы толу кюйде яшавгъа чыгъармай, аслу гьалда оьз пайдаларын якълап иш гёре.

Къаягент районда «Дагвинону» къанатыны тюбюнде чалышагъан ГУП-ланы 8-ни арасындан уьчюсюн алып, акционер жамиятлар къурмагъа умут этиле.

Башданокъ эсгерип къойсакъ, бизге белгили болгъан кюйде, Къаягент, Башлыгент, Къаранайавул юртланы жамиятлары шогъар къаршы чыгъып жыйынлар оьтгерген. Юртлу загьматчылар не сюе, нени къабул этмей деген соравлар арагъа чыгъа. Шо гьакъда эсгерилген юртларда йимик, республика оьлчевде Магьачкъалада «Уллубий» деген шатлыкъ залда «Сыкълашыв» деген жамият къурумну вакиллерини арасында да генг кюйде гьакълашыв юрюлдю ва берилген таклифлеге гёре къарар къабул этилинди.

– Бизин районда юзюмчюлюк – аслу тармакъ, – деди, оьзюню пикрусун малим эте туруп, жамият чалышывчу, башлыгентли Магьаммат Мегьтиев. – Пачалыкъны янындан мердешли ва хайырлы тармакъны оьсдюрювге айрыча тергев бакъдырылагъаны ачыкъ болуп гёрюне. Айтмагъа сюегеним, юзюмлюклени акционер жамиятлагъа айландыргъынча, юртлу сабанчылагъа, онгача абзар агьлюлеге харж булан кёмек де этип, участкаланы пайлап берсе, асуву пачалыкъгъа да, халкъгъа да къолай болажагъы шекликни тувдурмай. Неге десегиз, коллектив предприятиелерден эсе, район­дагъы айрыча иш гёрегенлер юзюмлюклерини гьар гектарындан уьч къабат артыкъ этип тюшюм къайтарагъанын артдагъы йылланы сынаву ачыкъ этип гёрсете. Ери гелген сонг эсгермей къоймагъа ярамай. Башлыгентни миналы топуракъларында гёчювюл гьайванчылыкъ булан байлавлу 15-ге ювукъ къотан бар. Топуракъланы аслам пайы да оланы къоллавунда. Шолай терсликлени де тюзлемеге заман болгъан эди.

Юртлусуну пикрусун якълай туруп, жамият чалышывчу Шагьбан Арсланбеков да юртлулары акционер жамиятлагъа ва шолай да, ГУП-лагъа рази тюгюллюгюн ташдыра.

– Гьар девюрню оьзюню яшав-турушуна, къурулушуна байлавлу чакъырывлары болагъаны белгили, − дей ол. – Совет девюрдеги «Топуракъланы – сабанчылагъа!» деген чакъырыву бугюн де агьамиятлы. Акциялашдырывдан эсе, топуракъ пайланы юртлулагъа пайласа тюз болажакъ. Сонгунда оьзлер ушатса, кооперативлеге къуршалса, шо да заралгъа токътамажакъ.

Къаягентде де ГУП-ну акционер жамиятгъа айландырма сюегени гьакъда сёз юрюлегенли арадан 10 йыллар оьтюп тура. Тек алышынгъан зат ёкъ.

– Акциялар – олар багьалы кагъызлар, – дей къаягентли Рашит Арсланов. – Оланы кимлер сатып алажагъы белгили. Биз жыйынгъа ДР-ни топуракъ ва мюлк байлыкъларыны министрини къуллукъларын кютеген Завур Эминовну чакъыргъан эдик, гьакълашма сююп. Гелмеди.

Халкъ талап эте

Алхожагентли жамият чалышывчу Жалалутдин Магьамматов да юртлуланы гьалиги гьалын ва гележегин гёз алгъа тутуп сёйлей.

– Юртлу загьматчылар топуракъланы гьар агьлюге, адамбашына гёре пайлап бермекни талап эте, – дей Жалалутдин Магьамматов. – Янгыкъаягентде болгъан жыйында да шо айрыча эсгерилди. Дагъы болмагъанда, ГУП-ланы топуракъларын, малын-мюлкюн юртларда муниципал къурулувларыны ихтиярына къайтарсын. Узун сёзню къысгъасы, къой, айры есликдеги хозяйстволар юрт муниципал къурулувуларындан топуракъланы ижарагъа алып ишлетсинлер. Топуракъ налогланы законларын ва ижара дыгъарланы шартларын-талапларын бузмагъа тюшмейген кюйде муниципал ва топуракъ реформаланы оьтгермеге герекбиз.

Мени гиччи Ватаным Къаягент къорукъда Гьюсемегент юртну бав-бахчаларында бир ва кёп йыллыкъ юрт хозяйство ­оьсюмлюклеге къуллукъ эте туруп яшлыгъым оьтдю. Гьали де, арадан кёп заман гетсе де, ана топуракъдан айрылмагъа хыялым ёкъ. Шону учун топуракъланы алда йимик, гьали де юрт агьлюлеге пайлап берегенин сююп, адилликни якълап язаман.

Нечик пайлама герек? Умуми низамны токъташдырып, башдан-аякъгъа ерли топуракъ пайланы оьлчеп-оьлчеп есилерин ва дазуларын чёп салып токъташдырмагъа тарыкъ. Муна шо да болажакъ – тенг ихтиярлы ватандаш жамиятны, демократия пачалыкъны аслу шарты.