Буйнакскиге (1922-нчи йыл болгъанча –Темир-Хан-Шура) тезден берли ­да­­гъ­ыстанлы Петербург деп айтыла гелген, неге тюгюл алда ол (1923-нчю йыл болгъанча) тавлар элини тахшагьары эди. Шагьарны тарихи ерлери булангъы таныш болувну, озокъда, Кавалер-Батареядан башлама тюше. Шура оьзенни ягъаларында 125 метр бийикликге гётерилген ярлардан Буйнакск къолну аясында йимик гёрюне. Оьзю батареяда ва ону айланасында II асруну ахырларында этилген таш суратлар табылгъан.

1396-нчы йылда бу ерлерден Алтын Орданы ханы Тохтамышны асгерлерин дагъытгъан сонг, Самаркандгъа барагъан ёлунда черивлери булан эмир Тамерлан оьтген. Бырынгъыдан къалгъан хабарланы бирисине гёре, эмир чатырын шо ярланы уьстюнде къурма буюргъан болгъан. Шо саялы къырыйындагъы юртгъа ва сонг шагьаргъа, Темир-Хан-Шура деп къоюлгъан. Демек, Тамерлан токътагъан ер.

Кавалер-Батареяны атын булай англаталар: Кавказ давну йылларында пача асгерлер ярларда артиллерия батареяны тизген. Сонг шо кавалериягъа айлангъан. «Дагъыс­тан булан ёлугъув» деген китабында Булач Гьажиев шолай ёрав эте. Тек башгъача англатагъанлар да бар. Бирлери шону «кавальер» деген сёз булан байлайлар. Кавальер-къаланы ичиндеги артиллерия – атышып, топлары къайсы ерине де етишип болагъан лап бийик ер.

1832-нчи йылда Темиркъазыкъ Дагъыстандагъы орус асгерлени коман-дующийи подполковник Франц Карлович Клюки-фон-Клугенау мунда беклик къургъан. Арадан дёрт йыл оьтюп, ярлагъа ювукъда эки къабатлы къаравулчу башня тургъузгъан (сонггъа таба оланы санаву бешге етишген). Ярланы уьстюнде буса артиллерияны ерлешдире. Къалада къуллукъ этген шаир Александр Полежаев, худож­никлер Ф. Рубо, И. Айвазовский, Е.Лансаре, хирург Н.Пирогов къуллукъ этген. 1858-нчи йылда къалада белгили француз язывчу Александр Дюма да болгъан. Имам Шамил къаланы къамавгъа алмагъа къарагъан, Гьажи-Мурат чапгъын этген. Тек къала бугюнге ерли сакъланмагъан.

Шагьаргъа эки керен император Александр гелген. 1866-нчы йылны ноябр айыны 29-нда Темир-Хан-Шурагъа шагьар деген ат берилген ва Дагъыстан областны админис­тратив центрына айлангъан.

Батареягъа ювукъда токътагъан генерал-губернаторну алдагъы уьйлеринде Сталин Дагъыстанны автономлугъу гьакъында билдирилген. Ондан бираз ариде бырынгъы гёзел бина токътагъан – алдагъы «Модерн» деген театр. Театрны 1916-нчы йылда Иосиф Зильбершмитни проектине гёре, далапчылыкъ юрютеген Хизри Гьажиев къургъан (гьали мунда тарихи музей ерлешген).

Кавалер-Батарея буса шагьарны бир белгисине айлангъан. Дагъыстан Гьукуматны къарары булан батарея айрыча къорулагъан тарихи ва табиат эсделиклени сиягьына къошулгъан.