Бизин девюрде, айрокъда артдагъы йылларда психологну кёмегине яда таъсирине харлы адамлар кёп болуп бара. Шогъар гёре де школаларда гьар 500 охувчу яшгъа бир психолог гёрсетилмес эди. Шо касбуда ким де чалышып болмай. Олар адамны ич дюньясын англайгъан, сёзюнден, турушундан юрегинде, гёнгюнде не къыйыны барны англай. Шолай адамлар инче, назик гьисли, ким булан да гьаллашып, оьзюне макънатисдей тартып да бола. Бугюнлерде школаларда яда башгъа идараларда чалышагъан психологлар барысы да касбу билим алып болмагъан деп айтмагъа ярай.

 Магьачкъала шагьардагъы 46-нчы школада психолог болуп чалышып тургъан Сакинат Танаева да башлап школагъа дагъыстан адабиятны муаллими гьисапда гелген. Ол 2007-нчи йылда Дагъыстан пачалыкъ университетни Дагъыстан филология факультетин заочно битдирген. Школада ана тил ва адабият дарсланы муаллими болуп чалышгъан. Эсгерилген дарсланы юрютегенде ол: «Шагьар школаны охувчу яшларын тилни грамматикасына уьйретмекни маънасы ва пайдасы ёкъ эди. Оланы инг башлап ана тилде сёйлемеге уьйретмеге герек эди. Яшлар ана тилинде сёйлесин деп къаст эте эдим», – деп эсгере.

Ол 9 йыл ишлеген. Школада чалыша туруп, янгыз дарслар оьтгерип къоймай, яшланы къыйыны-тынчына тынглап, герекли болгъанда насигьат берип, кёмек этип юрюген.   Оьзюнде психолог боламан деген ой болмаса да, школада яшланы масъалаларын арагъа салгъанда, олагъа кёмек этмеге, ортакъчылыкъ этмеге гьаваслыгъы бар экенни эс эте.

– Башлап оьзюмню юрегимдеги шолай талпынывлагъа агьамият бермесем де, сонг психологну касбусу оьзюме ювукъ экенни ­англадым. Яшланы четимликлерине бир заман да немкъорай янашмагъанман. Яшлар да магъа талпынып тургъан. Оланы бираз англамагъа герек. Школада яман яш деп айтылгъанланы арасында да, олагъа тюз гёзден янашса, яхшы янларын тапмагъа, шоланы кёмеклиги булан охувчуну яхшы якъгъа айландырмагъа бажарыла. Олагъа юрегим авруп, кёмек этмеге къаст этгенмен. 2021-нчи йылда буса психологну касбусуна курслагъа тюшюп охудум, – дей Сакинат.

Шо вакътиде 46-нчы школада психологгъа ер бола. Сакинат да толу кюйде билим берив тармакъда психолог гьисапда ишлемеге башлай. «Школаларда психолог гьисапда яшлар булан не иш юрюле?» – деп сорайман.

–Кёбюсю гьалда школаларда охувчу яшланы психология якъдан тергев оьтгериле. Шо тергевлени натижасында яшланы арасында не йимик масъалалары бары арагъа чыгъа. Ахтарыв къайдада сорав бериле. Оланы хасиятындан, турушундан, низамындан да англамагъа бола. Низамы, охувундагъы четимликлени арагъа чыгъарып, шоланы уьстюнде ишлемеге тюше. Озокъда, охувчу яшланы ата-анасы булан да ишлемеге герек. Психология тергевден оьтген сонг школадагъы психологланы гючю чатмайгъан четимликлери булангъы яшлар да арагъа чыгъа. Ону тергевсюз къоймагъа ярамай. Ата-ананы чакъырып билдирмеге герек, тек оланы янындан англавсуз янашагъан гезиклер де болмай къалмай.

Школада оьзюню тенглилери булан гьаллашып бажармай­гъан, къурдашлыкъ юрютмеге болмайгъан яшлар бола. Шолайланы башгъа яшлар хатирин къалдырагъан гезиклер де бар. Кёбюсю гезиклерде шо гьал яшланы тарбиялавда йиберилген кемчиликлерден, шо охувчудан гьасил бола. Шолай гьалны англап, охувчугъа кёмек этмек – бизин борчубуз.

– Шону себеби недир?

– Ата-анасы айрылгъан яда етим яшлар кёбюсю гьалда ругьдан тюше, гёнгюлсюз бола. Шолай яшланы психология масъалалары бола яда болмагъа къоркъунчлуланы сыдрасына гире. Тенглилерини арасында оьзлени къоруп бажармай. Бираз оьткюр яшлар да шону булан пайдаланып, шолайланы хатирин къалдыра.

– Шолай гезиклерде охувчулагъа не къайдада кёмек этиле?

– Инг башлап масъала теренге тюшгюнче къаст этмеге ва охувчу, муаллим, ата-ана бирлешип ишлемеге герек. Яшлар булан да сёйлеп, англатып, мисаллар гелтирип, англатыв юрюле. Кёбюсю гезиклерде яшланы шо гьалдан къутгъармагъа бажарыла.

Мисал гелтирип айтсам, охуву, низамы осал буса да, охувчуну яхшы янларына тергев этип, тарыкълы болгъанда макътап, ону имканлыкъларын оьзюне гёрсетип бола. Оьзюмню сынавумдан бир мисал гелтирмеге сюемен. Мен оьзюню гьакъында айтагъан охувчу бажарывлу буса да, низамы саялы муаллимлени гёзюнден тюшген эди деп айтмагъа ярай. Къыйматлары да – «уьчлер». Гьатта ону башгъа класгъа, башгъа школагъа чыгъармагъа да айланды. Ол школадагъы бир байрамгъа магъа гюллер алып гелди. Шондан пайдаланып, ону макътадым, ол тергевлю экенин эсгердим. Тапшурувлар бердим. Ол жаваплы, инанмагъа ярайгъан, бажарывлу охувчу экенин оьзюне де, охувчу яшлагъа да, муаллимлерине де исбат этмеге бажарылды. Гьали ол 11-нчи класда бешлеге охуй. Охувчуну яхшы хасиятларын да табып, таъсир этмеге бажарыла.

Сакинат Танаева школада директоруну ойчусу болуп да чалыша. Шо вакътиде де, оьзюню борчларына гирмей буса да, охувчу яшлар булан психология чалышывун узата. Бир тюрлю себеплеге гёре, нечакъы сюймесе де, бу йыл школадан айрылмагъа борчлу бола.

Шоссагьат билим берив тармакъдагъы вакансиялагъа ­оьзюню таклифин йибере. Аз да къалмай, ол Магьачкъаладагъы финанс-экономика коллежге психологиядан дарс беривчю ва бёлюкню заведующийи болуп ишге алына.

Коллежде Сакинат Танаева психология гьаллашыв деген дарсланы юрюте. Школада психолог гьисапда топлагъан сынаву да коллеждеги студентлер булангъы аралыкъланы болдурмагъа, оланы охувуна, охувгъа янашывуна, низамына яхшы якъдан таъсир этмеге кёмек эте.

– Коллежге гелгенде магъа йымышакъ адамсан дей эди. Шо йымышакълыгъым булан яшланы юреклерине ёл тапмагъа бажарылды. Озокъда, къатты болуп болагъанынгны да гёрсетмеге герек. Аз заманны ичинде охув якъдан осал, низамы акъсай­гъан бёлюкню яхшылашдырмагъа бажарылды. Кёп кемчиликлер тайды. Мунда билим алагъанланы кёбюсю – оьзюмню яшымны тенглилери. Яшлар булан тез гьаллашдым. Мени учун шо – ­уьстюнлюк. Яшлар арив сёзню, исси сёзню англай. Шону башгъалар да эследи. Оьзюм де шондан леззет аламан, –дей Сакинат.

Ол школада психологну да, коллеждеги касбусуну да башгъалыкъларын эсгере:

–Школада психолог болуп ишлемек тынч касбу тюгюл. Оьрде де эсгергеним йимик, школадагъы психолог охувчу, ата-ана, муаллимлер булан чалышмагъа, оланы арасында психология аралыкъланы болдурмагъа герек. Янгыз охувчуланы арасында тюгюл, муаллимлени арасында, ата-ананы арасында да англав болмагъа герек. Шогъар барына да школадагъы психолог жаваплы деп айтмагъа ярай. Коллежде студентлеге психология къатнавну гьакъында дарслар бере туруп, оланы тергевюн тартардай къужурлу оьтгермеге къаст этемен. Психологияда адамлар бир-биревге тынглап билмекни уллу маънасы бар. Тынглап билеген адам башгъа адамны англап да бажара. Мисал учун, бир адам тынглап бажара­гъанлыкъны аян этеген къайда бар. 5-10 адамны айырып, шоланы бирине болгъан ишни яда хабарны охуйсан. Оланы гьарисине гезик булан эшитгенин айтмагъа тапшурула. Сонг хабарлагъан адам кёбюсю гезиклерде бютюнлей башгъа хабарны айта. Муна шу мисал да тынглап билмейгенликни исбатлай. Шолай мисаллар булан студентлеге дарсны толу кюйде етишдирмеге бажарыла.

Сакинат Танаева школадан таймагъа борчлу болса да, коллеждеги ишине рази экенин эсгерди.