Уьлкерлерден уьзюп алып алтын йип
Белгили шаирибиз Бадрутдин Магьамматов тувгъанлы август айны 3-нде 80 йыл тамамлана эди. Арабыздан тез гетди. Ол оьзю къоюп гетген адабият варислиги, чебер асарлары булан арабызда яшай. Пагьмулу шаирибизни шиъруларын охувчуланы тергевюне беребиз.
ТАНГНЫ АЛДЫНДА
Гечеликни махмарына тёшелип
Гамишлердей къалгъый тавлар йыракъда.
Мен ятайым, юлдузлагъа тёш берип,
Башы кёкню гьызгъан бичен аракъда.
Уьлкерлерден уьзюп алып алтын йип,
Гечени генг этеклерин кёклейим.
Кёлню багъыр тепсисине энкейип,
Къувуртмачдай юлдузланы чёплейим.
Къара юзлю гечеликге къатылып,
Сыпатына сари къылчыкъ чачайым.
Къуймур тангны къучагъына атылып,
Гюнге Ерни этеклерин ачайым..
Яда къуванч яйып къолгъа-къолчукъгъа,
Йыр айтайым бу чувлукъгъа, бу чакъгъа!
Кепим геле тарлавланы бетине,
Къашлар йимик тартылагъан харшлагъа.
Танг юлдузлу Кёкню къызыл этегин
Байракъ этип гётермеге аршлагъа.
Кюлте йимик алып Гюнню къучакъгъа,
Къысымыма увуп нюрлю тарисин,
Сабанчыдай себелейим якъ-якъгъа.
Къой, минг болсун бюртюгюню гьариси!
ИЗАТЛИ
Харш салынды.
Басдырылды сютеген,
бичакъларын сыйпап сабур сабанны...
Оьмюрлерден юрек сызып оьтеген
харш багьасы гьызы бола заманны.
«Изатли» деп бу авлакъгъа такъгъан ат
«гьыз атлыдан» алынгъаны тюзмюкен?
Ташгъын сувлар буралагъан айланч ёл
бир заман бир атлы къойгъан гьызмыкен?
Яшав – сапар эрте не геч битеген.
Бир гюн мунда къайтажагъым билгенмен.
Аталардан аталагъа элтеген
шо атлыны гьызын тутуп гелгенмен.
Атым да ёкъ, Изатли, мен яявман.
Ёл ашыма чангынг да бир къатыкъдай.
Аталаны эсделиги – гёнгюмню,
чакъа ёлунг табанымны къытыкълай.
Яш чагъымда гёк боюнлу ёлунгда
насибимни сынагъанман нал булан.
Кёп ерлени татлилигин билсем де,
бу якъланы басгъан магъа бал булан.
Гетген эдим, гетмесем де талашып
гебиниме чырмалажакъ эл учун...
Кёплер излеп, азлар тапгъан гюл насип
бу авлакъда оьсген экен мени учун.
Яшнатгъансан нечелени яшлыгъын,
кюлте болуп къучагъына авуп да.
Тарлавунгну сют татыйгъан ашлыгъын
ашагъанман чиркитип де, увуп да.
Чечегинге чечип чалмюк сырларын,
кёп гьашыкълар атын язгъан ташынга.
Ташалыгъынг тийген сени, Изатли,
ташгъа битген чечек йимик яшынга!
Атлы болуп яда яяв болуп да
умпагьатлы бир гьыз къойсам, гьыз атлы,
авлагъынгда мен ашагъан ашынгны
гьалал сама этермисен, Изатли?
Солув басып, къыставуллу ёлумда
сабурсумал бир ойлашсам, ялгъансыз,
берекетге болгъан экен, токълукъгъа
биз билмейген шо атлыдан къалгъан гьыз...
Пашман хабар эливашлы тепсиге
чакъыргъанда балчарланы тайпасын,
Ахырынчы ёлумда да Изатли,
бетим-башым сени елинг сыйпасын.
...Ер сюрюлген.
Паранзалар увалгъан.
Урлукъ билер ишлейгенин тамурну.
Тамур тартып, юрек чартлап тувагъан
Шу гюндей бир гюню бола оьмюрню.
БАЛЧАР КЪАПУЛНУ КАГЪЫЗЫ
Бадиритдин, бираз къайтгъан гёзлерим,
мен язмайман, мен айтаман буланы.
Акъ кагъызгъа сюртюп тура сёзлерим
уланымны уланыны уланы.
Оьзюню де къонгъан ери – терезебаш,
ерге тюшме къоймай айтгъан каламны.
Сав тухумда чер тапмасдай тири яш −
уланымны уланыны уланы.
Заман бизин чайнаса да сагъыздай,
Ол гёрмежек биздей къыйын гьалланы.
Оьзю де бир язылмагъан кагъыздай
уланымны уланыны уланы.
Булакъ сувдай, теренлерден сес этип,
тонгуп чыкъгъан къатларындан йылланы,
магъа гёзел яшлыгъымны гёрсете
уланымны уланыны уланы.
Магъа – юз он, огъар толу он да ёкъ.
Мен гетсем де, аркъадагъы сынланы
абурлар деп инанаман алданокъ
уланымны уланыны уланы.
Инанаман, гьёкюнчлери гюч этип,
Къайтармагъа сююп оьтген йылланы, –
товба къылма тюшмес йимик яшар деп
уланымны уланыны уланы.
Инанаман, тер акъдырып тизлерден,
аталары отун чалгъан таланы,
къуврайын да чечеклейин излер деп
уланымны уланыны уланы.
Уьйренер деп инанаман дагъы да
айырмагъа оьзденлерден къулланы.
Шолай болса, къалмас элден ягъада
уланымны уланыны уланы.
Эркекни иши бир терс тюшер, бир де − онг...
Къурдашына къысмат япгъан яланы
йыртып ачар улан болсун болгъан сонг
уланымны уланыны уланы.
Кёп умутлар кёклеп юрек ярасын,
халкъ къурагъан Насип деген къаланы
мююш ташын минг моюп, бир чарласын
уланымны уланыны уланы.
Бадиритдин, заман болду намазгъа,
гьай, сагъынып гёнгюредим шуланы.
Беш намаздай къолун гьызгъан кагъызгъа
уланымны уланыны уланы.
ГЬАЛАЛЛЫКЪ
(Абдулкерим къурдашыма)
Ёкъ, мен олай ягьсызлардан тюгюлмен,
къыйын-тынчым ким булан да бёлердей,
Сынасанг, чорт сынарман, тек иелмен,
сынажама сен илыкъмай гелердей.
Бу генче сен юхлап болмай къалгъан сонг,
жан къурдашынг сагъа йырлар ёрай чы.
Бир гечени минг бюлбюлю болгъан сонг,
бири бизге йырласа да ярай чы!
Сен де, мен де тикмегенбиз дюньяны,
тигивлерин болмажакъбыз сёкме де.
Къарайгъанлар гьабас къарай, бил аны,
бугюн бизин сындырма да, бюкме де.
Жан къурдашым, билесен чи сен мекен,
ким чюйкедир бу дюньяда, ким къайчы...
Бир гечени минг сагьаты болакен –
бири сама бизге ишлесе ярай чы!
Аршны ёлу акъ юлдуздан толакен,
– юлдузлар да насиплиге къарай чы...
Бир гечени минг юлдузу болакен
– бири сама бизге янса ярай чы!
Ярай, ярай, мени азиз къурдашым,
яшав берген бизге бу къурч юрекни!
Къанатлардай языла гьар инбашым,
ойлашсам биз нечик учма герекни...
...Ёкъ, мен олай ягьсызлардан тюгюлмен,
къурдашымны къоюп, оьзюм гетердей.
Сынасанг, чорт сынарман, тек чёгюлмен,
сынажама сен гьалаллыкъ этердей.
КЪАРТКЪОЖАКЪНЫ САЛАМЫ
Биз яшбыз, тек айыбыбыз къартайгъан,
явунлу ел алсын бизин япуну!
Къурдаш яшлар ашап-ичип турабыз,
–танг сагьатда къакъды бирев къапуну.
Къонакъ къушлар бёлмесин деп аягъын
къапуну ачды атолусу ожакъны.
– Ассаламу алайикум, уланлар,
къонакълыкъгьа алыгъыз Къарткъожакъны.
Не девюрден не девюрге етишдим,
беш намаздан борч билип бу къуллукъну.
Мен сизге бир салам алып гелгенмен,
мендюрменли яш-къушлары Къумукъну.
Салам алып чыкъгъан эрге ягь герек,
Девюр ёлу девлени де къавшалта.
Салам деген сыйлангъан бир гючлю сёз,
инаныгъыз, оьлген сонг да яшата.
Болсун сизге Макъсуманны саламы,
мен геле деп сююнч тонлар бичеген.
Болсун сизге къыркъ да нартны саламы,
Топуракъны сыгъып, балын ичеген.
Сизден аны яшырардай ери ёкъ,
сийрек эдик, сыкълашдыкъ да байыдыкъ.
Макъсуман да, мен де алай белбувуп
къыркъ да нартны къыркъ тоюнда бийидик.
Мыйыкъ буруп, акъ сакъалын сыйпады
къыркъ да нартны мен дейген бир атасы.
Уллу ёлну ягъасында яшагъан
уланланы чыкъмай турмас хатасы.
Уллу ёлну ягъасында уьй къурдукъ,
чалгъа оракъ, белге къылыч къысдырып.
Ич арадан чыкъгъан аз-маз хатабыз
къырдан гелген зор хаталар басдырып.
Тогъуз айда токъсан тирет сесгенип,
тап-тубуна къулакъ салып заманны,
биз садакъны салкъынында тувгъанбыз,
ташасында торайсакъ да сабанны.
Сют эмсек де, къан гёргенбиз яшлайын,
къошуп айтсам, осаллыкъгъа саналар.
Къыркъыбызда къын тюплеге яшырып,
От-ялындан алгъан бизин аналар.
Ёлдан къоркъгъан ёрукъ алмас, ёл гечмес.
Дёрт аякълы ат да турмай сюрюнмей...
«Ягъалагъа бийик битген къарагъай»
айтайымы, гьали неге гёрюнмей?
Оьрден-къырдан гелген душман черивлер
къылычына къайпанмай деп къыпчакълар,
«Баш душман» деп башлап бизин туврагъан,
къарагъайдан чапгъан оьлю чапчакълар.
Хазар денгиз хазналарын ачгъан деп
ханлар таптап, чайкъалгъанда ягъалар,
Синдибатны гемелерин къаршылап,
Ягъалагъа чыкъгъан къыпчакъ агъалар...
Къыргъый черив къувларыбыз талады,
барыбызны унутдурду ёгъубуз.
Тогъайлагъа битген къамуш къалмады
душманлагъа ура туруп огъубуз.
«Къаз агьым» деп акъ сюегин гётерип,
сужда къылдыкъ къазакъ эрдей оьлгенге.
«Къон, агьым!» деп акъ тюс берип абурлап,
къонуш бердик къолу ачыкъ гелгенге.
Мажар окъну бебейи ёкъ, гёзю бар.
Къапкъачы ёкъ авзу да бар тюбекни...
Будайбашын, къартыгъын ким аявлар
бу якъларда сиз йиберген йибекни?!
Уллу къушлукъ къуршагъан сав дюньяны,
сиз гьали де битмегенсиз уянып.
Душманыгъыз гечелетип ер сюре, –
сиз яшайсыз тангалагъа таянып.
Къысмат деген къыркъ къулакълы бир къазан,
къазан буса, хужу, тегиш къайнамай.
Биз болмадыкъ, бирлешигиз сиз сама –
бёрюлердей бир-биревню чайнамай.
Ич арадан бузулдукъ да тозулдукъ...
Умут сизде – хатабызны тюзлегиз.
Къумукъну гьеч бир душманы бар буса,
ону да оьз арагъыздан излегиз...
...Янгур тынып, Гюн яйылып къалгъандай
ярыкъ чувлукъ тюшдю бирден ожакъгъа.
Эретургъан яш-къушланы бириси
эсин жыйып, ер берди Къарткъожакъгъа.