Бабаюрт

Бабаюрт

Район центрыны бир гёрюнюшю  

 

Бабаюрт – Магьачкъала шагьардан 90 чакъырым ариде ерлешген уллу юртланы бириси. Мунда 16 мингге ювукъ адам яшай. Юрт къурулгъан кююн ахтарсанг, 1760-нчы йылгъа гёчме тюше. Шо йыл Эсги Яхсай тозулгъанда, ону ичинде яшайгъан къумукъланы Завахавул авулундагъылар гелип, бу ерге уьйлер къуруп яшама башлагъан деп айтыла. О вакъти бу ерлер Къапланов деген бийни топуракълары болгъан.

 

Эки-уьч йыл гетип, юрт оьсме башлай. Неге тюгюл, шо вакъти янгы гелгенлер Яхсай оьзенден таба оьзлени юртуна сув гелтирмек учун татавул къазгъан. О татавулгъа алда «Завахавул татавул» деп де айтыла болгъан. Сонг «Бабаюрт татавул» деп айтылма башлай. Юртгъа да баш вакъти Завахавул дей болгъан.


Кёп йыллар оьзлени анадаш Яхсай оьзенини сувун ичип де, топуракъларын сугъарып да яшама башлагъан яхсайлылар бу ят ерлерде берекетли юрт къурма бажаргъан. Гертиден де, бу топуракълар халкъгъа яшама кёмек этген. Загьмат тёгюп яшама сюеген адамгъа бу топуракълар, гертиден де, онгайлы шартлар ярата. Эгер олар сугъарыла буса чы, айрокъда. Шону учун болма да ярай, бырынгъы Завахавул, йыллар гетип, бу бойдагъы берекетли Бабаюртгъа айлангъан, район центры этилип белгиленген.


Бабаюртну къысматына, оьсювюне, гележегине де кёп маъна къошгъан, таъсир этген агьвалат да – бу юрт район центры этилип белгиленгени. Шо буса 1928-нчи йылны ноябр айыны 22-синде амалгъа гелген. Дагъыстан Автоном Совет Социалист республиканы Центр­исполкомуну дёртюнчю сессиясыны къарары булан Хасавюрт ва Магьачкъала округланы топуракъларыны бир гесеклерин къошуп, район къурула. Къумукътюзню тёрюнде ерлешген бу янгы районну дазулары темиркъазыкъ яндан – Къызлар район, къыблада – Хумторкъали ва Хасавюрт районлар, гюнбатышда Мычыгъыш республика булан дазулангъан. Гюнтувушда буса бу районну ягъа боюн Каспий денгизни толкъунлары чая.


Бизин республикада Бабаюрт район йимик оьзге миллетлени сыйындыргъан, оланы иш булан да, топуракълар булан да таъмин этген район ёкъдур. Шо йылларда Бабаюртну топуракъларында яшайгъанлар кёбюсю гьалда къумукълар, ногъайлар, мычыгъышлар болгъан. Оланы арасына гиреген бирдагъы миллет де – немислер. Он эки юртдан къурулгъан районда оьзге миллетлер яшамай болгъан деп айтма да болмай. Йигирманчы юзйыллыкъны орталарына таба мунда гелип тав халкъ да яшама башлай. Аслу гьалда – аварлар. 2010-нчу йылдагъы гьисап алывгъа гёре олар 9 минг 253 адам деп токъташдырыла. Къумукълар – 22 минг 67 адам. Ногъайлар – 7 минг 553. Экишер минг ярымдан къолай – даргилер, мычыгъышлар. 360-гъа ювукъ – оруслар ва къазикъумукълар. 1926-нчы йылдагъы гьисап алывну гьасиллерине къарагъанда, бу районда аварлардан 240 адам яшай болгъан. Нечик алай да, Бабаюрт оьзю де бара-бара кёп миллетли юртгъа айлана.


Бу бойгъа тав халкъланы гёчюрюп гелтиргенине де себеплер болгъан. Бир янындан, сюргюн этилип йиберилген мычыгъышлар яшайгъан ерлер бош къалгъан. Экинчи янындан, Къумукътюзню топуракъларында Дагъыстанны о вакътидеги гьакимлери тав районланы къотанларын ерлешдирме токъташгъан. Озокъда, о заман олар тюз этгенин, этмегенин айта турма да, ахтара турма да хыял ёкъ. Ондан бош лакъыр тувулунса тюгюл, оьзге пайда болмажакъ.


Тек районну айтмай, оьзю Бабаюрт­ну алып къарасакъ да, шо гёчювюлден сонг тувулунгъан тыгъыслыкъ къумукълар учун тюгюл, оьзге миллетлер учун да умпагьатлы болмады. Неге тюгюл, кёп йылланы узагъында, гьали де ерли топуракъланы кёп пайы бир вакъти къурулгъан «Гёчювюл гьайванчылыкъны» къурумуну ихтиярларына берилип, не о якъдан, не бу якъдан пайдаланмай ташланып тура.


Шону бирдагъы бек заралы да бар. Табиатны законларына гёре узакъ йылланы узагъында гьайван туякъ булан тапталып тургъан топуракълар оьзлени оьсюмлюк оьсдюрме пайдалы дагьнисин тас эте. Чачывлукълагъа онгарылып тургъан ерлер отлавлукълагъа айлана. Бабаюртну айланасында ата бабаларыбыздан къалгъан чачывлукъланы ва сугъарылагъан топуракъланы чёллеге айландырса, озокъда, тюз болмас. Шону учун болма да ярай, арт вакътилерде оьз­лени топуракъларына жаны авруйгъан­ бабаюртлулар, биринчилей алдына салагъан масъала – чубурув бойланы топуракъларын къайтара ерли муниципал къурулувланы ихтиярларына бермек.


Бабаюрт артдагъы вакътилерде бек алышынгъан деп айтма ярай. Гьалиги заманны талапларына гёре ишленеген бийик уллу ва арив тюкенлер, оьзге тюрлю биналар кёп болгъан. Гёзге арив гёрюне. Башгъача айтгъанда, бир янындан къарасанг, арив, бириси янындан, эрши. Муна Россияны маданиятыны ва адатларыны центры деп уллу гьарплар булан язылгъан бинаны гёрсенг, тамаша боласан. Уллу шагьарны арив ерлерини бир гесегин гелтирип салып къойгъанда йимик. Бир янындан къарасанг, шолай. Бириси янындан къарасанг, маданият ожакъгъа ошайгъан ери де ёкъ йимик гёрюне. Бир бинаны бир яны – акъ, бириси яны – къара йимик.


Озокъда, чечилмей турагъан масъалалар, оьзге ерлерде йимик, Бабаюртда да аз тюгюл. Акъча етишмейгенлик хыйлы яхшы ишлени яшавгъа чыгъармагъа да четимлик эте. Бирдагъы башгъа ери – арт вакъти район башчысы булан байлавлу масъала тюзелмей тура. Бири гете, бири геле, гьали де токъташып битмеген. Шо токъташмагъан­лыкъ Ба­баюрт­ну халкъы учун да кёп онгайсыз­лыкълар тувдура. Район центры бугюн­лерде къонакъ адамны гёзюне гёрюне­ген кюю, тюзюн айтса, бу алдагъы Бабаюрт тюгюл деген ойланы тувдура. Гележеги бар экенни ва гележекде о дагъы да арив болажагъына шеклик тувулунмай.