Заманлар, агъым сувдай нече де тез гетип къала. Бираз алда янгы 2022-нчи йылны тарихге йибердик. Энни янгы 2023-нчю йылны экинчи айын да узата барабыз. Гетген йылны ичинде гьаман да йимик сабанчылар ашлыкълар да къайтардылар, районну ичинде ишлер де къайнады, спортчуларыбыз районну гьюрметин гьар тюрлю ярышларда якъладылар. Тойлар да болду, яслар да…

Гетген 2022-нчи йыл районну тарихинде не даражада къалажакъны ва янгы 2023-нчю йылгъа умутланы ва хыялланы гьакъында йылны башында Бабаюрт районну башчысы Даниял Пашаевич ИСЛАМОВ булан лакъыр этебиз.

– Даниял Пашаевич, мердешленген гьалда янгы йылда оьтген йылны гьасиллерин чыгъарабыз. Сиз ойлашагъан кюйде, 2022-нчи йыл нечик болду?

– 2022-нчи йыл районлуланы эсинде узакъгъа къалажакъ деп эсиме геле. Йыл гьар тюрлю шартларда гетди. Озокъда, шо Донбасны топурагъында башлангъан хас дав чара ва асгерге чакъырыв булан байлавлу демеге де ярай. Бугюн Ватаныбызны эркинлигин якълап, хас дав чарада ортакъчылыкъ этеген районлуланы санаву 200-ге етише. Бизин уланлар душман булан урушларда гёрсетеген къоччакълыкъгъа ва оланы Ватаныбызгъа бакъгъан сюювюне къарагъанда, тангалабыз къоркъунчлу болуп болмай. Оланы хыйлылары медаллар ва орденлер булан да савгъатлангъанлар. Муна бугюнлерде хас дав чарада гёрсетген къоччакълыгъы учун, адилянгыюртлу Забит Нурмагьамматовгъа «Къоччакълыгъы учун» деген медаль тапшурулду. Ондан алда миллетчилер булан ябушувда гёрсетген игитлиги саялы бирдагъы эки адилянгыюртлугъа оьлгенден сонг берилген Къоччакълыкъ ордени оланы ювукъ адамларына тапшурулду. Шолай орденлер май айда Туршунай ва Советское юртдагъы батырлагъа да берилген эди. Оланы атлары халкъыбызны юреклеринде даимликге сакълансын учун, тюпде къалгъанлар гьай этежекбиз.

Сонг да, районну яшавунда болгъан ва белгили себеплеге гёре экинчи даражагъа чыгъарылып къалгъан ишлени гьа­къында айтгъанда, бу йыл район учун сыралы болду демеге ярай. Районну юртларын тюрлендирив ишлер къурумлу юрюлдю, бавлар, ёллар, сув ва оьзге чечилмеге герек масъалаланы уьстюнде ишледик. Шо ишлени гелеген йыл да узатмагъа къастыбыз бар, Аллагь буюрса!

Даим тергевню тюбюнде

– Гётерилген хас дав чараны гьакъында давам эте туруп, шогъар­ байлавлу бирдагъы бир сорав арагъа чыгъа. Сорайгъаным, Ватаныбызны эркинлигин якъламакъ учун хас дав чарада ортакъчылыкъ этме гетген уланлагъа ва оланы уьягьлюлерине район администрацияны янындан кёмек этилеми?

– Хас дав чарада ортакъчылыкъ этген бизин авлетлерибиз, инг башлап, бизин аманлыгъыбызны сакълайгъаны гьакъда унутмагъа тюшмей. Эгер бугюн биз элибизни пайдасын Донбасны топура­гъында якъламагъан бусакъ, гюнбатыш уьлкелени кёмеклиги булан Украинада жыйылгъан минглер, юз минглер булан тюнегюнгю миллетчилер тангала бизин уьйлерибизге гелмеклиги бар эди. Шону Украинаны оьзлени вакиллери де яшырмайлар. Бу гьалны гёрмей турмагъа да бажарылмай эди. Айтагъаным, шо саялы да бугюн оьзлени ватандаш борчун къолуна савут тутуп якълайгъанланы тергевсюз къоймагъа бизин гьакъыбыз ёкъ.

Асгерге чакъырыв башлангъан сонг, биз онда чакъырылгъанлагъа тарыкъ-герекни алып, оланы лайыкълы кюйде узатмагъа гиришдик. Демек, асгер опуракъдан башлап, аягъына гиеген исси этиклеге, тёшеклеге ерли алдыкъ ва тапшурдукъ. Озокъда, биз шону булан макътанмагъа сюймейбиз, неге тюгюл де бирдагъы къайтып айта бусам да, шо – бизин сыйлы борчубуз.

Асгерге чакъырылгъанланы уьягьлюлери де бизин тергевюбюзню тюбюнде. Гетгенлени ­янгыз къалгъан ата-аналарындан къайры да, хыйлыларыны агьлюлери, авлетлери бар. Биз оланы тергевсюз къоюп болмайбыз. Шо саялы да бугюн районда «Биз бирчебиз» деген гёнгюллюлени штабы ишлей. Ондан таба биз асгерге чакъырылгъанланы уьягьлюлерине ашамлыкъ маллар ва оьзге тарыкъ-герекни беребиз. Сонг да, бизин яныбыздан этилеген кёмек етишгенче къарап турмай, олар оьзлер гелип де шо штабгъа арза язып болалар ва тезокъ олагъа кёмек этиле. Шо ишлер энниден сонг да узатылажакъ.

«Чечилме герек ишлер кёп...»

– Къача бусанг, чачып къач деген бырынгъылар. Демек, уьлке ва савлай дюнья оьлчевдеги къыйын гьаллардан къайры да, районлуланы тергевюн тарта­гъан оьзге масъалалар да бар. Мисал учун айтгъанда, артдагъы йылланы боюнда районну юртларында яшайгъанланы ял алывуна тергев артгъан: онгарылагъан ёллар, чечиле башлангъан сувну масъаласы оьрде эсгерилип гетген масъалалардан кем тюгюлдюр деп эсиме геле. Гетген йыл районда «Мени Дагъыстаным» деген программагъа гёре не йимик ишлер этилди? Бу йыл да шо программа яшавгъа чыгъарылажакъмы?

 – Тюз, дюнья политикагъа чомулмасакъ да, бизде чечилмеге герек увакъ ишлер аз ёкъ. Айрокъда бизин районда. Неге, неге тюгюл де Совет Союзу тозулгъан сонг, бизин районда зор къурулгъан жамият идараланы бир къолунгну бармагъы булан санап боласан.

Мисал учун айтгъанда, ра­йонну 93 йыллыгъыны боюнда яшлар учун къурулгъан бир яшлар баву да ёкъ. Барлары онгарылгъан. Школаланы гьалы да шолай. Маданият уьйлени, оьзге идараланы айтма да айтмайман. Бары да затны бир гюнден онгармагъа тынч тюгюл. Насипге, бизин гьалыбызны республиканы башын тутгъанлар да яхшы билелер ва гьар сиптечилигибиз оланы янындан якълав да таба.

Мисал учун, къурулушун Дагъыстанны Башы Сергей Меликов оьзюню тергевюню тюбюнде сакълап турагъан 1 номерли Львовск юртдагъы школаны гьалын эсгерсем де ярай. Гьасанай, Туршунай, Геметёбе, Мужукъай, Янгы Хаса, Советское, Хамаматюрт юртлардагъы школалар да шолай бузукъ гьалда. Бирлерини гьалы булан Дагъыстанны Гьукуматыны башчысы да таныш болгъан эди. Оланы кёплерине яшланы ­гийирмеге ярамай. Гийирмесек де бажарылмай, неге тюгюл охувчуланы билимсиз къоймагъа бажарылмай.

Шолай гьалда юртлуланы ял алыву да сакъланып турду нарылар. Огъар байлавлу болуп артдагъы 3 йылны ичинде хыйлы ишлер этилгенни эсгермеге сюемен. Янгы Хасадан башлап, Хамаматюртгъа етишгенче юртланы «Мени Дагъыстаным» деген тюрлю-тюрлю программалагъа къошмагъа гьаракат этебиз. Чапгъан алыр ярышны дегенлей, шо якъдан хыйлы ишлени яшавгъа чыгъармагъа да бажарылды. Юртларда янгыз ял алагъан бавлар тюгюл, оьсюп гелеген яш наслуну спортгъа къуршамакъ учун спорт майданлар да къурабыз. Гетген йыл Люксембургда, Герменчикде, Мужукъайда топ ойнамакъ учун гиччи майданланы къоллавгъа бердик, Ягъылбайда буса гьалиги заманны талапларына толу кюйде жавап береген спорт майдан ачылды. Янгы топ майдан ювукъ гележекде Янгы Хасада да къурулажакъ, Бабаюртда буса футбол оюнну сюегенлер учун уллу стадион къурулуп тура. Сонг да, Хамаматюртда, Гьасанайда, Герменчикде ва Люксембургда «Мени Дагъыстаным – лайыкълы шагьар шартлар» деген программагъа гёре ял алагъан бавлар къоллавгъа берилди, «Мени Дагъыстаным – мени ёлларым» деген программагъа гёре буса Бабаюртда, Хамаматюртда, Люксембургда, Туршунайда ва Геметёбеде ёллагъа асфальт тутулду.

Сонг да, «Ерли сиптечилик» деген программа булан да пайдаландыкъ. Айтагъаным, шо программаны яхшылыгъындан 1 номерли Львовскини ва Чанкаюртну орамларына асфальт тутулгъанны эсгерсем де таманлыкъ эте. Дагъыстанны транспортну ва ёл хозяйство министри Жанболат Салавовну кёмеклиги булан Гьасанай юртгъа элтеген 3 чакъырым ёлгъа ва юртну 2 чакъырым баш ёлуна толу кюйде асфальт тутмагъа болдукъ. Шо ишлени буса эсгерилген юртларда яшайгъан халкъ 50 йылланы боюнда гёзлеген эди. Бу йыл юртлуланы шо умуту да яшавгъа чыкъды.
Умуми кюйде алгъанда, гетген йыл районну юртларында 20 чакъырымдан да къолай ёллагъа асфальт тутмагъа болдукъ. Озокъда, мен оьрде де эсгерип гетген кюйде, этмеге герек ишлер дагъы да кёп бар. Яратгъаныбызны кёмеклиги де булан, 2023-нчю йылда да шо ишлени узатмагъа умутлубуз.

Школалар къурув ва ярашдырыв давам этилежек

– Даниял Пашаевич, сиз оьрде районну школаларыны биналарыны гьалы гьакъда эсгерип гетдигиз. Оланы ярашдырып янгырт­макъ учун не чаралар гёрюле? Школалар учун янгы биналаны къурувну масъаласы гётерилеми?

 – Бизде артдагъы 30 йылны ичинде бир тюрлю жамият идара къурулмагъан демеге ярай. Шону ичинде –школаларда да. Уьч йыл алда Янгы Къара юртда школа къоллавгъа берилди. Къурулуш ишлер 1 номерли Львовск юртда да юрюлюп тура. Гьасанай, Геметёбе ва Советское юртларда школалар къурмакъ учун проектлер гьазирленген. Арагъа бир тюрлю четимликлер чыкъмаса, ювукъ гележекде шоланы къурулушу башланажакъ.

Школаланы биналарын ярашдырып янгыртмакъ учун, гетген йыл районда хыйлы ишлер де этилди. Янгыртыв ишлер оларда къурулгъандан берли бир де этилмеген эди. Шондан берли арадан 40 йыллар гетген. Гьакъыкъатда Хамаматюртдагъы 1 номерли, Адил Янгыюртдагъы, Люксембургдагъы, Тотаюртдагъы, Янгы Хасадагъы школалар ва Бабаюртдагъы «Орлёнок» деген гимназияны бинасы янгыртылды. Оланы биналары толу кюйде янгы гёрюнюш алды, ичи ярыкъ, къышда исси болду, ашханалар, медицина кабинетлер къоллавгъа берилди.
Бу йыл да Бабаюртдагъы 1 ва 3 номерли орта школаланы биналарын янгыртмагъа гёз алгъа тутулгъан. Эгер де умутлар яшавгъа чыгъарылса, умуми кюйде 8 школаны янгыртывну масъаласы толу кюйде чечилежек.

Сув йимик сыйлы болгъур...

– Ичеген сув районлуланы тезден баш дерти болуп битген. Шо якъдан не йимик натижалар бар? Халкъгъа ичеген сув етишежекми?

– Тюз айтасан. Сув къытлыкъны масъаласы бизин районда аслу масъаланы бириси деп гьисаплама ярай. Яй айларда чы шо гьал къувунлу ерге де чыгъа. Буса да ювукъ гележекде шо масъала ахырына ерли чечилежек деп айтмагъа ярай. Гетген йыл Бабаюртда биз бурав уруп янгы уьч булакъ чыгъардыкъ. Сувгъа янгыз бурав уруп къоймай, чыкъгъан еринде гьариси 600 кубгъа етишеген сув гьавузлар да къурулду.

Озокъда, шону булан масъала битип къалмады. Гетген асруну 60-нчы йылларында тартылгъан сув быргъылар толу кюйде къоллавдан чыкъгъан деп айтмагъа ярай. Быргъылар къайыр ва лай булан толгъан, тешиле, гьа­къыкъатда юртлулар берилеген сувну 30 проценти булан да пайдаланып болмайлар. Шо саялы да юртну ичиндеги сув быргъыланы алышдырмаса бажарылмай эди. Бизин сиптечилигибиз Магьачкъалада да якълав тапды ва бугюнлерде Бабаюртну ичиндеги тот ашагъан сув быргъылар янгы заманны талапларына толу жавап береген къалыкъ быргъылагъа алышынып тура.

Кёп иш этилмеге герек. Ишлени юрютеген къурумну башын тутгъанлар билдирген кюйде, 83 чакъырым сув быргъыланы олар гелеген йылны ахырына толу кюйде алышдырып битежек. Шолагъа юртну айланасындагъы булакъланы ва «Къызылюрт-Бабаюрт» сув быргъыны сувун йибермеге умутлубуз. Гьакъыкъатда, бабаюртлулагъа юртну дёрт де янындан сув гелип башлажакъ. Таза сув, ичеген сув…

Сувну масъаласы янгыз Бабаюртда тюгюл, оьзге юртларда да бар. 1 номерли Львовск ва Адил Янгыюрт – шоланы лап харлылары. Эгер Львовск юртда масъаланы бурав урув булан чечмеге бажарыла буса, Адил Янгыюртда сув быргъыланы алышдырмаса бажарылмай. Буссагьатгъы вакътиде ишлер юрюлюп тура, амма бизден гьасил тюгюл себеплеге гёре созула.

Налоглар ва юрт хозяйство

– Районну аслу гелими – налоглар. Гьар ишни де яшавгъа чыгъарыв ерлерде налог жы­йывдан гьасил болагъаны белгили. Шо масъала ерлерде нечик салынгъан?

– Налогланы жыймаса бажарылмайгъаны герти зат. Неге тюгюл де, бугюн биз 20-нчы асруну орталарында яшамайбыз. 21-нчи асру, шону булан бирге ватандашланы яшавлукъ талаплары артгъан, бизин де янгы кюйде ишлемеге борчлу эте. Юртланы ва районну гелими буса халкъдан жыйылагъан налоглар булан байлавлу. Бугюн акъча болмаса, бел булан ерни къазмагъа да бажарылмай. Бел де акъча чы. Биз бусакъ гьар юртда янгы жамият къурулушлар, бавлар, спорт майданчалар къурмагъа сюебиз, халкъны сув, ёл, электрик гюч булан таъмин этмеге герекбиз. Этилмеге герек ишлер туврадан-тувра биз къазанагъан акъча булан байлавлу.

Шону юртланы ёлбашчылары да англамай тюгюллер. Неге тюгюл де, юртлардан жыйылагъан бир-бир налоглар толу кюйде юрт администра-цияларда къала. Демек, бары да ишни олар оьзлени харжы булан да кютюп болалар.
Гетген йылны гьасиллерин чыгъара туруп, район бюджетге гелеген акъча маялар 113,9 процентге толгъанны айтмагъа ярай. Топуракъ налог бизде 122,1 процентге, бирлешген юрт хозяйство налог буса 172,7 процентге толгъан.
Юрт администрациялар ­оьзлени алдына салынгъан борчланы 102,2 процентге толтурдулар. Йылны ахырына олар шо борчланы толу кюйде кютежекге инанмагъа ярай.

Республиканы районларыны арасында бизин район налог жыйывда орта даражада экенни эсгермеге сюемен. Шо гьасиллер яман тюгюл. Амма гележек йыллагъа да шо гьаракатны оьр янында болмакъны масъаласы салынгъан. Ишлемеге герек. Ишлемеге сюеген адамгъа бугюн бары да имканлыкълар бар.

– Лакъырлашывубузну давамлай туруп, шексиз, районну алдынлы тармагъы, ону экономикасыны ортабагъанасы болуп токътагъан юрт хозяйствогъа тиймей гетмеге бажарылмай. Йылны районну сабанчылары нечик уьстюнлюклер булан тамамлады? Юрт хозяйствону «авур арбасыны» алгъа барыву нечикдир?

– Юрт хозяйство тармакъ артдагъы он йылланы боюнда бизин районну экономикасында аслу ерни тута. Озокъда, 90-нчы йылларда уьлкебизде юрюлген башалманчылыкъ шо тармакъгъа заралсыз гетмеди. Амма шо вакътилер тарихлерде къалды. Бугюн район гене оьзю бир вакътилерде тас этген оьрлюклеге тебине, республиканы алдынлы юрт хозяйство районларыны арасында оьзюню лайыкълы ерин тапгъан.

2025-нчи йыл болгъанча ону дагъы да оьсдюрювге бакъгъан якъда ва базар аралыкъланы ёрукълашдырмакъ муратда къабул этилген пачалыкъ программагъа гёре ишлежекбиз. Чы­гъарылагъан малланы оьсювюн токъташдырыв, оланы артдырыв, бар гючлени къоллап, бу девюрню талапларына жавап береген кюйде машинлешдиривню, агротехнологияны тенг ва тюз къоллап ишлеме хыял бар. Халкъны яшавун яхшылашдырывгъа ва ерлени тюз къоллавгъа, продукцияны артдырывгъа гьайлы янашып, кёп ишлер этилмеге гёз алгъа тутулгъан. Шогъар байлавлу ишлер район администрацияны гьаманлыкъ тергевюню тюбюнде.

Бугюнлерде районну ичинде 8 юрт хозяйство предприятие ва 54 сабанчы фермер хозяйстволар бар. Юрт хозяйство пайдаланыв учун 41 минг 186 гектар бар, оланы арасында отлавлукълар – 13 минг 203 гектар, 26 минг 476 гектар – сюрюлеген ерлер. Демек, шо да умуми топуракъларыбызны 64,1 проценти болуп токътай.

Юрт хозяйство малланы болдурув 2022-нчи йыл 5 миллиард 272 миллион манатны къадарында эди. Оланы арасында ­оьсюмчюлюк 2 миллиард 357 миллион, умуми кюйде алгъанда, чыгъарылагъан продукция 49,8 процент, гьайванчылыкъ 2 миллиард 915 миллион яда 50, 2 процентге етишген.

Гетген йылны ахырына тармакъда эт, сют ва йымырткъа болдурув 1,5 – 2,3 процентлеге артды. Ондан къайры да, бу йылны 1-нчи январына районну бары да хозяйстволарында 24 минг 797 уллу гьайван, 69 мингден де къолай эчки-къой бар. Орта гьисапда бир сыйырдан 2 минг 755 литр сют де савула.

Сонг да, оьсюмлюкчюлюкню гьар тюрлю жураларындан 2022-нчи йыл 154 минг тон ашлыкъ, 164 минг тон овощлар, 10 минг тон – чалтик ва 18 минг тон юзюм оьсдюрюлген. Бизин район тири емлер гьазирлевде де республикада алдынлылардан санала. Гетген йыл юрт хозяйство мал чыгъарывчуланы къастлыгъы булан 123 минг тон оьр даражалы тири емлер гьазирленген.

Юрт хозяйство майданланы кёп яны юртлу халкъны къолунда. Энниден сонг да юрт хозяйство тармакъны оьсдюрюв, чачылгъан ашлыкъланы тюшюмюн сан янлы кюйде артыгъы булан алмагъа гёз алгъа тутулгъан.

Янгы масъалалар, янгы умутлар

– Янгы йыл янгыз эсги йылны гьасиллерин чыгъарыв булан тамамланып къалмай, о гележекге янгы умутлар булан да байлавлу. Ювукъ гележекге не йимик борчлар гёз алгъа тутулгъан?
– Бизин баш умутубуз – ра­йонубузну халкъларыны яшавун яхшы этмек. Ону гьар юртун тюрлендирме хыял бар. Шо ишлени яшавгъа чыгъармакъ учун даим чалышып иш гёрмеге къастлыбыз.
Озокъда, ювукъ гележекге уллу умутларыбыз да ёкъ тюгюл. Мисал учун айтгъанда, бу йыл Адил Янгыюртда ва Бабаюртда яшлар бавланы къурулушун башламагъа умутлубуз. Львовски де янгы школа къоллавгъа берилмеге герек. Шолай школаланы къурулушлары Гьасанайда, Советскоеде ва Геметёбеде де башланажакъгъа умут бар. Озокъда, оьзге ишлени де унутмагъа тюшмей. Шолардан да юртларда яшайгъанланы мадары гьасил бола.
Умутларыбызны яшавгъа чы­гъара туруп, «Мени Дагъыс­таным – мени ёлларым» деген программагъа гёре, районда асфальт тутулгъан ёлланы мезгили дагъы да артажакъ. Бабаюртда, Мужукъайда, Тамазатёбеде ва Хамаматюртда шо программаны яшавгъа чы­гъармагъа къастлыбыз.

«Ерли сиптечилик» деген программадан да пайдаланмагъа ва шогъар гёре юртлулар оьзлер алдынлы деп гьисап этеген проектлерин яшавгъа чыгъарывну уьстюндеги ишлени башлагъанбыз. Гёз алгъа тутулгъан оьзге хыяллар да бар. Яратгъаныбызны гючю ва халкъны якълаву булан оланы кёплери бу йыл яшавгъа чыгъажакъ деп умут этебиз.