(Дагъыстанны халкъ язывчусу М. Ягьияевни гьакъында)

Дагъыстанны халкъ язывчусу, Атланавул юрт токъташдыргъан Йырчы Къазакъны атындагъы биринчи савгъатгъа лайыкълы болгъан Магьамматсолтан Ягьияев тувгъанлы 100 йыл тамамланды. Шогъар багъышланып тилни, адабиятны ва инчесаниятны институтунда илму-конференция да оьтгерилди. Шу агьвалат булан байлавлу болуп оьзюню савунда ону булан ёлугъуп оьтгерген агьамиятлы лакъырлашывну охувчуларыбызны тергевюне беребиз.

– Магьамматсолтан Ягьияевич, сизин яш ва оьрюм йылларыгъызны гёз алгъа гелтиргенигизни сюер эдик.

– Сиз де билеген кюйде, мен 1922-нчи йыл 10-нчу декабрде Къарабудагъгент районну уллу ва гёзел юртларыны бириси Къакъашурада сабанчы агьлюде тувгъанман. Атабыз Ягьия янгы къурулгъан совет гьукуматны инамлы якъчысы эди. Къызыл партизан болуп янгы гьакимликни душманларына къаршы иш гёрген. Магъа 7 йыл болагъанда атабыз хапарсыздан гечинди.

Анабыз билимли адам болмаса да, биргине-бир авлетини гележегин ойлашып, мени къолумдан тутуп о замангъы школагъа алып баргъан. Юрт школада мен 7 йыл охудум.

Гиччи чагъымда бизин агьлюбюз Манас бойдагъы 6 ва 8 номерли Турали балыкъ батагъаларда заманлыкъгъа этилген тёле уьйлерде яшап турду. Атабыз балыкъ батагъаларда оруслар булан бирге ишлей болгъан. Уллулар ишге гетгенде, мен мундагъы орус яшлар булан ойнай-къатнай туруп, оланы тилин яхшы уьйренгенмен. Юрт школагъа гелгенде мени орусча сёйлейгениме тамаша бола эдилер. Юртгъа къонакъ гелсе, ону айтагъанларын таржума этмеге даим мени чакъыра эдилер. Охувда мен етишген уьстюнлюклеге шо гиччи чагъымда орус тилни яхшы уьйренгеним таъсир этген болма ярай.

1939-нчу йыл кёп къыйынлар гёрген анабыз да гечинип, герти етим болуп къалдым. Охувгъа, билим алма гьасиретлигим магъа яшавда оьз ёлумну тапма кёп кёмек этгендир деп ойлашаман. Охувумну Каспийскидеги школа-интернатда давам этдим. Ондан сонг Хасавюрт педучилищеге тюшдюм. Къайсы охув ожакъда охусам да, мен китаплардан айрылмай эдим. Хасавюрт педучилищеде о заман янгы арагъа чыгъып гелеген язывчулар Абдулла Магьамматовну, Аткъайны, Абдулвагьап Сулеймановну асарлары булан ювукъдан таныш болдум. Алимпаша Салаватов да шонда дарслар юрюте эди.

1942-нчи йылны апрель айында болжалдан алда экзаменлер берип училищени битдирдим. Уллу Ватан дав къызгъын кюйде юрюлюп тура. Фронтгъа мени йиберсин учун эки керен арза язып бергенмен. Охувларым битгенде тюгюл Къызыл Асгерге чакъырмадылар. Мени Грузиядагъы авур артиллерияны разведкасыны 3 айлыкъ курсларына бакъдырды. Шо курсланы тамамлагъан сонг 4 йылны узагъында фашист елевчюлеге къаршы ябушувларда ортакъчылыкъ этдим.
Дав битип уьйге къайтгъан 1945-1948-нчи йылларда мен Къарабудагъгент райисполкомда маданият бёлюкде заведующий болуп ишледим. О йыллар мунда райисполкомну председатели болуп эрпелили Биякъай Гереев ишлей эди. Бёлюкде директор болуп чалышагъан Агъай Къапланов къургъан хорну айтылгъан вакътиси. Шо йыллар биз республикада арт-артындан 3 керен алдынлы ер къазанып, Къызыл байракъгъа ес болуп чалышдыкъ.

Сонггъа таба республикадагъы партшколаны, С. Стальскийни атындагъы Дагъыстан педагогика институтну охуп битдирдим. 1951-нчи йыл мени республиканы партия-совет къурумларында ишлеме чакъырдылар. 1956-1959-нчу йыллар Москвадагъы М.Горькийни атындагъы адабият институтуну янында эки йыллыкъ оьр адабият курсланы тамамлагъан сонг, республикагъа къайтып, 5 тюрлю миллетлени тилинде чыгъагъан «Дослукъ» альманахны баш редактору болуп ишледи. 1967-70-нчи йыллар Къумукъ театрда адабият бёлюкню заведующийи, 1970-нчи йылдан сонг буса Дагъыстанны язывчуларыны союзунда къумукъ секцияны ёлбашчысы гьисапда чалышдым.

Яшавумда болар чакъы билим, сынав топлагъан сонг, проза язма урундум. Давдан сонггъу юрт, колхоз яшавгъа, юртлу адамлагъа багъышлап язгъан «Гюляйбат» деген проза асарым 1953-нчю йыл айры китап болуп чыкъды. Критиклер ва охувчулар шо повестни арив къабул этип, мени дагъы да ишлеме ругьландырды.

– Магьамматсолтан Ягьияевич, давну ортакъчысы болса­гъыз да, о гьакъда сиз, неге буса да, аз язасыз.

– Гертиден де, давну гьакъында менден алда да кёп язылгъан. Мен шолай кёп чайналгъан темагъа урунма сюймеймен. Биринчи асарларым, китапларым яшланы яшавуна багъышланса да, юрегиме тутгъан уллу муратларым да бар эди. Бизин халкъны яшавун яхшы якъгъа алышдырма белсенген, шо ёлда ишлей, ябуша туруп, уллу гьюнерлер гёрсетген, тазалыкъны, гертиликни, къоччакълыкъны оьзлеге борч этип алгъан къагьруманланы келпетлерин яратып, бютюн дюньягъа малим этме гьасирет эдим. Бугюнлерде мен юрегиме тутгъан шо асил мурадыма етишгенмендир деп айтма боламан.

Арадан заман гетип, мен архивде ишлеме ихтияр алдым. Уллубий Буйнакскийни Тату Булачгъа язгъан кагъызларына рас болдум. Мени яшавгъа, адабиятгъа, яратывчулукъгъа янашывум шо заман бюс-бютюнлей алышынды. Оьзлер биле-биле туруп оьлюмден тартынмайгъан, тутгъан тюз ёлу учун жанларын къурбан этме гьазир игитлени келпетлери мени тамашагъа къалдырды. Уллубий ва Тату Булачны келпетлери бюс-бютюн оюмну еледи. 11 йылны узагъында ишлеп, инкъылапны ва инкъылапчыланы гьакъында 3 китапдан бирикген роман яздым. Мени шо китабым арт-артындан 3 керен печать этилди.

– Йырчы Къазакъгъа багъышлап язгъан пьесагъыз учун сизге Атланавул юртну савгъаты берилгенни билебиз. Шо гьакъда да бир нече сёз айтамысыз?

– Мен алда да эсгергеним йимик, белгили, къоччакъ адамлар мени гьаман да тергевюмню тартгъан. Олар башгъалар учун оьлюп гетме де къабул. Къазакъ – бизин терен гьакъыллы, билимли ва англавлу, хасияты оьзгелеге ошамайгъан, бир де тартынмай туврасын айтагъан адамларыбызны бириси. Йырчы Къазакъны гьакъында пьеса язагъанлар экев бар эдик. О гьакъда Камил Солтанов да язды. Аз болжалны ичинде эки де пьеса дёрт керен арагъа салынды. Сагьнада ойнамакъ учун мени пьесамны къабул этдилер. Къазакъны келпетин сагьнада яратма болагъан гёрмекли артист ёкъгъа гёре, пьеса сагьнада ойналмай дагъы да эки йыл къалды. Шо йыллар Москвадагъы студияда къумукълардан 15 адам охуй эди. Биз оланы арасында охуйгъан Айгум Айгумовгъа уллу умут этип къарагъан эдик. Эки йыл гетген сонг Йырчы Къазакъны ролюн Айгум, гертиден де, къужурлу кюйде ойнады. Атланавул юртну гьакимлери токъташдыргъан савгъат магъа шо заман тапшурулду.

 – Дагъыстан адабиятда сизин оьзтёрече, янгыз оьзюгюзге хас ёлугъуз да, абуругъуз да бар. Оьтген яшавугъуздан не гьасил чыгъарма боласыз?

 – Оьтген яшавума, этген ишиме мен бир де рази болуп къалмайман. Тахшагьарыбызны гьакими булан сёйлешип, Уллубий Буйнакскийге суд этилген бинада ону музейин ачмагъа разилик алгъанбыз. Республикада оьтгерилеген кёбюсю жамият ва патриот ишлерде актив кюйде ортакъчылыкъ этемен.

Биз Магьамматсолтан Ягьияевич булан лакъырыбызны тамамлама ювукъ болуп турагъан заманда белгили язывчу ва критик Камал Ибрагьимович Абуков гелип лакъырыбызгъа къошулду. Ондан пайдаланып биз Камал Ибрагьимовичге Магьамматсолтанны яратывчулугъуну гьакъында бир нече сёз айтмакъны тиледик.

– Магьамматсолтан – оьмюр ягъындан бизин уллубуз. Арабызда дагъы уллубуз къалма­гъан. Бугюнлерде биз огъар этеген абурубуз 80 йыл бола деп тюгюл. Ол къумукъ адабиятгъа этген къошуму учун. Пагьму ягъындан алгъанда Магьамматсолтан кёп бутакълы терек йимик адам. Ол хабарлар, повестлер, романлар язгъан. Шиърулардан башлагъан. Къумукъ адабиятда трилогия деген зат Магьамматсолтандан алда бир де болмагъан. Тарих-инкъылап темаланы гётерип, шоланы чебер ягъындан, гертилик ягъындан чечип, англатып болгъан адам бизде гьали болгъунча ёлукъмагъан.

Тарихде къумукъланы савлай Дагъыстанда болгъан, яшагъан, халкъны насиби учун ябушгъан адамны гьакъында язмагъа, гертиден де, нечакъы бола буса да къыйын. Оюндан чыгъарып, ойлашып язагъанлагъа тынч. Къошма да, тайдырма да ярай. Уллубийни, Къоркъмасовну гьакъында язагъанда буса, олай да-булай да ойнама ярамай. Олар дюньяда, халкъланы арасында къыйын да, тынч да гёрген, оьлюмню алдында бет яшырмай тургъанлар. Шолай этме, озокъда, ким де болмай. Оланы гьакъында язагъан заманда Магьамматсолтан Ягьияев кабинетинде олтуруп язмагъан, кёп къыйын тёкген, кёп ерлеге баргъан. 11 йылны узагъында ишлеген. 11 гюн тюгюл чю! Гьар къайсы ягъындан алып къарасакъ да, Магьамматсолтан Ягьияев – игит адам. Давда десенг, дёрт йылны узагъында душманлагъа къаршы ябушгъан бизин Ватанны якълап.

Мени айтагъаным, адабиятгъа къайтгъан заманда, мен бир де шек­ленмей Магьамматсолтан Ягьияев классик деп токъташдыраман. Оьзюню савунда ташдырып айтаман, этген ишине гёре айтаман. Ондан къайры да, мен терекни гьакъында айтып гетген эдим. Кёп бутакълы деп… Алайыкъ ону драматургиясын: ол – Алимпаша Салаватовну, Амир Къурбановну, Гьамит Рустамовну мердешлерин янгыз узатып турмай, оланы байлашдыра, олар салгъан ёлну теренлешдире, харшны алгъа багъып юрютеген адам. Ол харшдан юрюп де турмай, ону генглешдире, дагъы да ариге элте. Ол, булай алгъанда, реализмни ёлун тутгъан адам. Ону буса уллу маънасы бар.

Магьамматсолтанны кёплер эс этмей къойгъан бирдагъы бир хасиятын айтайым. Ол – хасиятына гёре публицист, социальный пуб­лицист. Бу буса сийрек болагъан, ёкъ деп айтма да ярайгъан янгы жанр, – деп тамамлады сёзюн Камал Ибрагьимович.