• 7-нчи апрель – Савлукъ сакълавну бютюндюнья гюню

Белгили медицина илмуланы доктору, профессор Светлана Гьамитовна Хархарованы (Темирханова) атын эшитмеген адам да ёкъдур. Ол – 75-ден де артыкъ илму макъалалатынар, охув-методика пособиелер, монографиялар чыгъаргъан СССР-ни заманларындан берли айтылынгъан врач. Светлана ХАРХАРОВА-ТЕМИРХАНОВА Дагъыстанны билим беривюню ат къазангъан къуллукъчусу, Россияны оьр школасыны ат къазангъан къуллукъчусу савлай оьмюрюн медицинагъа багъышлап, савлукъ сакълавгъа кёп къошум этген. Ону терен билимлери дарман отланы ахтармагъа, шоланы медицинада къоллайгъан кюйлерин билмеге имканлыкъ берген.

Ахтарывларыны натижасында ол «Лечебные растения Дагестана и их рациональное применение» ва «Лечат растения» деген маъналы китапларына тергев бергенлер аз тюгюл. 2016-нчы йылда буса С. Хархарованы «Растения побеждают болезни» деген монографиясы да чыкъды. Артдагъы йылларда айрокъда юрек ва къантамурлар булан байлавлу аврувлар артып тербей. Шону учун да Светлана Хархарованы юрек аврувлагъа не йимик оьсюмлюклер, дарман отлар пайдалы экенни гьакъында язгъан макъаласы булан сизин де таныш этмеге сюебиз.

Юрек осаллашгъанда, кардиосклерозда, айрокъда бавуру уллу болгъанда, аякълардагъы къантамурлар шишгенде горицветни, пустырникни, валерианны, ноготкини къоллама, гьабижайны йибегинден, зверобойдан чайлар кёп таклиф этилине. Шо оьсюмлюклерден башлапгъы дёртюсю бир литр сувгъа бир чайкъашыкъ, къалгъанлары татывуна гёре алына. Шолай гьазирленген сувдан ярты стаканны гюнде 4-5 керен ичмеге ярай. Сонг да, юреги осал болгъанда олеандра, ландыш, согъанны къабугъундан этилинген дарманлар да яхшы пайда бере.

Кавказ къойчулар тавлагъа оьрленегенде тыныш алывун басылтмакъ учун рододендрон отдан этилген чайны кёп къоллай. Бу дарман тирестоксикоз, атеросклероз, кардиосклероз аврувланы натижасында къанны айланышы бузулгъан заманда айрокъда яхшы таъсир эте. Амма шо отланы ва шолардан этилинген дарманланы янгыз врач тангламагъа ва гёрсетмеге герек. Неге тюгюл де, шоланы кёп къолласа, юрекни ишлевюн бузмагъа, гьатта токътатып къоймагъа да бола.

Миокардитден бек авруй буса, шолай да стенокардия аврувгъа къатынтузлукъну чечеклеринден, астрагол отдан этилинген дарманлар арив кёмек эте. Нерва аврувланы кюрчюсюнде юреги чалт ишлей буса, ябушгъанны, мингяпыракъны (тысячелистник), бурчакъны, миятамур (валериананы) сокларын къоллай.

Юрекге къабакъны урлугъу яхшы таъсир этегенликни де адамлар тезден тергеген. Къабакъ урлукъну аз-аз этип, даим ашыгъыз булан къолласагъыз, стенокардия ва оьзге юрек аврувланы аз эте ва авуртуп турагъанын тайдыра. Лимонну, апельсинни ва оьзгелерини урлукъларын чайнаса да, шолай таъсир эте.

Къаны ташып, давлениеси гётерилгенде де дарман оьсюмлюклени ва шолардан этилинген препаратланы къоллайгъан гезиклер бола. Асруну авруву болуп токътагъан бу аврув адамлагъа жагьиллени де къызгъанмай, кёплеге зарал гелтире.

Къанны ишлевюн ёрукълашдыра

Индияда, Индонезияда оьсеген раувольфия деген от шолай аврувлагъа лап да яхшы отлардан бириси гьисаплана. Шо отда къанны ташывун тёбенлешдиривге кёмек этеген 20-гъа ювукъ гьар тюрлю алкалоидлер бар. Шоланы ичинде резерпин, раунатин ва оьзгелери аслу ерни тута. Раувольфия оьсюмлюкден этилинген дарманлар къантамурлардагъы давлениени басылта, къанны ишлевюн ёрукълашдыра, аврувну нерва тамурлагъа этеген таъсирин тёбенлешдире, адамны юхусун яхшылашдыра.

Шолай дарманлар кёп къолланса да, айрыча айтгъанда, юху басагъанлыкъ, бурнуну ва гёзлерини юкъкъа къатлавлары шишегенлик, ашкъазанны согу артыкъ чыгъагъанлыкъ, къусма сюегенлик ва шолай оьзге аврувлар къошулма болагъанлыкъны да унутмагъа ярамай.

Агъачжиелекни, паламны сокларыны да гипертония аврувлагъа яхшы пайдасы бар. Паламны согун гюнде уьч керен ашагъанча ярым сагьат алдын ичмеге тарыкъ. Шону бир ай, бир ай ярымны узагъында ичмеге тюше. Шо мурат булан гюнде уьч керен 100 грам паламны емишлерин ашамагъа да ярай.

Халкъ медицинада гипертония аврувланы сав этегенде, акъ акацияны чечеклерини, наратны бюрлерини сувлары да, гранатны согу да, самурсакъны суву да генг кюйде къоллана. Шо саялы самурсакъны увакъ этип туврай, шону 0,5 литр гьаракъыгъа къошуп, къарангы ерге сала. Ашагъанча алдын гюнде уьч керен бир чайкъашыкъны ичме герек.

Эгер къантамурлар къысылып, къанны юрюшю осаллашгъан гезиклерде итбурунну, ябушгъанны, къолкъотурну согун яда сувун ичмеге пайдалы. Гьар гюн бир стаканны ичмеге ярай. Агъачжиелекни согундан 4-6 ашкъашыкъ булан ичмекни пайдасы бар. Денгиз къапустаны суву да бек пайдалы. Шону гюнде 2-3 керен бир чайкъашыкъны ичмеге тюше. Аз оьлчевде самурсакъны, къыр согъанны, макъар агъачны согу да яхшы кёмек эте.

Башмайыны тамурларында склероз бар буса, уьчкъулакъ, гьабижайны йибеклерин жыймакъ пайдалы. Шолай гезиклерде гьайван майны, татлиликлени, къызартылгъан ашланы, тузлангъан овощланы аз ашамагъа герек.

Склерозну да сав этме бола

Къантамурларда болагъан склерозну сав этмек учун, астреган, ябушгъан, бессмертник, донник, магнолия, къабакъ, къоз, палам ва шолай оьзгелери де пайдаландырыла. Зверобой, календула, ябушгъанны япыракълары къошулуп этилинген чайларыны ва сувларыны бек умпагьаты бар. Шо отланы гьарисинден бир ашкъашыкъны алып, бир литр сувгъа къошма герек. Шолай онгарылгъан сувну бир чайкъашыкъ бал да къошуп гюнде дёрт керен бир стаканны ичмеге боласыз. Кёбюсю гезиклерде гипертонияны сав этмек учун къоз асувлу пайда бере. Шонда гьар тюрлю микроэлементлени кёплюгюне Мичурин шогъар «гележекни ашы» деп айтгъанлыгъы да негьакъ тюгюл. Таза кюйде яда бал къошуп гьар гюн 100 грам къоз ашамагъа герек. Шону 45 гюн узатмагъа тарыкъ.

Къантамурлардагъы давлениеге узакъ заман юзюмден этилинген сокланы пайдаландырса, айрокъда яхшы деп гьисап этилине. Ачкъарынгъа бир сагьат, бир сагьат ярым алда 200-300 грам юзюм ашай туруп башламагъа герек. Сонг шону суткада 2-3 килограмгъа етишдирмеге тюше. Шолай 2 жуманы узагъында ашамагъа тарыкъ.

Юрекде, оьпкелени тамурларында, бавурда, бюйреклерде болагъан аврувлагъа да, иссилиги гётерилип авруйгъанда да, нервалары бузулгъанда да юзюм пайдалы. Шолай гезиклерде спиртни гери урмагъа, оьзге тюрлю емишлени, овощланы аз этмеге герек. Шолар ичеклени бузмагъа бола. Тишлени бузулувуну алдын алмакъ учун гьар гезик юзюм ашап битгендокъ, авзун аз сода къошулгъан сув булан жувмагъа герек. Семирип авруйгъанлагъа да, ичеклеринде язва аврувлары барлагъа да, ашамлыкъны гесимин сакълайгъанлагъа да юзюмню къолламакъ гери урула.

Гипертонияны соклар эбинден гелер

Гипертония аврувланы сав этивде бал булан бирче овощлардан этилинген соклар да яхшы пайда бере. Масала, гьарисинден бирер стакан бал, чювюннюрню ва читаны согун алып, бир лимонну согун да къошуп аталамагъа тарыкъ. Шолай онгарылгъан къошулчанны бир ашкъашыкъ булан гюнде эки керен ичмеге герек. Шону ашагъанча бир сагьат алдын яда аш ашап битген сонг, 2-3 сагьат гетип къолламагъа тарыкъ. Шо эки ай узатыла. Сонг да, шо эмни чювюннюрню согун къошмай онгармагъа да ярай. Шону да шишалардан этилинген алатларда башын яхшы бегетип, къарангы ерде сакъламагъа тарыкъ. Сав этивню шо къайдасы аврув янгы билинип турагъан вакътилерде айрыча яхшы пайда бере.

Юрекни ишлевю осаллашгъан вакътиде витамин С кёп продукталар: итбурун, облепиха, палам, кюреге, лимон сокну айрыча пайдасы артыкъ.

Яшыл аптеканы алатларыны кёплюгю гипертония аврувлагъа къанны давлениеси эниш тюшгенде асувлу кёмек этмеге бола. Ябушгъандан, мингяпыракъдан, юзюмден, чумдан ва шолай оьзгелеринден этилген дарманланы шолайлардан санамагъа ярай. Шолар адамны къаркъарасыны ишлевюн ёрукълашдыра, яхшылашдыра. Женьшенни, китай лимонну, ералманы сувлары да яхшы таъсир эте. Шоланы сокларындан ярты стакан сувгъа 20-30 тамчыны къошуп, гюнде 2-3 керен ичмеге герек.

Юрекде, къантамурларда болагъан аврувланы сав этивде ашамлыкъгъа сютден, оьсюмлюклерден этилген ашланы кёп пайдаландырмакъны уллу агьамияты бар. Ашамлыкъгъа овощлардан ва емишлерден этилинген сокланы, къабакъны, харбузну, пастанны, кюрегени, шапталны болгъан чакъы кёп къошмагъа тарыкъ.