Къыбла Дагъыстанда ерлешген районларыбызны арасында Гьайдакъ оьзтёрече табии байлыкълары, мердешли тармакълары, халкъ саниятлары, кёп къадардагъы тюрлю-тюрлю табиат ва тарихи эсделиклери, гьар-бир касбугъа ес болгъан бажарывлу, рагьмулу ва пагьмулу адамлары булан танывлу. Базар аралыкълар оьмюр сюреген девюрде де айлана якъда тувулунгъан четимликлеге бойсынмайлы, оьсюп гелеген наслулар оьзлеге ата-бабаларындан къалгъан саниятлагъа, ерли экономиканы мердешли тармакъларын оьсдюрювге намуслу кюйде янаша десек, къопдурув болмас.

Бугюнлерде «Гьайдакъ район» деген муниципал къурулувуну башчысы Алим ТЕМИРБОЛАТОВ республикабызны маълумат къуралларына яшавлукъ-экономика масъалаланы ёрукълашдырывгъа ва шолай да алда токътагъан агьамиятлы борчлагъа байлавлу болуп оьз пикруларын малим этген.

–Алим Магьамматович, гьали-гьалилерде ДР-ни Башчысыны борчларын заманлыкъгъа кютеген Сергей Меликовну видео-конференцияны оьлчевюнде Россияны Президенти Владимир Путин булан ишчи байлавлугъу болду. Регионну яшавлукъ-экономика тармагъында тувулунгъан гьаллагъа байлавлу болуп Сергей Алимович Дагъыстанда артдагъы йылларда топлангъан лап да агьамиятлы масъалаланы арагъа чыгъарды. Шо гьакъда сиз нечик ойлашасыз?

– Артдагъы бир нече йылланы ичинде бизин республикабызда яшавлукъ-экономика масъалаланы ёрукълашдырмакъ муратда регион ва федерал программалар пайдаландырыла. Сергей Алимович де «Мени Дагъыстаным» деген милли проект­ге байлавлу болуп аграр, туризмни, ёлланы, сувланы, ягъарлыкъны, къоллавчуланы электрик ток булан таъмин этивню масъалалары гьакъда ичибушуп, оьз пикруларын малим этди. Неге десегиз, бизин рес­публикабызда шолай агьамиятлы ишлени оьтгеривге байлавлу болуп токъташдырылгъан борчланы яшавгъа чыгъарыв чаналай бара. Шолайлыкъда, озокъда, тас этивлеге ёл берилегени де англашыла. Лап да яманы, ёлларда болагъан хатабалагьланы натижасында адамланы жаны къыйылагъаны, сакъат бола­гъаны, малындан-мюлкюнден магьрюм къалагъаны да теренден ойлашма борчлу эте. Муна шо саялы да, ёлларда аманлыкъны болдурувда бары да имканлыкъланы къолламасакъ бажарылмай.

Айтмагъа сюегеним, бизин ра­йонда яшайгъан ватандашлар да ерли ёллардан оьтюп, «Кавказ» деген федерал ёлдан таба оьз къуллукъларына айлана. Гьакъыкъатда буса ёлларда юрюйген транспортну кёп­люгюнден чакъда-чакъда онгайсызлыкъгъа къаршылашып, заманын тас эте. Бизин республикабызда Магьачкъалагъа, Дербентге ва Каспийск шагьарлагъа гирмей, ягъа бойларындан оьтеген «Кавказ» федерал ёлгъа къошулагъан айланч ёлланы къурув ва пайдаландырывгъа берив агьамиятлы. Дербентге де ёлавчулар бизин райондан таба оьтюп гетелер. Артдагъы вакътилерде Дагъыстангъа ял алмагъа гелеген туристлени къадары белгили кюйде артып тербей. Туризмни оьсдюрюв гележекде бизин республикабызгъа нечик уллу хайыргъа токътажагъы гьакъда айта турмасакъ да англашыла.

– Шону учун бизин республикабызгъа грант гьисапда берилген 1 миллиард 200 миллион манатны не ёрукъда пайдаландырса асувлу болур?

– Аманлыкъны ёлларын къурмагъа ва оьзге тюрлю яшавлукъ-коммунал онгайлыкъланы болдурувгъа харжламагъа тюшегени гьакъ.

– Алим Магьамматович, гьайдакъ райондагъы табиатны гёзеллиги, халкъ саниятларыны юрютегенлени усталыгъы, тарихи ва оьзге тюрлю кёп къадардагъы эсделиклер айланадагъыланы тергевюн тартмай болмай. Сиз башчылыкъ этеген районда шо нечик гьис этилине, туризмни оьсювюне байлавлу не айтмагъа бажарыла?

– Шогъар байлавлу болуп бизин районда бар имканлыкъланы толу кюйде пайдаландырмакъ муратда чаралар гёрюле. Этилинген ишлер булан дазуланмагъа тюшмей, этилмеге герекли ишлер дагъы да кёп бар. Дагъысын айтмагъанда, бизин районну дазуларыны ичинде 90-гъа ювукъ гьар тюрлю эсделиклер бар. Шолагъа барагъан-гелеген ёлларда, айланасында тазалыкъны, аманлыкъны, онгайлы къуллукъланы болдурув ва пайдаландырывгъа берив – бизге де, туристлеге де бир йимик тарыкълы онгайлыкъ.

Халкъ саниятланы усталары гьакъында да айрыча эсгермеге герек бола. Шо ишде, халкъ саниятларын янгыртывда «Гьайдакълар» деген этноцентрны башчысы Зубайдат Гьасанова оьсюп гелеген наслулар ва гелеген къонакълар учун бай сынавун асувлу кюйде пайдаландыра демеге сюемен. Ол оьз ишине байлавлу усталыгъын малим этмек муратда респуб­лика, уьлке ва шолай да халкъара оьлчевюнде оьтгерилеген выставкаларда, конкурсларда ортакъчылыкъ этип, алдынлы ерлеге ес болгъаны гележек учун да инамлыкъны тувдура. Шолайлыкъда, артдагъы йылларда эсгерилген центргъа тыш пачалыкълардан къонакълай гелеген туристлени санаву да артып тура. Гьайдакъ тигив накъышланы сырлары, дюнья оьлчевюндеги белгилери туристлени айрыча тергевюн тарта. Израилден, Англиядан, Германиядан, Тюркиядан, Голландиядан, Американы Бирлешген Штатларындан ва оьзге бусурман пачалыкълардан гелеген туристлени санаву йылдан-йылгъа толумлаша.

– Туризмни оьсдюрювге онгайлыкълар болсун учун гьай этиле. Ерли экономиканы аслу аграр тармакъдагъы ишлерини барышы, алгъа салынгъан борчланы яшавгъа чыгъарылыву рази къалдырамы?

– Гьайдакъ бойда гьайванчылыкъда ва оьсюмлюкчюлюкде алдан берли юрюлюп гелген мердешли тармакъларыбыз янгыртыла. Бавчулукъда, юзюм , ашлыкълар, овощлар оьсдюрювде де бар имканлыкъланы асувлу кюйде пайдаландырмакъ муратда гьаракат этилине. Озокъда, юрт хозяйство малланы оьсдюрген булан болмай. Айтагъаным, авлакъчылар, бавчулар, гьайван-малгъа къуллукъ этип оьзлер болдургъан маллар хайыргъа токътамаса, ра­зисизликлер тувулуна. Шону гьисапгъа алып, районну юрт хозяйство управлениесини къуллукъчулары булан бирликде оьсдюрюлген юрт хозяйство малланы Москвагъа ва Санкт-Петербурггъа сатывгъа алып бармакъ учун алданокъ дыгъарлар байлана.

Озокъда, республикабызда, шону гьисапгъа алып дегенлей, холдинг центрлары да къурулуп, юрт хозяйство малланы сакълавгъа салывну, ишлетивню ва шолай да сатывгъа чыгъарывда онгайлыкълар яратылса, юртлу загьматчылагъа, сабанчылагъа хайыргъа ишлемеге рагьат болажакъ эди. Шолайлыкъда, адамлар учун ишчи ерлер артажагъы, алагъан хайырындан налогланы жыйымларына да къошум этилинежеги гьакъ.

– Алим Магьамматович, топуракъ бизин баш байлыгъыбыз болгъан сонг, ону асувлу кюйде къоллама тюше. Шо да этилинеген къуллукълардан, топуракъ есилеринден гьасил болагъаны гьакъ. Мисал учун айтгъанда, Янгыгент юрт админист­рациясында топуракъланы асувлу кюйде къоллавну масъаласы нечик чечиле?

– Янгыгент муниципал къурулувуна дёрт юрт гире. Янгыгент –шоланы барысындан да уллусу. Умуми кюйде алгъанда, Моллагентде, Тюменлерде, Янгы Баршада яшай­гъанланы санаву 2500-ге ювукъ бар. Озокъда, юртлардан тышда ишлейгенлери де къаршылаша. Янгыгент юрт администрацияны башчысы Пашабек Мутаевни гьаракаты булан юрт хозяйство кооператив къурулгъан. Ижарачылар авлакъланы къоллай ва аслу гьалда ашлыкълар оьсдюре. Бавчулукъну, юзюмчюлюкню, овощлар оьсдюрювню янгыдан аякъгъа тургъузмакъ учун да асувлу ёллар ахтарыла.

– Ишге байлавлу болуп чакъда-чакъда бизге де Янгыгентде къонакълай болмагъа тюше. Пашабек булан да ювукъдан таныш болгъанбыз. Бажарывлу ёлбашчы, гьаракатчы улан. Айтмагъа сюегеним, юртну яшавлукъ-экономика масъалаларын чечмек муратда оьзю сапарларда болуп, тышдагъы юртлуларын да къуршайгъаны разиликни тувдура. Юртлуланы талап­ларын гьисапгъа алып, огъар район администрация кёмеклешеми?

– Уьстде де эсгерилгени йимик, юртлу къоллавчулар булангъы ишчи ёлугъувларда электрик ток, табии газ ягъарлыкъ, ёлланы, сувланы масъаласы гьакъда лакъыр юрюле. Ёллар да, орамлар да ярашдырыла, гьали-гьалилерде кёпюр ишленип пайдаландырывгъа берилгени гьакъда да айтма ярай. Къоллавчулар учун савлай районда йимик, гьалиги заманда ичеген ва авлакъланы сугъарагъан сув Янгыгентде де къыт болгъан. Алда йимик гьали Уллучай оьзенде сув эркин тюгюл. Уьстевюне, Гьайдакъны сувларына Дербент шагьардагъы къоллавчулар да къошулуп, къытлыкъ эки арада къыставуллу гьалланы тувдура. Сувну масъаласы савлай районда четим болгъан. Шону учун ер-ерде сувланы жыйып къоллайгъан гьавузланы къурув да агьамиятлы масъала санала.

– Тав районланы яшавлукъ-экономика оьсювю гьакъындагъы ДР-ни пачалыкъ программасы некъадар яшавгъа чыгъарыла?

– Шогъар байлавлу болуп ДР-ни территория оьсювню ва экономика масъалаларына къарайгъан минис­терлигини башчылары ва шолай да экономика тармакъда чалышагъан белгили дагъыстанлы алимлер булан ёлугъуп гьакълашывлар оьтгериле. Озокъда, шону учун республика бюджетден ва бюджетде тюгюл фондлардан гелеген харжланы асувлу кюйде къолламасакъ бажарылмай. Сонг да, райондагъы яшавлукъ- экономика масъалаланы ёрукълашдырмакъ учун районну юртларындан чыкъгъан далапчы тайпаланы акъча маяларын пайдаландырыв да тергевсюз къалмай. Демек, пачалыкъ кёмек булан дазуланмайлы, мадарлы маячылар булан байлавлукъда иш юрюле. Шону учун тийишли документлени гьазирлемеге бизин якълы экономика илмуланы доктору, Даг­ъыстан пачалыкъ халкъ хозяйство университетни профессору Салигьбек Абдулманапов кёмеклешегени гьакъда да разилик булан эсгерме сюемен. Белгили болгъан кюйде, шолай документлер пачалыкъ ва муниципал къуллукъланы кютеген МФЦ-лерден таба онгарыла. Уьстде эсгерилген программада буса бизин райондан Варсит, Кирка, Кирцик ва Жирбачы юрт муниципал къурулувлары ортакъчылыкъ эте.

– Районну аграр тармагъында чалышагъан тайпаланы гьакъында айтсакъ, онгача абзар ва сабанчы фермер хозяйстволаны пачалыкъ кёмек булан таъмин этивю нечик салынгъан?

– Гьайван-мал сакълайгъанлар пачалыкъ кёмек гьисапда харж ала­гъанлары къаршылаша. Кёп йыллыкъ оьсюмлюклер орнатагъанлагъа ва олагъа къуллукъ этегенлеге де кёмек бериле. Юзюмчюлеге ва бавчулагъа шону учун этилинген харжыны ломай пайы – 80 процентге ювугъу да ёлу-ёругъуна гёре къайтарыш этиле. Шолайлыкъда, юзюм борла ва емиш тереклер орнатылынагъан майданлар да районубузда янгы-янгы гектарлар булан толумлаша бара демеге ярай.

Районда гюзлюк авлакъ ишлени оьтгеривню заманы. Авлакъ ниъматланы ва емишлени, татлилиги ва авурлугъу етишген юзюм салкъынланы къайтарыв булан янаша гюзлюклени чачывгъа ва шолай да РФ-ни Пачалыкъ Думасына, ДР-ни Халкъ Жыйынына гёрсетилинген кандидатлардан депутатланы сайламакъ муратда да юртларыбызда гьазирлик гёрюле.

– Алим Магьамматович, ерли яшлавлукъ-экономика масъалаланы ёрукълашдырывгъа байлавлу оьз пикруларыгъызны бизге де малим этегенигиз саялы баракалла.

– Сизге де, охувчуларыгъызны ойларын-пикруларын гьисапгъа алып, гележекде де оланы разилигин къазанмакъ учун оьз ишигизде уьстюнлюклер ёрайман.

.