Украинада бугюнлерде болуп турагъан агьвалатлагъа чыдамай, гьатта Папа Римни католик ругьани башы Франсиск де сесленген. Тек ол айтгъан калималар динге къуллукъ этеген адамны сёзлерине бир де парх бермей. Тюрлю-тюрлю миллетлер, айрокъда бусурманлар, оьчлюкню гёрсете дей. Мени гьисабымда, шо – бизин бусурман динибизни яманлама, миллетлерибизни арасына эришив, разисизликлер салма къарайгъан къастлар.

Уллу Ватан давну йылларында да кавказ миллетлени оьзюню уллу Ватанына хыянатчы этип гёрсетмеге кёп къастлар болгъан. Тек нечакъы къыйын­лыкълардан оьтсе де, олар уьлкесине аминлигин сакълагъан. Гелигиз, биз янгыз умуми сёз булан дазуланып къалмай, о заманлардагъы агьвалатланы гёзден гечирип къарайыкъ.

Россияны къайсы миллети де, санавгъа аз болсун, кёп болсун, башгъа тюгюл, Уллу Ватан давну оьзлени тарихини инг де жаваплы агьвалатына гьисаплай, ону жанлы ортакъчыларын буса халкъыны къоччакълыгъын,­ ругь гючюн гёрсетеген белгиге санай. Тек оьтген давну айланасында тийишли макътав калималардан къайры, гьар тюрлю ялгъан, бугьтан сёзлер де яйылмай къалмай. Бир-бир ахтарывчулар, журналистлер ёкъ далиллеге асасланып, айры-айры халкъланы менлигине аччы тиердей кюйде, оланы Уллу Уьстюнлюкге этген къошумун болмагъандай суратлама къарай, башгъаларын чы гьатта ватанына хыянат болуп чыкъгъан душманлар этип айыплама сюелер. Гелигиз, шо айыплавланы гьарисини уьстюнде айрыча токътап, давну айланасында тувулунгъан ялгъанланы бир кюрчюсю де ёгъун мисаллар ва санавлар булан токъташдырайыкъ.

НКВД шо вакътилерде аян этген маълуматлагъа къарасакъ, оларда Кавказ оьзюне айрыча тергев берердей, къоркъунчлукъну тувдурардай регион деп бир ерде де эсгерилмей. Сонггъа таба аянлашдырылгъан санавлагъа гёре, 1941-нчи йыл Кавказ республикаланы дазуларында, жинаятчы уьюрлеге къошулуп айланагъанланы санаву 2.5 минг адамдан артмай болгъан. Оьрде эсгерилип гетген санавлар булан тенглешдирсек, кавказлылар давдан къачып айлангъан деген пикру бюс-бютюнлей ялгъан болуп чыгъа.

Дав башлангъан йыл Къызыл Армияда алда чакъырылып 240 минг кавказлы къуллукъ эте болгъан. Тав республикалардан асгерге чакъырывну планы 99 процентге толгъан болгъан. Шо саялы ягъаланы елеп яв гелгенде, олар Совет Союзну оьзге халкъларыны вакиллери йимик, душманны бетге-бет къаршылап, къанын-жанын аямай ябушгъанлар.

Бираз тезде РФ-ни Президенти Вла­димир Путин Кисловодскидеги Къыб­ла Россияны форумунда Уьс­тюн­люк­ге байлавлу сёйлейгенде: «Уллу Ватан давда оьзге совет миллетлер булан янаша, санавгъа аз халкълар да герти къоччакълыкъны уьлгюлерин гёрсетген. Мисал учун, Брест къаланы якълавчуларыны арасында минг­лер булан мычыгъышлар, ингушлар, дагъыстанлылар… болгъан», – деген эди. Тюзю, Президентни шо сёзлери федерал маълумат къурулларда неге буса да эсгерилмей къалды.

1942-нчи йылны язбаш айларында немислер Кавказгъа чапгъын этежеги белгили болгъан сонг, Совет Сою­зуну Оборона комитети ас­герлер уллу тас этивлеге тарып, полкларда, дивизияларда адамлар етишмейгенине де къарамай, Кавказ фронтну командующийине «тав халкъланы асгерге чакъырмагъыз» деп буйрукъ бере. Башлап шоланы арасына Тюркияны ва Иранны дазуларына ювукъда яшайгъан халкълар къошула. Гечге таба «инамсыз, шекли» миллетлеге Къабарты-Балкъар, Темиркъазыкъ Осетия, Мычыгъыш - Ингуш, Дагъыстан республикаланы халкъларын да санама башлайлар. Асгерге янгыз гёнгюллю кюйде барагъанланы алалар. Шо заманда да оланы гьарисине ерли партия яда совет къурумлар таклиф бере болгъан. Кимни буса да чакъырмагъан. Шо вакъти Темиркъазыкъ Кавказдан чакъырылмай къалгъан 100 мингге ювукъ адамдан савлай умуми дав армия къурма бола болгъан.

1942-нчи йылны январ айында Германияны дав разведкасы «Шамил» деген хас операцияны гьазирлей. Шогъар гёре немислер Грозныйны, Майкопну ва оьзге нап чыгъарагъан­ районланы десант ташлап елеме герек болгъан. Ерли халкъны ичине ал­данокъ гийирилген диверсантлар, шпионлар, бандит уьюрлер булан байлавлукъ тутуп, Къызыл Армияны «аркъасына бичакъ урма» гьазирлене. «Тав халкълар – оьзлер тувмадан тез инанып къалагъан миллетлер, олар булан оьзге миллетлерден эсе ишлеме тынч. Совет гьакимликге къаршы адамланы яхшы кюйде савутлама тарыкъ. Бизин асгерлер етишгинче, олар аслу нап батагъаланы елеп, къоруп турма борчлу. Малгъабек ва оьзге ерлер къолубузгъа тюшгенде, Бакюню тынч елеп болажакъбыз ва бютюн Кавказда Германияны гьакимлиги токъташдырылажакъ. Шо заман тавларда парахатлыкъ болдурулгъанда, бары да тав халкъланы дагъытма тюшежек», – деп эсгериле «Шамил» деген операцияны планында.

Башлапгъы вакътилерде немислеге мурадына етишме тынч болардай гёрюнген. Август айны 21-нде олар Элбрус тавну кекелине оьзлени къара хач булангъы байрагъын къагъалар. Арадан бир ай гетип, Терик бойгъа чыгъалар. Шо гюнлерде «Правда» газет яза болгъан: «Терик, Баксан ягъаларда, Къабарты-Балкъарияны авулларында, Сунжаны станицаларында, Осетияны ва Мычыгъышны тавларында халкълар гётерилген. Оруслар булан бирге, агъа-инидей ингушлар, осетинлер, мычыгъышлар ябуша. Олагъа кёмекге азербайжанлар, эрменилер, гюржюлер, дагъыс­танлылар да гелген».

Аз заманны ичинде Темиркъазыкъ Кавказда 250 партизан гюп къурула. Янгыз Мычыгъышда гёнгюллю къаршылыкъ билдирив гьаракатгъа 18 минг адам языла. Малгъабек учун юрюлеген къыргъын ябушувланы вакътисинде ерли халкълардан душманны янына къачып чыкъгъан бир адам да болмагъан. (Уьстюнлюкню 70 йыллыгъына Россияны Президентини къарары булан Малгъабекге Дав Макътавлугъуну шагьары деген ат берилген). Кавказ учунгъу давларда ерли миллетлерден къурулгъан 12 дивизия ортакъчылыкъ этген.

Тек уьстюнлюк белгили кюйде янгыз­ дав майданларда къазанылмай. Къыргъынларда къуршалгъан танклагъа, самолётлагъа, гемелеге, машинлеге, тёгюлеген ягъар­лыкъны 85 процентин Азербайжан йибере болгъан. Дав агьвалатлагъа къуршалмагъан адамлар оьзлер уллу къыйынлыкълагъа тюшсе де, оборонаны фондуна харж жыйма башлай. Масала, азербайжанлылар шо фондгъа 15 кило алтын, 952 кило гюмюш,320 миллион манат акъча жыйып берген. Оланы сиптечилигин оьзге кавказ халкълар да бир гёнгюлден якълагъан.­ Шо харжгъа Асланбек Шериповну атындагъы бронепоезд, «Азербайжанлы колхозчу», «Темиркъазыкъ Осетияны колхозчусу», «Къабарты-Балкъарияны ёл къурувчусу», «Грузияны халкъ муаллими», «Шамил», «Генерал Баграмян», «Давид Сасунский», «Уллубий Буйнакский»… деген танк колонналар къурулгъан.

Кавказ учунгъу давлар, Сталинград ва Курск ябушувлар йимик давну барышын бюс-бютюнлей алышдыра, елевчюлени уясы Берлинге етишип къувма ёллар ача. Тек уьстюнлюклер совет, кавказ халкълар учун бек багьа токътагъан. 1942-нчи йылны язбашындан 1943-нчю йылны гюз айларына ерли Къызыл Армия 800 мингден де артыкъ солдатын ва командирин тас этген.

Кавказдагъы давланы гьакъында айтагъанда, 1943-нчю йылны ахыры ва ондан сонггъу йылны башлапгъы айларында болгъан агьвалатланы эсгермей къойма бажарылмай. Совет асгерлер душманны Европагъа къувуп, уьстюнлюкню гюню ювукъ болуп турагъанда, СССР-ни Халкъ Комиссарларыны Совети оккупацияны вакътисинде хыйлы къарачайлар «хыянатчы» болуп чыкъгъан саялы оланы барысын да Къазахстангъа сюргюн этмек деп къарар чыгъара. Озокъда, бир-бир кавказ халкъланы вакиллери душманны янына чыгъып, бизин асгерлеге къаршы ябушгъандыр. Амма тюзлюкню ва адилликни яны бусакъ, дав йылларда къарачайлардан юз керен артыкъ «хыянатлыкъ» этгенлер болгъанны эсгермей боламы? Масала, генерал Власовну «азатчылыкъ армиясы» яда гюнбатыш украинлени немис дивизиялары.

Сонггъа таба сюргюнге мычыгъыш­лар ва ингушлар да тюше. Февраль айны 23-нде ярым миллионлукъ халкъ­ны душман ат да тагъып гьайван­ланы йимик Орта Азиядагъы чёллеге къувалайлар. Ёлда Казахстангъа етишгинче сюргюн этилгенлени 35 проценти оьле. Дагъы да 15-20 проценти биринчи къышдан аман чыгъып болмай. «Тыкъма тыгъылып толгъан вагонларда, сувсуз, ярыкъсыз бир айны узагъында къалдыкъ», – деп эсге ала Темиркъазыкъ Осетияны обкомуну о замангъы секретары, ингушлу Х. Арапиев. «Аврувлар башланды, не врачлар, не дарманлар ёкъ. Поезд аз замангъа токътайгъанда, таза авлакъда къарны тюбюне оьлюлерибизни гёме эдик. Беш метрге вагондан ариге тайсанг, солдатланы сени ерингде оьлтюрме ихтияры бар эди. Бирлери чыдамай иш этип къачма уруна эди. Сонг ону сюегин гёмме де къоймай эдилер».

Шону булан да вагьшилик иш токъталмай. Халкъланы янчагъан, дагъытагъан сюргюнню тирмен ташларыны тюбюне бу гезик балкъарлар тюше. Къартланы, яшланы, къатынланы ашсыз-сувсуз дегенлей, гьайванлар ташыйгъан вагонлагъа да юклеп бакъдыралар. «Мен Ленинград фронтда давлар юрютдюм, – деп яза эсделиклеринде Макътавлукъ орденни 3-нчю ва 2-нчи даражалы кавалери, балкъарлы Магьаммат Созаев. – Авур яра тийгенде, госпитальда ятагъанда, уьйге бир нече кагъыз яздым. Тек палан адамлар мунда турмай деп жавап ала эдим. Давда почта бузукъ ишлейдир деп эсиме геле эди. Ахырда мени савгъатларыма да къарамай, Омск областгъа йибердилер, онда мен ювукъ адамларым булан къошулдум. Мен оланы гёрмеген чакъы заманда сюргюнде атам, къызым, уланым, эки къызардашым ва оланы бары да яшлары оьлюп табулду».

Германияны Гюнтувуш батальонларында бары да совет халкъланы вакиллери къуллукъ эте болгъанын билмейген алим ёкъдур. Шону къуру эсгерип айланагъанлар давну йылларында Кавказда 22 милли дивизия къурулгъанын неге айтмай? Олар чы Берлинге ерли етишген. Етишгенден къайры, Рейхстаггъа байракъ къакъгъан Исмайылов ва Кантария кавказлылар тюгюлмю? Ондан къайры да, минглер булангъы кавказлылар Рейхстагны тамларында эсделикге оьзлени атларын язгъан.

Гюнтувуш батальонланы гьакъында сёйлене болгъан сонг, Францияны къаршылыкъ билдирив гьаракатында 3 минг совет солдат ортакъчылыкъ этгенин де эсгерме тюшмейми? Оланы кёбюсю шо немис батальонлардан къачып, партизанлагъа къошулгъан кавказлылар болгъан. Франциядан къайры, олар Италиядагъы, Югосла­виядагъы, Грециядагъы партизан отрядларда немислеге къаршы ябуш­­гъанлар. Дагъыстанлы Гьасан Камалов, азербайжанлы Мамед Багиров ва Шагьбаба Мажитов, гюржюлю Форэ Мосулашвили Италияны Милли Игити деген атгъа ес болгъан.

Уллу Ватан давну йылларында Кавказдан асгерге 2 миллион адам чыкъырылгъан болгъан. Оланы 300-ден де къолайына Совет Союзну Игити деген ат берилген. Дёртевю Игит ат булан эки керен савгъатлангъан.
Кёп йыллар алдын бизин миллетни герти оьзден адамы, эревюллюбюз Абдулгьаким Исмайылов Рейхстаггъа ал байракъ къакъгъан болгъан. Бугюнлерде Украина бойда халкъны миллетчилерден азат этип де, гертиликни ва тюзлюкню тёбесине бирдагъы байракъ къагъылажакъгъа инанаман.