Туризмни имканлыкъларындан пайдаланагъанлагъа шону нечик асуву тиегени гьакъда кёп айтып турмасакъ да англашыла. Юз керен эшитгенден эсе, бир керен гёрген къолай.

Гьаманда йимик, гьали де туристлер билимлерин камиллешдирмеге муштарлы болуп да, ял алып савлугъун беклешдирмек учун да оьзлер онгайлы ерлени танглайгъаны белгили.

– Дагъыстанда оьтген йыл 200 миллиард манатгъа ювукъ оьлчевде умуми регион продукт болдурулгъан, – деди оьзюню баянында гьали-гьалилерде прес-конференцияда Дагъыстанны оьсюв­ ва экономика министри Гьажи Солтанов. – Промышленный ва аграр тармакъда йимик артдагъы вакътилерде туриндустрияда бар имканлыкълагъа гёре 10 миллиардгъа ювукъ манатны къадарында гьар тюрлю къуллукълар этилинген. Гележекде туризмни асувлулугъу, хайыры дагъы да артажагъы­на шеклик ёкъ.

Дагъыстанны туризмни ва халкъ саниятларыны масъалаларына къарайгъан министерлигини башчысы Эмин Мерданов да эсгерген кюйде, гертиден де, 2022-нчи йылда бизин республикабызгъа къонакълай гелген туристлени санаву алдагъы йыл булан тенглешдиргенде 44 процентге кёп болду. Муна шо саялы да гележекде турбизнесдеги далапчылыкъны къолайлашдырмакъ учун гьар тюрлю онгайлы къуллукъланы болдурув − бугюнню аслу масъаласы.

– Бизин республикабызгъа аэропортну къуллукъларындан пайдаланып гетген йылда 2,5 миллионгъа ювукъ адам гелгени гьакъда айтып къойсам да кёп зат англашыла, – дей Эмин Мерданов. – Дагъыстанда ерли туризмни оьсдюрювню имканлыкъларын толу кюйде пайдаландырмакъ муратда бары да муниципал къурулувларында ерли гьакимликни оьлчевюнде «Туристлер ва къонакълыкъ» деген милли проект яшавгъа чыгъарыла. Милли проектни оьлчевюнде оьтген йыл болгъан конкурсну натижасында ерден-ерге гёчюрюлюп ерлешдирилеген гьазир уьйлени сатып алмагъа уьстюн гелген 10 туроператоргъа 182, 54 миллион манатны къадарында бюджетде тюгюл акъча маялар берилди. Шону натижасында 26 мингге ювукъ янгы койка ерлер гьазирленип пайдаландырывгъа берилди.

Туризмни оьсдюрювню чалтлашдырмакъ учун ерлерде къонакъюйлени къурма муштарлы далапчы тайпалагъа мадарлы адамланы акъча маялары йимик, пачалыкъны янындан берилеген субсидиялар да кёмек этегени сынавда ачыкъ болуп гёрюне.

Гёрмекли ерлер белгиленген

Дагъыстанны туриндустрия базасын беклешдирмек учун гележекде Къаягент ва Дербент район­ларда хас экономика зоналар токъташдырылгъан. Каспийни ягъа­сында шону учун янгыз Къаягент районда 5 минг гектар онгайлы ер белгиленгени гьакъда да айрыча эсгермеге герекдир. Шону учун муниципал ва топуракъ реформаланы талап­ларына арт бермей иш гёрмеге таклиф этилине. Шону гьисапгъа алып, Каспийни ягъасындагъы топу-ракъларда къаршылашагъан эришивлю масъалаланы ёрукълашдырмакъ учун ДР-ни Гьукуматыны янында хас ишчи группа къурулгъан.

– Туриндустрияны оьсдюрювге байлавлу болуп бугюнлерде «Къаягент» деген курорт шагьарны ва «Дагъыстан» деген яшланы Бютюнроссия центрын къурмакъ муратда проект документлери гьазирленип тура, – дей «Къаягент район» деген муниципал къурулувуну башчысы Магьаммат Элдерханов. – Шону учун ерли гьакимликни ва шолай да далапчылыкъ булан машгъул болагъан мадарлы маячыланы янындан кёмек болажагъына да шеклик этмеге тюшмей. Неге десегиз, эсгерилген уллу проектлени оьлчевюнде тышгъа къазанч учун гетеген гьаракатчы тайпаланы талапларын гьисапгъа алып, янгы иш ерлер болдурулажакъ ва жыйылагъан налоггъа гёре районну бюджети де толумлашажакъ.

Байлавлукълагъа ёллар ачыкъ

Дагъыстандагъы ерли, регион, уьлке ва халкъара ёлларын янгыр­тывгъа гьалиги заманда тергев арта бара. Шо да айлана ягъыбыздагъы байлавлукъланы беклешдирмеге, пас­сажирлени ва юклени ташымагъа имканлыкълар ярата. Россияны оьзге регионларына, тыш пачалыкълагъа адамланы ва юклени ташывда темир ёл, сув ва гьава транспортну имканлыкъларын къоллав да агьамиятлы. Гьава ва сув гемелени пайдаландырыв регион экономиканы тармакъларыны оьсювюне, демек, умуми регион продуктну къолайлашывуна кёмек болдура.

Гьали-гьалилерде «Хазар» деген ихтиярлары дазуландырылгъан акционер жамиятны директору Элнара Шихвалиеваны Санкт-Петербургдагъы Дагъыстанны вакиллик къурумуну башчысы Гьасан Гьасанов ва ону заместители Абдулмажит Абдулмажитов булангъы ёлугъувунда гьакълашыву болду. Эки де регионну арасындагъы туризмни имканлыкъларын пайдаландырывгъа байлавлу болуп айрыча сёз юрюлдю.

– СССР-ни заманларында, давдан сонггъу йылларда Ленинграддан Дагъыстангъа яй вакътилерде ял алмагъа туристлени алып гелеген хас поезд юрюй эди, – деди ёлугъувну вакътисинде, асил мердешлени гьакъында эсгере туруп, Гь. Гьасанов. – Шо маршрутну янгыртмагъа, къаршылашагъан четимликлени ёрукъгъа салмагъа бизге де алдагъы сынавну уьйренип пайдаландырыв кёмек этежеги шекликни тувдурмай.

Эки де регионну арасындагъы туризм байлавлукъланы оьсдюрюв­ге байлавлу оьтгерилген ишчи ёлугъувда болгъан гьакълашывланы натижасында пайдалы таклифлер арагъа чыкъды. Шолагъа гёре эки де регионну арасындагъы туризм байлавлукъларын беклешдиривню гьисапгъа алып, хас къараргъа разилик билдирилип къоллар салынды.

Къаягент, Гьайдакъ, Дербент районларда Москваны ва Санкт- Петербургдагъы Дагъыстанны ва­киллик къурумлары булан байлавлукъда туризмни оьсдюрювге айрыча тергев бериле. Эсгерилген районларда къонакълай болагъан туристлер аслу гьалда тарихи маълуматлар булан дазуланып къалмай, ерли халкъланы милли мердешлери, саниятлары гьакъда билимлерин камиллешдире, яшав сынавун уьйренмеге муштарлы бола. Шо гьакъда туристлер оьзлени разилик кагъызларында да айрыча хат булан эсгерегени негьакъ тюгюл.

Бу йылны май айындан тутуп, сентябр айны ахыры болгъунча, Моск­вадан Дагъыстангъа «Жемчужина Дагестана» деген туристлени поезди юрюмеге башлажагъы гьакъда да айрыча эсгермеге сюебиз. Темир ёл байлавлукъланы пайдаландырывну асувлулугъуна гёре тувулунгъан пикрулагъа байлавлу маълуматны гележекде «Ёлдашны» бетлеринде дагъы да бермеге умут этиле.

Къуллукъланы даражасына тергев арта

Туристлер оьзлени сапарларында ерлерде этилинеген къуллукъланы оьлчевлерине ва шолай да оланы даражасына гёре багьа бере.

Бу йыл март айда Москвада оьтгерилген туризмни халкъара оьлчевдеги 29-нчу выставкасында Дагъыстандан гелген делегация да ортакъчылыкъ этген. Шогъар гьазирленген хас бёлюкде выставканы ортакъчыларына тыш уьлкелерден, уьлкебизни оьзге регионларындан гелген къонакълагъа бизин респуб­ликабызда белгиленген турист маршрутлар ва шолай да этилинеген къуллукълар булан таныш болмагъа имканлыкълар яратылынгъан эди.

Выставкада туроператорлар, са­­наторийлени ва къонакъюйлени вакиллери турист маршрутларда милли маданият, этнография ва шолай да халкъ саниятларына байлавлу онгарылгъан маълуматларын аян этген сонг Дагъыстанда ял алмагъа муштарлыланы арасында шагьатнамаланы яймакъ учун юрюлеген конкурсларда ортакъчылыкъ этдилер.

Закон гючге гире

Дагъыстангъа къонакълай гелеген туристлени талапларын гьи­сапгъа алып, арт вакътилерде бизин республикабызда оланы турист маршрутларда оздурагъан экскурсоводланы билимлерин камиллешдиривге ва терен-лешдиривге тергев берип янашмаса бажарылмай. Шолай агьамиятлы масъалагъа байлавлу болуп 2022-нчи йылда экскурсоводланы янындан этилинеген къуллукъланы даражасын артдырмакъ мурат булан хас федерал закон ишге берилгени гьакъда да айрыча эсгермеге тюше.

Дагъыстанда да туризм тармакъда чалышагъан орта хас ва оьр билими барланы география ва тарихи билимлерин толумлашдырыв булан гележекде Дагъыстан гуманитар оьр охув ожакъны центры машгъул болажакъ. Шонда 2 айны узагъында билимлерин толумлашдырып- камиллешдирип чыкъгъан-лагъа пачалыкъ уьлгюсю булангъы айрыча хас шагьатнама да тапшу-рулажакъ.

Шолайлыкъда, Россияны оьзге регионларындан Дагъыстангъа гелеген туристлеге «Дагъыстанны 100 аламаты» деген маршрутда милли варислик деп гьисапгъа алынгъан ва оьзге тюрлю эсделиклер булан ювукъдан таныш болмакъ учун тийишли турист къуллукълары да кютюлежек.