Нюрютдин Нюрютдинов: «Халкъгъа, озокъда, топуракълар тарыкъ»

Нюрютдин Нюрютдинов:     «Халкъгъа, озокъда, топуракълар тарыкъ»

Бабаюрт – республиканы лап уллу юртларыны бириси. Ондан къайры да – район центры. Артдагъы йылларда юртну юзю башгъача болуп тюрленгендей гёзге гёрюнеген аривлюклер бар. Алда Бабаюртну таныйгъан,­ бираз гелмей тургъан адам ону гьазир эс эте. Мен де ерли администрацияны башчысы Нюрютдин Нюрютдинов булангъы лакъыр­лашывну район центрыны буссагьатгъы яшавуну гьакъында англатыв берме тарыкълы соравдан башладым.

 

– Сиз бу юртну башын тутуп гьаракат юрютегенли кёп бола. Бабаюрт алышынгъан. Арив болгъан ерлери де бар. Оьсювю сизин рази къалдырамы? Этилген ишлер аз тюгюлдюр, этилмегенлери де бардыр, озокъда. Шо гьакъда нечик ойлашасыз?


– Он алтынчы йылдан берли этилген ишлер кёп… Бу Бабаюрт – Дагъыстанда юрт район центрланы уллуларындан бири. Тек Бабаюртгъа онча агьамият берилмей республиканы гьакимлигини янындан. Билмеймен неге? Бизин территорияда кёп тав районланы хозяйстволары ерлешген. Оланы бары да къуллукъларын кюте бизин идаралар. Пенсия фонд, яшавлукъ къуллукълар, ихтиярланы якълайгъан къурумлар да, бары да къарай оланы масъалаларына. Шону учун да Бабаюртгъа да, районгъа да агьамият берме тарыкъ эди. Ёллары арив болсун деп, башгъа тюрлю къурулушлар этилсин деп. Буссагьат бизде, Бабаюртну оьзюнде, яшлар бавлары тарыкъ даражадан кёп тёбенде. Олар да – алдагъы биналаны онгарып этилген яшлар бавлары. Школалар… Тийишли даражада ремонт этилмей школалагъа да. Бир-бир юртларда чёге турагъан школалар да бар. Биз англамайбыз, къотанларда къурула. мекенли районну юртларындагъы бир-бир школаланы ичине гирме де къоркъунчлу.


Бабаюртда уьч къабатлыкъ уллу школа-интернат бар. Шо къотанлардагъы тав юртлардан гелгенлени яш­лары онда охума тарыкъ эди. Шо школа-интернат шолагъа этилген. Къотанларда школалар къурма яратмай. Топуракълар – юрт хозяйство учун берилген ерлер. Тек этиле, яшлар бавлар да, спортзаллар да ишлене… Асфальт ёллар да этиле къотанлагъа… Газ да тартыла. Бабаюрт районну буса эки юртунда гьали де газ ёкъ. Юртну оьзюнде де, гюнчыгъар боюнда да мекенли газ быргъылар гюнбатыш янында да ёкъ.


– Сув, электрик гюч сама бармы юртну олай ягъа боюнда?


– Шо кюйде, ягъа бойларда сув барагъан, газ быргъылар да гьал-гьайгъа ишлей. Адамлар оьзлер онгай табып, жыйы­лып, ондан-мундан акъча маялар жыйып этген. Шолай чыгъып турабыз буссагьат четим гьаллардан.


– Мен англагъан кюйде, Бабаюртда яшама да тыгъыс болгъан...


– 365 минг гектар территориясы бар Бабаюрт районну. Шону ичинде районгъа къалгъан – 47 минг гектар. Халкъгъа не тарыкъ? Озокъда, топуракълар…


– Къалгъаны кимни ихтиярындадыр?


– Къалгъаны шо «Гёчювюл гьайванчылыкъ» деп айтылагъан къурумну ихтиярында. Олагъа берилген. Олар ижара гьакъ да тёлемей.


– Гьукуматны ихтиярында болгъан сонг олар булан гьукуматны дыгъары яда талаплары болма тарыкъ эди чи башалманчылыкъ ёлланы къыркъмакъ учун.


– Ёкъ, бир дыгъары да ёкъ, арендный платагъа договорлары да ёкъ. Эгер этген болгъан буса, республика бюджетге де акъча маялар къошулар.


– Юртда билим берив тармакъны кюю нечикдир?


– Имканлыкълар ёкъ деп айтып да болмайбыз. Бир номерли школа бар Бабаюртда, гьали шону ремонту да битежек. Гьалиге онда охуйгъан бир нече йыл алда къурулгъан янгы школада охутуп турабыз.


– «150 школа» деген программагъа гирген школалар бармы?


– Шо мен айтып гетген биринчи школаны гиччи бинасы бар, онда ремонтлар этилди, гьали охуп тура яшлар. Уллу бинасы федеральный программагъа гире, ондагъы ремонтлар битмеген, битежек эки-уьч айдан.


– Сув масъала нечик чечиле? Кёбюсю ерлерде йимик, сизде де халкъны сув булан таъмин этивде четимликлер бардыр?


– Сув масъала бизде къыйын.­ Буссагьатгъы вакътиде ер­ден чыгъагъан сувну къоллайбыз. Гьали болгъунча да къоллагъанбыз. Йигирмагъа ювукъ артезиан булакълар бар эди. Гьали шоланы алтысы ишлей. Къалгъанлары сёнген, битген… Шо алты булакъдан чыгъагъан сув да аз болуп бара йыл сайын. Ону учун да биз сав юртну толу кюйде таъмин этип болмайбыз сув булан. Сагьатлар булан йиберебиз юртну 40 процентине. Къуюларыбыз бар сув сакъланагъан, насос станциябыз да бар. Къалгъан 60 проценти амал этип ала сувну. Тек гьали, муна гетген йылдан тутуп, федеральный программагъа гёре Солакъны сувун тарта тура.


– Нече чакъырым бар узунлугъу?


– 45 чакъырым бар. Бабаюртгъа етишмеге 5-6 чакъырым къалгъан. Быргъылар салынгъан булан да болуп къалмай, огъар сув гьавузлар да ишленип бите тура. Бирине – 1 минг 200 куб гире. Бары да 4 минг 440 куб сыяжакъ. О сувну юртгъа бермеге насос станция да къурулажакъ. Тазалангъан сув юртгъа гелгенде, юртну ичиндеги бир-бир орамланы быргъыларын да алышдырма тюшежек. Ону да гьали проектлери этилип тура. Бир-эки йылдан Бабаюрт сув булан то­лу кюйде таъмин этилежек.


– Топуракъланы сугъарма да тарыкъ чы сув.


– Сугъарыв сув бизде таманлыкъ эте бугюнге ерли. Авлакълар сугъарыла. Юрт хозяйство булан машгъул бо­лагъан адамлагъа сугъарылагъан сувдан четимлик болмай. Татавулланы да 3-4 йылда бир керен сама тазалай турма тюше.


– Бабаюртлулар – топуракъгъа къуллукъ этип уьйренген халкъ. Шо тармакъда оьзлеге асувлу ишлейген адамлар бармы?


– Сабанчы фермер хозяйство иш гёре. Шо буссагьат бек яхшы продукция болдура. Къаймакъ, сют, бишлакъ этелер. Тюкенлери де янгыз Бабаюртда тюгюл, Къызларда да бар. Эки юзден къолай савулагъан гьайван да сакълай.Сонг бав­­чулукъгъа да ёл берилген. Гьали этилип турагъан янгы емиш бавлар бар. Хамаматюртда юзюмчюлюк де гётерилип геле. Бабаюртда ону булан машгъул болагъанлар ёкъ. Юзюмге бираз башгъача, къайырчакъ топуракълар ге­рек. Бабаюртда олай топу­ракълар ёкъ десе де ярай. Ондан къайры да, Бабаюртну оьзюне къалгъан топурагъы аз.


– Люцерна оьсдюрегенлер де бардыр. Бир керен чачсанг, эки-уьч йыл пайдаланып боласан.


–Бар люцерна чачагъанлар да. Ону хайыры да къолай бола. Ондан къайры, люцерна­ны оьсдюрме де, сатма да тынч. Бир керен чачсанг, шо са­гъа пайда гелтирип тура. Тек бизин имканлыкъларыбыз аз. Топуракълар етишмей.


– Гертиден де, бабаюртлуланы аслу масъаласы топуракълар булан байлавлу. О да англашыла. Республиканы инг де чачывлукълагъа онгайлы ерлеринде халкъгъа ерлер етишмей буса, олар къазаплана буса да, тюз этедир. Ишлер тюзелир деп эсибизге геле. Неге тюгюл, тюзелмесе бажарылмай. Тюзлюк болма тарыкъ. Сизге гележекде шо тюзлюкню оьзюню ювукъдан гёрме насип болсун.


– Сиз де савболугъуз. Бизин гьайыбызны этип ёл чыкъгъаныгъыз учун баракалла.