Ат туягъын тай басар...

• 2023-нчю йыл – Россияда насигьатчыны йылы

Ат туягъын тай басар

ДР-ни Башчысы Сергей Меликов гетген йылны ахырларында Москвада ишчи сапары булан болувунда Россияны Федерация Советини Председатели Валентина Матвиенко булангъы ёлугъувунда да аграр тармакъны къысматына ва гележегине байлавлу болуп айрыча тергевюн бакъдырды.

– Дагъыстан – юзюм оьсдюрювню, демек, юзюм борланы усталарыны отаву, – деди шо ёлугъувда Сергей Алимович. – Россияны юзюмчюлерини арасында юрюлеген загьмат гьаракатны алдынлы региону саналагъан Краснодар крайдан артда къалмагъа хыял этилмей. 2022-нчи йылда республикабызны юзюмчюлерини умуми гьаракаты булан 268, 5 минг тон татли емиш къайтарылды.

Гёрмекли натижаланы къолда этив, озокъда, «Юзюмчюлюкню ва юзюм чагъырланы гьазирлевню гьакъында» федерал оьлчевде къабул этилинген законну талапларын яшавгъа чыгъарыв булан тыгъыс байлавлу. Республикабызны аграр тармагъыны аслу ва гелимли тармагъыны оьсювюнде тюзлюк бойдагъы районларыбызны къуршалыву башгъа-башгъа. Дербент, Къаягент, Къарабудагъгент районланы юзюм оьсдюрювчюлерини гьаракаты алда йимик гьали де гележек учун оьзгелерине уьлгю болуп токътагъан.

Тарихи сынав аян этеген кюйде, оьтген совет девюрню 70–80-нчи йылларында дагъыстанлы юзюм оьсдюрювчюлер лап да гёрмекли натижалагъа етишди. 1978-нчи йылда савлай Дагъыс­танда 380 минг тон юзюм оьсдюрюлдю ва тас этивлерсиз къайтарылды.

Гьали де юзюмчюлюкню оьсдюрювде бар имканлыкъланы толу кюйде пайдаландырывгъа тергев арта бара. 2023-нчю йыл Россияда насигьатчыны йылы деп белгиленген. Къаягент бойда юзюм борланы орнатывда ва олагъа къуллукъ этивде бай сынав топлагъан юзюм оьсдюрювчюлер кем болмагъан. Олар оьз ишинде насигьатчылыкъ саниятына да арт бермей. Мердешли касбугъа гьалал къуллукъ этив наслудан-наслугъа гёче геле. Да­гъыстанны ат къазангъан юзюм оьсдюрювчюлери Социалист Загьматны Игити Солтан Багьамаевни, загьмат орденлени ва медалланы кавалерлери Бюрлият Гьажиеваны, Салигь Мирзаевни, Ибрагьим Къубатовну, Мирза Гьажиевни, Мутай Дадашевни, Ислам Къурбаналиевни сынавундан гьалиги наслулар да асувлу кюйде пайдалана. Артдагъы йылларда юзюм оьсдюрювде етишилеген натижалары да шону ачыкъдан ташдыра.

Яшда гёрген яшынмас дегенлей, яш йылларым Къаягент къорукъда ­Акъуша тавланы ва бырынгъы Каспийни аралыгъындагъы бав-бахчаларында ва юзюмлюклеринде оьтдю. Эсделиги ярыкъ болгъур, Гьюсемегентдеги «Ленин ёлу» колхозда анабыз Батувгъа кёмеклеше туруп, школада охуйгъан йылларымда сыйлы юзюм борлагъа къуллукъ этеген къайдаланы сырларына оьзюм де яшлайын ювукъдан тюшюндюм…

Девюрлер, наслулар алышына бара. Гьюсемегентде де колхозну орнуна совхоз къурулду. Шо заман оьтген асруну 60–70-нчи йылларында юзюмчюлюк ерли экономиканы аслу тармагъына айланды. Рес­публикабызны тюзлюк ва тавтюп бойдагъы районларыны юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъларында йимик, «Гьюсемегент» совхозну генг майданларында да юзюм оьсдюрюлеген гектарлар къолайлаша башлады…

Аграр комплексни оьсюмлюкчюлюк тармагъыны хайыры –асувлулугъу агрономланы усталыгъындан, билимлерин бажарывлу кюйде къоллавдан кёп гьасил бола эди. Эсделиги ярыкъ болгъур, къурч гьаракаты булангъы гьюсемегентли Ислам Къурбаналиев де 40 йыллардан да къолай вакътини ичинде ерли хозяйствону баш агроному болуп чалыша туруп, ерли юрт хозяйствода 7 ёлбашчыны алышдырды. Борла оьсдюрювню устасы юрт экономиканы оьсювюне лайыкълы къошумун болдургъанланы гьюрметли ал сыдрасын толумлашдырды. Дербентдеги юрт хозяйство техникумгъа охума тюшюп, агрономлар гьазирлейген бёлюгюн уьстюнлю кюйде тамамлады. Орта хас охув ожакъда алгъан билимлери огъар илмуну ва сынавну арасындагъы байлавлукъларын беклешдирмеге имканлыкълар яратды. Ерли юрт хозяйство предприятиеде ата юртунда, районда ва республикадагъы гьюрметлев доскаларында Исламны сураты да оьз ерин тапды.

Материал ва ругь якъдан иштагьландырыв Исламгъа да оьз ишинде илгьам бере эди. Гьар тюрлю оьлчевлерде оьтгерилеген сынав алышдырыв конкурсларда, илму-сынав чараларда арагъа салынгъан масъалалагъа байлавлу гьакълашывларда, сынав алышдырывда актив кюйде ортакъчылыкъ этди.
– Тюшюм къайтарывну вакътисинде къайтарылагъан 20 минг тондан да къолай юзюм Къаягентни заводунда ишлетилине эди, – дей о замангъы Гьюсемегентдеги юрт хозяйство предприятиеде комсомол яшёрюмлени бригадасына башчылыкъ этген загьматны ветераны Сулейманпаша Магьамматов. – Юзюмню 5-6 минг тонгъа ювугъу Гьюсемегентни авлакъларында оьсдюрюле эди. Айтмагъа сюегеним, ерли экономиканы аслу тармагъын беклешдиривде ортакъчылыкъ этеген яш юзюмчюлеге де алгъа салынгъан уллу борчланы яшавгъа чыгъарывда Ислам лайыкълы насигьатчы гьисапда уьлгю болуп токътады.

Гертиден де, Исламны савлай оьмюрю юзюмчюлюкню оьсдюрюв булан тыгъыс кюйде байлавлу эди. Яшавуну артдагъы йылларына ерли ол загьматдан айрылмайлы, ана топурагъында юрт хозяйство оьсюмлюклеге къуллукъ этмеге муштарлы экенин ачыкъ этип гёрсетди.

Ат туягъын тай басар. Артдагъы беш йылланы ичинде Исламны ортанчы уланы Рамазан Къурбаналиев де – «Гьюсемегент» пачалыкъ унитар предприятиени (ГУП) директору. Оьтген асруну 80-нчи йылларында, белгили себеплеге гёре, балтаны тюбюне тюшюп ёкълангъан юзюмлюклени янгыдан аякъгъа тургъузма къаст этиле. Чакъда-чакъда ишге байлавлу болуп ёлукъма тюшгенде, арабызда юрт хозяйствону мердешли тармакъларыны гьалы-оьсювю гьакъда сёзюбюз бола. Шондан сонг «Ёлдашда» макъалалар да язылып печат этилип чыгъарыла. Ери гелгенде эсгерип къойма да ярамай тюгюл, гьар йыл юртда 50-ге ювукъ адамгъа газетибизге язылмагъа Рамазан оьзюню янындан харж булан кёмек болдурагъаны да разиликни тувдура. Оьтген йылны ахырында болгъан ёлугъувда да:

– Юзюмлюклени майданлары толумлашамы, къайтарылагъан тюшюмлер рази къалдырамы? – деп сорадым.

– Тюшюм береген юзюмлюклени гьалы йыл сайын къолайлаша. 2022-нчи йылда дагъы да 35 гектаргъа юзюм борлаланы «Молдова» ва «Первенец Магарача» журалары орнатылды. Гьар гектаргъа орнатгъаныкъ ва къуллугъубуз учун харжларыбызны 80 проценти пачалыкъны янындан къайтарыш бережек. Гюзлюклер де 150 гектаргъа чачмагъа болдукъ. Не чачсанг, шону аларсан. Урлукъланы хоншудагъы «Оьтемиш» ГУП-дан алдыкъ. Эсгерилген юрт хозяйство предприятиени башчысы Арсланали Ибрагьимов ва баш агроному Мирза Гьажиев сынавлу ёлбашчылар да дюр, касбучулар да, насигьатчылар да. Айтмагъа сюегеним, олар булангъы байлавлукъ да уьзюлмей узатыла. Байлавлукълар беклешген сайын, сынав алышдырывну натижасында сайламлы урлукъланы ва юзюм борлаланы пайдаландырмагъа енгил бола.

Ерли юрт хозяйство экономиканы оьсдюрмек учун хыйлы гьаракат этмеге, харж топламагъа тюше. Рамазан да къолларын къолтугъуна салып турмай. Иш ерлени болдурув, тёленеген налогланы артдырыв да агьамиятлы. Иш яшда тюгюл, башда деп негьакъ айтылмагъан. Кёп яшагъан кёп билмей, кёпню гёрген кёп биле. Сыналгъан айтывлардан, насигьатчыларындан дарс алып, оьз яшавун-турушун, ишин къурагъанланы сыдрасында бугюн Рамазан Къурбаналиев де алгъа багъып абат ала.
Юрюген ёл алыр, гече юрюген гюндюз сююнер деп де негьакъ айтылмай. Бугюнлерде къышны гечелери узакъ, гюнлер къысгъа болса да, янгы йылны тюшюмюне кюрчю салмаса бажарылмай. Гьюсемегентдеги ерли юрт хозяйство предприятиени авлакъларында да бир ва кёп йыллыкъ оьсюмлюклеге тарыкълы къуллукъларын болдурувгъа тийишли тергев берилегени де ачыкъ болуп гёрюне. Гюзлюклени зараллы жанлардан ва зиянлы аврувлардан къорувну чаралары тас этивлеге ёл берилмесин учун оьз болжалларында сан яны булан агротехника къайдалары талап этеген кюйде оьтгериле. Юзюмлюклерде борла бутавда, сыдра араланы сюрювде бажарывлу ва сынавлу ишчилер, механизаторлар къуршалагъаны да гележек учун инамлыкъны тувдура. Шоланы арасында Анвар Ашуров, Закарья Закарьяев, Жалалутдин Аскендеров ва оьзгелери макътавгъа лайыкълы. Шолайлыкъда, юзюм борланы усталарыны сыдралары толумлашагъаны да, сыйлы касбу варисге айланагъаны да насигьатчыларыны кёмекге къол узатывундан гьасил бола.