Язбашны ахырынчы айы

Ишлемеген тишлемес

Язбаш – авлакъ ишлени къыставуллу вакътиси. Айлана ягъыбыздагъы авлакъларда, юзюмлюклерде, бав-бахчаларда иш къайнай. Янгы тюшюмню мол кюрчюсюн болдурмакъ муратда юрюлеген гьаракат гюнден-гюнге чалтлаша.
Бир йыллыкъ гюзлюклени ва шолай да кёп йыллыкъ юрт хозяйство оьсюмлюклени къуллукълары кютюле: тюшюмню зараллы аврувлардан ва зиянлы жанлардан къоруп, тас этивлени алдын алмакъ учун чаралар гёрюле.
Агротехника чараланы оьз болжалларында ва сан яны булан оьтгерив – заманны талабы. Тек заман алгъасата деп, алда токътагъан жавап­лы борчлагъа уьстденсув янашмайыкъ.

Гюнден-гюнге дымлы топуракъгъа тюшген урлукълар, орнатылынгъан кёп йыллыкъ ­оьсюмлюклер торайып геле. Мол тюшюм къайтармакъ учун бугюнлерде олагъа намуслу кюйде къуллукъ этмесек бажарылмай.
Ери гелген сонг шо гьакъда берилген Молла Насрутдинни таклифин де эсгермек парз. Чачыв авлакъланы боюн тутуп узатылагъан ёл булан оьтюп барагъан Молла Нас­рутдин, экев эришип турагъанын эс этип, токътай. Къалма­гъал къызышып бара. Маслагьат этме сююп, ол: «Арагъызда не къалгъан, къарсаламагъыз, не саялы давлашасыз?» – деп сорагъан.

«Шу авлакъны мен сюрген эдим», – деген бириси. Экинчиси де утдурмасгъа: «Урлукъну мен чачгъан эдим», – деп бетлей.

«Эришмегиз, заманыгъызны аягъыз, – деп жаваплангъан Хожа. – Сюрюп, чачып къойгъан булан иш битмей. Къуллукъ этип оьсдюрмесе, бир зат да болмай. Бола буса да, шо да – чёп от», – деп, ол маслагьат эте.
Гьалиги заманда да бизин айлана ягъыбызда топуракъ законлар, ону ишлетивню низамы бузулагъаны саялы, эришивлюклеге ёл бериле. Неге десегиз, топуракъланы, ер есилерини дазулары толу кюйде токъташ-дырылмагъаны ойлашдыра. Муна шо саялы да топуракъ байлыкъларыбызны пайдаландырывда къаршылашагъан эришивлю масъалалагъа тергевлю яна-шып, кемчиликлени алдын алмагъа тюшежек.

Май (гюлжан) – язбашны ахырынчы айы. Бав-бахчаларда тюшюмге кюрчю салынагъан гюнлерде заманны тас этмей ер есилери де, ижарагъа алып ишлейгенлер де оьсюмлюклеге топуракъланы заралландырмай къуллукъ этмеге гереклер. Айтагъаныкъ, топуракъны еси де, къулу да болуп иш гёрмесек, ломай къазанч, хайыр этмеге четим, тас этивлер кёп болур.

Дагъыстанда оьтген йыл бу йылны тюшюмю учун гюзлюклер 95 минг гектар майданлагъа чачылгъан эди. Язбашда 225 минг гектаргъа язлыкъланы чачмагъа, 2-шер минг гектарларда юзюмлюклер ва емиш бавлар орнатмагъа умут этилине…

Гелимлер тазалыкъдан гьасил болажакъ

Айлана ягъыбыздагъы бав-бахчаларда чёп отлагъа къаршы иш май айда оьтгерилеген къуллукъ этив чаралар булан тыгъыс кюйде байлавлу. Гетген айда борчлар толу кюйде яшавгъа чыгъарылмай къалгъан буса, гечге къоймай тергевге алып, чёп алывну гьайын этмеге тюшежек. Къуруп къалгъан къалды-къулдуланы, буталгъан бутакъланы, чёп отланы къыргъа чыгъарып яллатмагъа тарыкъ. Тиревлени, сугъарыв ва шолай да дарман урув ишлерде къоллан­агъан алатланы да гьар гезик тазалап гьазирлесек, къоллав болжаллары узакъ болур.
Май айда бав-бахчаларда чёп отлагъа къаршы каза урув ишлер генг кюйде юрюле. Чёп отлар урлукъдан йимик, ерни тюбюнде къалгъан тамурларындан таба да тораймагъа бола.
Сугъаргъан сонг, бав-бахчаларда оьсюмлюклер бийлеген хасилени, сув юрюйген къарамукъланы, татавулланы да уьстюн къатып ярылмагъа къой-майыкъ. Каза уруп топуракъны йымышатмагъа таклиф этилине. Каза урулгъан ерлерде топуракъны дымлыгъы тас болмай.

 Кюйлевючлер бериле

Бир ва кёп йыллыкъ юрт хозяйство оьсюмлюклер учун пайдалан-дырылагъан топуракъларда минерал ва ерли кюйлевючлер къоллана. Азыкъ-ландырыв топуракъны кюйлей ва шолайлыкъда, оьсюмлюклеге гюч бере.
Кёп йыллыкъ сынав аянлашдырагъан кюйде, авлакъ ниъматланы – овощланы, ашлыкъланы ва оьзгелерин чакъда-чакъда ерлерин алышдырып чачмагъа таклиф этилине. Ерлерин алышдырсакъ, топуракъгъа, оьсюмлюк-леге гелеген зараллы аврувланы ва зиянлы жанланы алдын алма кёмек болажакъ.

Адатлангъан кюйде, кюйлевючлени берген сонг арты булан толу кюйде сугъарыв талап этиле. Азыкъландырыв тереклер чечек ачгъынчагъа этилип, сонг сугъарылса, тюшюм береген бюрлени амалгъа геливюне лайыкълы кёмек болур.

Кёп ва бир йыллыкъ пайдалы оьсюмлюклени заралдан къорумакъ учун кюйлевючлени артыкъ этмей, тийишли оьлчевлеринде бермеге тюше. Гьайван-малны тюбюнден чыкъгъан къый болгъан полукъну, къушланы насын асувлу кюйде къоллайыкъ. Мочевинаны (карбамид), минерал кюйлевючлени тереклени оьмюрюне къарап 20-30 грамны берсек де кёмек болур.

Кюйлевюч гьисапда агъач увакъны (опилка) къоллайгъан бавчулар, овощчулар да къаршылаша. Авур топуракъларда агъач увакъны къолламагъа тюшмей. Неге десегиз, шолай ерлерде о топуракъны дагъыдан-дагъы бек къатдыра. Къайыры, сазы артыкъ буса, озокъда, полукъ къошуп береген кюю пайдаландырыла.

Дарман урула

Бир ва кёп йыллыкъ къоллавдагъы оьсюмлюклени тюшюмлерин тас этивлерден къоруп сакъламакъ учун, алдагъы заманларда сапун сув, самурсакъ, ювушан ва шолай оьзгелери къоллана болгъан. Агъачны кёмюрю-кюлю ва шолай да киреч дарман гьисапда асувлу болур.

Зараллы аврув яда буса зиянлы жанлар къабунгъан бутакъланы эбинден гелмеге къыйын болгъанда, алдагъыланы сынавунда бутап алып яллатагъан кюю де болгъан. От ягъып да, тютюн этип де зараллы жанланы ва аврувланы алдын алмагъа бажарыла.

Сынавда 3 процентлик нитрофен, шолай да, 3 процентлик гёкташдан ва киречден гьазирленген бордос къошумлукъ да овощлар оьсдюрювде, юзюмлюклерде, емиш бавларда генг кюйде юрюле.
Зараллы аврувлар ва зиянлы жанлар артдагъы йылларда чакъны гьалына гёре башгъа-башгъа бола. Шо саялы да дарман урув ишлени оьтгерегенде гьар йыл Интернетни имканлыкъларын къоллап, сайтларда берилеген пайдалы таклифлерден уьйренмеге, сынавдан пайдаланмагъа тарыкъ болажакъ.

Дарманланы къоллайгъанда язылгъан талапларына тергевлю янашы-гъыз, савлугъугъузгъа зарал болмайгъан алатлардан, опуракъ ва аякъгийим-лерден, гёзелдириклерден пайдаланайыкъ.

Тазалыкъ – савлукъну ва аманлыкъны башы. Дарманланы тюшген-тапгъан ерден алмайлы, хас тюкенлерден яда буса Интернетден таба алып къоллайгъанда, гьазирленген болжалларын гёрсетеген шагьатнамасы булан болмагъа тюше. Ёгъесе, къыйыныгъыз, харжыгъыз, заманыгъыз къолдан чыгъып, заралны уьстюне зарал болур.

Йылы сув булан сугъарыгъыз

Гьалиги заманда чакъны гьалын токъташдырмагъа четим болгъан. Къаравулланмагъан кюйде сувукълар да бола, исси, яллав гюнлер де геле. Айтмагъа сюегеним, шитил салгъынча, алда хасилени кюйлеп гьазирлей. Топуракъгъа исив тюшгенде сугъарыв ишлени оьтгерсек яхшы.

Хасилеге салынгъан шитиллени сугъарывда да гьар тюрлю къайдалары бар имканлыкълагъа гёре къоллана. Шитилни сувукъ сув булан сугъарыв яш оьсюмлюклени титирете. Уллу ва гиччи сув гьавузларда жыйып, йылы этип сугъарайыкъ.

Харж булан кёмек этилежек

Согъан сегиз аврувдан дарман буса, самурсакъ – тогъуз аврувдан!

Сийрек согъанны башы уллу бола деп негьакъ айтылмай. Муна шо саялы да, къалын чачылгъан урлукълар оьсген ерлердеги овощ оьсюмлюклер де сийреклешдириле.
Картоп – бизин экинчи ашыбыз. Белгили болгъан кюйде, бу йылдан тутуп, картоп оьсдюрюв булан машгъул болагъан онгача агьлю абзар хозяйстволаны (ЛПХ) есилерине пачалыкъ кёмек гьисапда харж булан кёмек этежек. Къапустадан эсе, картоп оьсдюрмек учун кёп къыйын тёкмеге тюше. Алывчулагъа ертюп емишлер багьа олтурмайгъан ёллар ахтарылагъаны гележек учун инамлыкъны тувдура. Дагъыстанда юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъларда ертюп тюшюмлени эрте, орта ва геч бишеген жураларын оьсдюрювге айрыча тергев бериле. Май айда картоп чачылгъан хасилерде тюплерине топуракъ тартыла. Картоп чечек ачагъанда ва самурсакъ баш болагъанда, артыкъ сугъарыв зараллы.

Таклиф бизден, иш сизден !