Оьтемиш

Оьтемиш


       Оьтемиш юртну аты гелген кюйге байлавлу мекенли пикру токъташдырылмагъан. Уллу адамлар хабарлайгъан кюйде, «от» деген сёз де, «емиш» деген сёз де бир-бирине къошулуп юртну аты амалгъа гелмеге бола. Бырынгъы заманлардан берли де бу ерлер гьайвангъа ашамагъа от булан да, адамгъа ашамагъа терек емиш булан да бай болгъан. Айрокъда бу бойларда къоз тереклер кёп болгъан дей.

 

Он биринчи юзйылларда бу юртну елеген тюркменли асгербашчылар   Акъ Къоюнлу ва Къара Къоюнлу, юртгъа оьз­лени тилине къыйышывлу ат такъмагъа да бола. Олар мунда болгъанлыкъны токъташдырагъан архив документлер де бар деп эсгериле. Бир тухумуну аты болма да ярай… Оларда «Отамыш», «Тохтамыш», «Беклемиш» ва башгъа тюрлю ошашлы тухумлар кёп ёлугъа.


Оьтемиш – бек бырынгъы юрт. Бир нече йыллар алда юртну 5 минг йыллыгъына байлавлу уллу байрам да оьтгерилген.


Бу юрт булан байлавлу инг де тамаша болардай тарихи агьвалат   1722-нчи йылда болгъан. Россияны императору Биринчи Пётр Персиягъа сапар чыкъгъанда, Каспий денгизни бою булан юрюй болгъан. Ону бары да бийлер, шавхаллар къонакълыкъны адатын этип, арив къаршылагъан. Оьзю Россияны пачасы да, гьар юртгъа элчи йиберип: «Дав этмегиз, магъа таби болугъуз», – деп бувара болгъан. Оьтемишли бий Солтан-Магьмут ону буварывундан къоркъмагъан ва огъар таби де болмагъан, къаршы чыкъгъан. Бек уллу «оьктем иш» этген. Ол пачаны элчисин мысгъыллап, гёз къаратма гелген гиччи асгерин юртдан къувалагъан. Пётр бу юртгъа къаршы 40 минг солдат йиберген. Оланы он минги къалмукъ атлылар болгъан дей.


Оьтемишлилеге якълап ювукъда­гъы къумукъ юртлардан да, дарги, къа­зикъу­мукъ, лезги юртлардан да кёмеклер гелген. 10 мингге ювукъ адам булан 40 минг адамлы, яхшы савутлангъан пача асгерине къаршы оьтемишлилер мекенли уллу дав этген. Гьатта къатынгишилер де орус солдатланы къолуна тюшмес учун оьле болгъан. Уллу пачаны асгерге бир юртну халкъын елеме не болсун, тозуп, яллатгъанлар. Бу давда Солтан-Магьмут булан бирче ону 4 уланы да, оьзюню иниси де, атасыны иниси де оьлген. Сонг Оьтемиш бийликге гиреген бары да топуракъланы, юртланы орус пача таргъулу шавхал Адилгерейге берген. Таргъуда ону алдына чыгъып, бек арив, гьюрмет булан къаршылагъан болгъан.


Ойлашып къарасанг, бу ерде орус пачаны да, къумукъ бийни де къайсы тюз болгъанын англама къыйын тюгюл, Биринчи Пётр къумукъ бийни хасиятындагъы оьктемлигин янчмакъ учун, оьзюне чапгъын этмеген, зарал гелтирмеген, оьзлер яшап турагъан юрт­ну халкъын да къырып, ожакъларын да сувутуп, тозуп, уьйлерин яллатып гетгени, озокъда, бийик пачаны бийиклигине къошум этмей. Шо ерли жамаатгъа бакъдырылгъан уллу тюзсюзлюк болгъанын яшырма къыйын.


Оьтемишлилер – оьз адатларын сакълагъан халкъ. Юрт да шолай, айрыча ариде янгыз токътагъан экени саялы дюр буса да ярай. Амал болуп булар оьзге юртлар булан къатын алып да, къыз берип де къардаш болмагъа алгъасамайлар деп де айтыла. Мунда гелип яшайгъанлар о вакътилерде де аз болгъан. Гьали де ёкъ. Юртлуланы къылыкъ хасияты да оьзге юртлар булан тенглешдиргенде оьзтёрече башгъача деп айтыла. Шогъар байлавлу болуп бир вакъти булай айтылгъан: «…Булар оьзлер ойлашагъанны туврадан айта. Хатири къалса, яшырмай билдире. Къурдаш болма сюеген халкъ. Къурдашлыкъны да хадирин биле, адамгъа инана. Гьар оьтемишлиде шаирлик гьис яшай деп айтса да, олар сарын айтып йырлайгъанлагъа онча абур этмей. Тек оьзлер тизив бийип биле».


Бырынгъы заманларда оьтемишли къонакълай бара буса, эки тюрлю опуракъ алып чыгъа болгъан дей. Бириси – ёлда гиегени, башгъасы – къонакъны уьюне етишгенде гиегени.


Озокъда, бары да оьтемишлилер шолай этмесе де, халкъ арада юрюлеген сёз, хабар адамны хасиятын гёрсете. Шо хабар да оьтемишли опурагъыны тазалыгъына агьамият берегенде йимик, ону къылыкъ-хасиятлары да токъташгъанны, таза экенни англата.


Олар масхараны да сюеген адамлар. Хоншулары алхожагентлилер булан бир-бирине базып этилеген масхаралар да кёп бола дей. Шо гьакъда бу юртдан чыкъгъан белгили къумукъ шаир, язывчу, кёп йыллар «Ёлдаш» газетни Къаягент райондагъы оьз мухбири болуп ишлеп тургъан Абдулкерим Залимханов «Аюв дослар» деген бек арив пьеса да язгъан эди.


Не заманда да оьтемишли эркеклер, тизив атлагъа минип, тизив савутлар да тагъып юрюген дей. Сёзге усталыкъ да булагъа тезден хас къылыкъ болгъан деп де айтыла. Бу юртдан А-К. Залимханов, З. Устарханов, Гь. Гьажиев, Х. Хизриева, Э. Исаева, М-Р. Абдуллаев, З. Зай­нарбеков йимик белгили язывчулар, шаирлер де чыкъгъан. 1996-нчы йылда печат этилген Къаягент районну шаирлерини шиъру китабында 6 автордан, бешевю оьтемишли шаирлер эди.


Белгили адамлары булан да оьтемишлилер оьзлени ругь даражасын артдырып билген. Оланы атлары унутулмай. Муслимат Гьажиева, Айида Халимбекова, Любовь Абдусаламова, Бурлият Айбатырова, Найида Халимбекова, Айханум Магьамматова – гьар тюрлю илмуланы кандидатлары, алимлер.


Патимат Жабрайылова, Магьаммат­расул Муслимов – Дагъыстанны ат къа­зангъан врачлары. Магьамматрасул кёп йыллар Избербаш шагьар больни­цаны баш врачыны къуллугъунда иш­леген. Къади Ибрагьимов Южносу­хо­кумск шагьарны администрациясы­ны башчысы болуп кёп йыллар гьаракат юрютген. Исмайыл Исмайылов Дагъыс­танны ич ишлер министрини заместители, шо министерликни жинаятчылыкъ иш ахтарыв управлениесини начальниги болуп ишлеген.


Белгили инкъылапчы Къадирис Шихшабековну уланы Уллу Ватан давну ортакъчысы, Къадирбек Шихшабеков уьч керен «Макътавлукъ» орденни уьч даражасы булан савгъатлангъан. Давдан сонггъу йылларда ата юртунда колхозну парткомуну секретары, юрт советни исполкомуну председатели, райзаготконтораны директору болгъан. Республика прокуратурасыны бир бёлюгюнде де ишлеген.


Оьтемишли Амирхан Гамринский – Темирхан-Шурада Реальный училищеде охуйгъанда белгили инкъылапчылар булан ювукъдан таныш болуп, Дагъыстанда ярлы халкъны янын якълап юрюлген агьвалатларда аслу роль ойнагъан адам. Ону аты юртдагъы орта школагъа къоюлгъан.


Дагъыстанда Совет гьакимлигин токъташдырагъан йылларда, о замангъы Гьайдакъ-Табасаран округда биринчилей бу юртдан 100 адамы булангъы партизан отряд къурулгъан болгъан.


Оьтемишли белгили спортчуланы эсгерсек, Б.Муртазалиев СССР-ни спорт устасы болгъан. Б. Абдуллабеков, Б. Сонгуров – Россияны спортуну усталары. А. Муслимов спортну «самбо» журасындан уьч керен Россияны чемпиону болгъан. М. Межитов да самбодан халкъара ярышланы утгъан. Кингбоксингден Р. Минатуллаев – Россияны чемпиону, Р. Гьажиев, А. Адукъов – Европаны чемпионлары. Гьалиги заманларда да юртдан чыкъгъан белгили спортчулар аз тюгюл.


Юртдагъы пачалыкъ предприятие (ГУП) 2009-нчу йылда кётюр болуп, ону да шо йыл Арсанали Ибрагьимов ижарагъа алып ишлетмеге гиришген. Эки йылдан ГУП уллу борчланы да тёлеп, районда алдынлы хозяйстволаны бириси болмагъа бажаргъан. Гьали де предприятиени юртгъа кёмеги тие.