Гьар адамны йимик, гьар орамны да аты бола. Орамлар да адамлар йимик тува, яшай, гете. Оланы гьарисини оьз къысматы бар. Къайсы ёл да, сапар да ата ожакъны посагъасындан, къапуларынгны артындагъы орамдан башлана.

Шо орамда сен оьсгенсен, янгы къурдашлар булан байынгъансан, ашыкъ ойнамагъа уьйренгенсен, ай тутулуп гёзге тюртсе гёз гёрюнмейген гечелерде де къайдан да огъар ёл тапгъансан. Сонг яшав сени не тараплагъа элтип къонушдурса да, анадаш орамынг бир де эсингден таймай.

Алда къумукъларда юртлар аслу гьалда авуллагъа гёре бёлюне эди: Чагъаравул, Бетавул, Ёгъаравул. Тирменавул… Бир агьвалат яда шо ерге хас белги булан да байлавлу бола эди: Инеккъол, Важинай, Лайлатёбе. Бавланы чы нече тюрлюсю де бар. Орамлагъа адамланы аты къоюлагъан мердеш – бизге инкъылапдан ва ондан сонг тувулунгъан совет гьакимиятдан къалгъан варисликдир. Адамгъа аты бютюн оьмюрюне бериле буса, орамлар девюрлеге гёре, бир нече толкъунлардан оьтюп алышына турду.

Бир вакъти мен тахшагьарыбызны орамларындан гезеп, гиччирек ахтарыв оьтгерген эдим. Ерли халкъ орамларыбызгъа аты къоюлгъан Уллубий Буйнакский, Магьач Дахадаев, Йырчы Къазакъ, Омарла Батырай ва олай кёп оьзге эревюллю адамларыбыз кимлер болгъанны билеми экен? Тюзюн айтгъанда, шо ахтарывну оьтгермеген бусам яхшы эди. Натижалары бек гёнгюмню бузду.

Шагьарларыбызны къоюп, гелигиз, орамланы атларына байлавлу юртларыбыздагъы гьалны гёзден гечирип къарайыкъ. Оьзюм эс этгенлери булан сизин де таныш этмеге сюемен. Тергевге бизин гьар районубуздагъы лап уллу юртларыбызны гьисапгъа алдым. Инг башлап биз гьали де совет заманланы варислигинден арчылып болмайгъаныбызны исбатлай. Бырынгъы юртларыбызны Ленинни, Кировну, Калининни, Свердловну, Ворошиловну атындагъы орамлар безей.

Москваны лап уллу майданында Дзержинскийни эсделигин бузуп тайдырса да, бизин юртларыбызда Феликс Эдмундовични атын сакъламакъны тийишли гёргенлер. Ленин дегенде яш заманларымдагъы айтыв эсиме тюшюп гетди. «Ленинсиз элге эм ёкъ, партиясыз гюн ёкъ». Ленин-агъавубузну унутмайгъанда йимик, огъар инкъылапгъа ёл гёрсетген Энгельсни ва Марксны да абурлап, оланы айрыча орамлары болмаса ярамай деп токъташгъанбыз.

Ким не айта турса да, Иосиф Виссарионовични атындагъы орамларыбыз да бар. Янгыкъаягентде ёлдаш Сталинге гьатта мармар эсделик салгъанлар. Уьлкебизни асгер башчыларына да бек гьюрмет этебиз: Жуков, Рокоссовский, Малиновский… Оьзюбюзню Игитлерибизни де тёрден тюшюрме хыялыбыз ёкъ, мисал учун, гьар юртубузда Юсуп Акаевни орамы бар. Бирдагъы мени сююндюрген зат – Йырчы Къазагъыбызны эсде сакълайбыз ва ону атын орамларыбызгъа къойма унутмайбыз. Мен ахтаргъан етти юртда, умуми кюйде алгъанда, 815 орам бар. Оланы янгыз тогъузу белгили къатынгишилени атын юрюте. Шо кёпмю яда азмы, оьзюгюз гьасил чыгъарыгъыз.

Орамлар адамлар йимик тува, яшай… Орам да – китап йимик, оьтген яшавну гьакъында маълумат береген бир тарихи къурал. Шону охуп билегенлер аз болмагъай эди.