Оьтген жумада Татарстан Республикада милли маълумат къуралларыны гезикли жыйыны оьтгерилди. Шо жыйында Россияны 30 регионундан 250 журналист гелген эди. Ону ишинде Татарстанны Пачалыкъ Советини ёлбашчысы Фарит Мугьамметшин, Россияны Пачалыкъ Думасыны милли масъалалагъа къарайгъан комитетини ёлбашчысы Геннадий Семигин, Татарстанны Президентини ич ишлеге къарайгъан департаментини ёлбашчысы Александр Терентьев ва «Интерфаксны» генеральный директоруну орунбасары Николай Касьянов ортакъчылыкъ этдилер.

Дагъыстандан форумгъа республиканы Журналистлерини союзуну башчысы Али Камалов, «Шоьл тавысы» ва «Ёлдаш» газетлени баш редакторлары Элмира Кожаева ва Гебек Къонакъбиев баргъан эдилер.
Татарстан Республиканы «Татмедиа» деген маълумат къуралларыны ва байлавлукъларыны ишине къарайгъан ёлбашчысы Айдар Салимгараев форумну ачды ва Фарит Хайруловичге сёз берди. Ол да жыйылгъанланы президент Рустам Миннихановну атындан къутлады ва пайдалы ишлемекни ёрады.

БИЗИН МАЪЛУМАТ:
Савлай Россияда 190 миллет яшай ва 277 тюрлю тил бар, Татарстанда буса – 173 миллет. Бу республикада къаттыгюнгю 22 школада 19 миллетни яшлары маданиятын ва тиллерин уьйрене. 629 школада татар тилде дарслар юрюле. 131 школада маданият къатыш дарслар юрюле, шону ичинде татар, чуваш, удмурт, марий, мордва ва иврит тиллерде дарслар оьтгериле.

–Гьар миллетни де байлыгъы – ана тили ва маданияты, шоланы сёнме къоймас учун бизин республи­када бек къаст этиле, – дей Ф.Мугьамметшин. – Шону учун биз маданият уьйлени Татарстанны халкъыны Ассамблеясыны къанатыны тюбюне алдыкъ ва бугюн 250 милли-маданият бёлюк адамланы ругь байлыгъын артдырмакъ учун ишлей. Шолай да, республикада Дослукъну 9 уью, Дослукъну 4 центры, 2 филиалы ва ерли муниципалитетлерде 31 маданият уью ишлей…
Кёп миллетлер яшайгъан Татарстан – хоншулар булан дослукъ аралыкъланы юрютеген республика, шону учун да мунда милли масъалалагъа багъышлангъан кёп санавдагъы чаралар оьтгериле. Докладчы айтагъан кюйде, шо 30 йылны ичинде гьакимлик юрютген тюз ишлени натижасы болуп токътай.

Милли аралыкъланы гьакъында Татарстанны Конституциясында, «Тиллени гьакъында» ва «Милли-маданият автономияны гьакъында» деген законларда толу кюйде айтылгъан. Президентни янында милли масъалалагъа къарайгъан 5-ден де артыкъ советлер ва комиссиялар бар. Тиллени оьсдюрювге, шогъар ошагъан пачалыкъ программаланы яшавгъа чыгъармакъ учун бюджетден гьар йыл 900 миллион манат гёрсетиле.

Татарстанны халкъларыны Ассамблеясы къурулгъанлы 30 йыл бола. Шо йылланы ичинде татар, дослукъда яшайгъан халкъланы бирикдирмек ва гьарисини милли ругьун артдырмакъ учун да кёп иш этиле.

–Ассамблеяны ишинде «Татарстан – бизин уьюбюз» деген журналда биз татывлукъну ва бирликни масъалаларын гётеребиз, тюрлю-тюрлю чаралар оьтгеребиз, – деп сёйлевюн давам эте Фарит Мугьамметшин. – 2021-нчи йылны президентибиз Ана тиллени ва халкъны бирлигини йылы деп билдирген эди. Республикада шогъар асасланып 9 минг чара оьтгерди. Бу ишге биз ич ишлени къурумларыны къуллукъчуларын, жамият палатаны ортакъчыларын, татарланы Бютюндюнья конгрессин, бусурманланы управлениесини ва хачперес килисаны вакиллерин къуршайбыз. Шо буса бизин яшларыбызны терс ёллардан къоруй.

Р.Мугьамметшинни сёзлерине гёре, Волга бойдагъы булгарлар исламны къабул этгенли 1100 йыл битегенликге багъышлангъан чарагъа федерал оьлчевде де багьа берилген. Артдагъы заманда Татарстанда «Казансаммит-2022» деген Халкъара экономика форум, «Россия – исламский мир» ва яш дипломатланы уллу форумлары оьтгериле. Демек, Къазан шагьар гёрмекли чаралар оьтгерилеген центр болуп токътай.

МИЛЛИ МАЪЛУМАТ КЪУРАЛЛАР

Бу республикада ана тилин ва маданиятын сакълав милли масъалаланы чечивню, маданиятны ва ана тилни аслу шарты болуп токътай. Шону учун да милли тиллерде чыгъагъан маълумат ва адабият къураллагъа тергев йыл сайын арта. Бугюнлерде Татарстанда 695 маълумат къурал гьисапгъа алынгъан, шолардан 369-у – печат къурал. Орусча 182 газет ва 122 журнал чыгъа. Шолай да, татар тилде – 114 газет ва 42 журнал, чуваш тилде – 5 газет ва удмурт тилде 1 газет чыгъа.

Татарлар оьзлени ругь байлыгъын, тарихин ва милли маданиятын сакъламакъ учун бек гьаракат эте. Шону яшавгъа чыгъармакъ учун ­республикадан тышда чыгъагъан­ милли газетлеге де тергев этиле. Мисал этип айтсакъ, «Татарлар» деген газет Россияны 14 регионунда «Биз бирге» деген ат булан ерли газетлеге къошум болуп чыгъарыла.
Маълумат къураллагъа тергев яхшы экенни бирдагъы бир мисал булан ташдырма сюемен.

Татарстанны печатыны гюнюнде журналистлени «Многоликая Россия» деген конкурсуну гьасиллери чыгъарыла, «Алтын къалам» ва «Хрусталь къалам» деген республика оьлчевдеги конкурслар оьтгериле. Къайсыбызны да тамашагъа къалдырагъан ва сююндюреген янын да айтма сюемен: Татарстанны Пачалыкъ Советини депутатлары ва къуллукъчулары бири де къалмай милли тиллерде чыгъагъан республика, шагьар ва район маълумат къураллагъа языла. Шолай да, оланы гьариси оьзлерден къайры да, яшлар ва уллулар турагъан интернатлагъа, сакъатлар сакъланагъан уьйлеге, яшавлукъ идаралагъа, яшлар уьйлерине де газетлер язып, кёмек къолун узата.

ИННОПОЛИС – РОССИЯНЫ ИНГ ЯШ ШАГЬАРЫ

Татарстанны тахшагьары Къазанда 1,2 миллиондан артыкъ адам яшай. Шогъар да къарамай, шагьарда бары да идаралар мукъаятлы ишлей, гьатта сатыв-алыв этеген идаралар да онгайлы кюйде къурулгъан. Бизде йимик эдепсиз кюйде адамлар юрюйген тратуарлагъа ювукъда яда минип этилген бир идараны да гёрмедим. Шагьарны ичинде машинлер тыгъылып да 5 гюнню ичинде бир де болмады.

Инг де гёзюнге илинеген зат – мунда шагьарны бырынгъы бою алдагъы кюйде сакълангъан. Шону учун да Къазангъа йылда 3 миллион турист геле ва олар учун бары да онгайлыкълар болдурулгъан.

Милли оьзтёречелигин сакълай туруп, мунда янгылыкълагъа да кёп уллу имканлыкълар болдурула. Бу йыл Татарстанда цифровизацияны йылы деп белгиленген. Артдагъы вакътиде Татарстанда уьлкени оьлчевюнде цифровой къайдагъа багъышлангъан нечесе чаралар оьтгерилип тура. Татарстанда деп айтсакъ да, янгы технологиялагъа багъышлангъан чаралар Россияны инг де яш шагьары деп гьисапланагъан Иннополисде оьтгериле. Къазан шагьардан 42 чакъырым ариде ерлешген шо шагьар къурулгъанлы 7 йыл бола. Янгы илму Ай-Ти технология булан къурулгъан шагьарда яшамакъ, билим алмакъ ва ишлемек учун бары да имканлыкълар болдурулгъан. Мундагъы университетде сав дюньядан гелген жагьиллер охуй. Охувуну йыллыкъ багьасы 800 минг манат болса да, бир ерге юзлер булангъы жагьиллер тюшме къаст эте. Ону ичи онгарылгъан кюйню айтма къыйын, тек гёрсенг, башгъа дюньягъа тюшгендей боласан. Охуп битгенлер мунда ишлеме сюйсе, гьавайын уьй ва гёрмекли алапа бериле. Милли маълумат къуралланы форуму да шо университетни конференц-залында оьтгерилди.

Р.Мугьамметшин оьзюню сёйлевюнде маълумат къураллар гьукуматгъа нечик кёмек этме болагъаны булан бирге, оьрде эсгерген масъалалар булан янаша халкъгъа дюнья гьалны англатывда, милли аралыкъланы беклешдиривде ва мекенлешдиривде аслу ер тутагъанны айтды. Шу форумда пикру алышдырмагъа ва бир-бирев булан таныш болмагъа имканлыкъ бережекни де эсгерди. Аслу гьалда бугюнлерде тил сакъланып турагъан юртланы ва загьматчыланы гьакъында кёп язмагъа чакъырды.

Геннадий Семигин тезде Пачалыкъ Думада Россияны милли политикасын янгыртывгъа деп координация комитет къурулажакъны айтды. Эгер де уьлкеде 500 миллион адам болмаса, топуракъларыбызны сакълама ва къоллама къыйын болажакъны да эсгерди. Шону булан бирге милли масъалаланы чечивде Татарстан инг алда экенни айтды, къурулгъан Дослукъну уьйлеринде юрюлеген иш булан ювукъдан таныш болгъанын билдирди. Шолай центрлар башгъа ­республикаларда да къурулса, милли аралыкъланы ба­йытар, патриот ругьда тарбиялавгъа аслам къошум этер.

 Татарстанны маданият министрини орунбасары Дамир Натфуллин башгъа регионлар булангъы дослукъ аралыкъланы айта туруп, шонда маълумат къуралланы ролю уллу экенни эсгерди.

Форумну ортакъчылары «Гильдия межэтнической журналистики» деген ­регионара жамият къурумну президенти Маргарита Лянге де ёравларын айтды.

 Ондан сонг сёйлеген осетиялы «Махдуг: наша эпоха» деген адабият журналны баш редактору Оксана Хетагурова милли маълумат къураллагъа язылывну багьасыны яртысын пачалыкъ тёлесе кёмек болажакъны, «Казанские ведомости» газетни баш редактору Венера Якупова газетлени яйывдагъы къыйынлыкъланы, Дагъыстанны Журналистлерини союзуну башчысы Али Камалов оьр охув ожакъларда ана тиллерде дарслар осаллашгъанны ва школаларда башлапгъы класлардан тутуп ана тилден дарслар кемигенни айтдылар.

Форумда «Интерфаксны» генеральный директоруну орунбасары Николай Касьянов «Омниканальность редакций. Работа в социальных сетях» деген семинар оьтгерди. Шолай да, ол соравлагъа жаваплар берди.