Айгум айгумов: «Театр – халкъымны сююнчю»

Маданият Ёлдаш
16 октября 2020 в 12:44 42
Айгум айгумов: «Театр – халкъымны сююнчю»

Бугюнлерде савлай къумукъ халкъ ­оьзюню кёп сюеген театрыны 90 йыллыгъын белгилей. Шо – бизин къумукъ миллетни ва савлай Дагъыстан инчесаниятны яшавунда уллу агьвалат. Бу санавну биз гетген асруну 30-нчу йылларындан тутуп белгилейбиз, неге тюгюл де 1930-нчу йылда бизин Къумукъ театр Темиркъазыкъ Кавказда биринчи касбу театр гьисапда къурулгъан. Озокъда, биз барыбыз да билеген кюйде, къумукъ миллетни театр гючлери, кружоклары ва студиялары 30-нчу йылдан да алда болгъан. Бизин инчесаниятны ёлун ахтарагъан алимлерибиз шону исбатлай ва тарихде де шогъар байлавлу маълуматлар аз тюгюл. Олай болгъанда, бизин театрны оьмюрю 100-ден де оьтюп гете.


Кёп йылланы уза­гъында мен театрны башлап артисти, сонг чебер ёлбашчысы ва директору болуп ишледим ва гьали де анадаш Къумукъ теат­рыбызда чебер ёлбашчысыны ишин давам этип тураман. Оьтген йыллагъа бурулуп къарасам, бизин театрыбызны оьктемлиги, СССР-ни халкъ артисти Барият Муратова булан, Россияны халкъ артистлери Алим Къурумов, Тажутдин Гьажиев, Россияны ат къазангъан артистлери Саният Муратова, Гьайбат Магьамматова ва оьзгелери булан бирче ишлемеге ва театрны уллу актёрлукъ агьлюсюнде бирче яшамагъа магъа насип болду.


Мен бир заманда да унутмажакъман аты элге айтылгъан режиссёр ва драматург Гьамит Рустамовну, сагьна оюнну усталары Магьаммат Рашитхановну, Амир Къурбановну, Гьайбат Къазимагьамматованы ва Елена Легоменидини. Гьона, олар эди кёп йыллагъа бизин анадаш театрыбызны ёлун тюз онгаргъан, гьона, олар эди драма театрны милли башгъалыгъын ачыкъ кюйде гёрсетген, огъар лайыкълы макътавлукъну гелтирген. Оьтген 90 йылны ичинде Къумукъ театр кёп къадарда спектакллер салды.


Бизин театрны янгыз Дагъыстанда тюгюл, Темиркъазыкъ Кавказда да, Россияда да таныйгъанлар кёп. Бизин спектакллени къайсы элде де кёп сююп къаршылайлар. Оьтген йылланы ичинде бизин театр 500-ден де артыкъ спектакллени салгъан. Оланы арасында орус ва тыш уьлкелени классиклерини, орус ва совет драматургланы, къардаш республикаланы авторларыны, ерли драматургланы асарлары бар. Масала, А.Пушкинни «Таш къонакъ», А.Островскийни «Сепсиз къыз», М.Горькийни «Мешанлар», А-П.Салаватовну «Айгъази», У.Шекспирни «Отелло», Н.Погодинни «Кремлни курантлары», А.Корнейчукну «Эскадронну оьлюмю», С.Дадианини «Учгъундан», А-В.Сулеймановну «Давда той», Ч.Айтматовну «Ана топуракъ» деген спектакл­лери девюр асарлагъа айлангъан.


90 йылны узагъында театрны коллективи тюрлю-тюрлю студияланы битдирген яш актёрлар булан толумлашдырылгъан. Булай студиялар театрны оьзюнде де бар эди. Ондан сонг, Москваны, Тбилисини оьр охув ожакъларында да артистлени гьазирлев юрюлдю. Шолайлыкъ булан Ю.Муратбеков, М.Акъмурзаев, Гь.Татамова, Н.Мусаева, З.Атагишиева ва оьзгелери арагъа чыкъды. Узакъ да къалмай буланы гьариси Дагъыстан Респуб­ликаны инчесаниятында этген уьстюнлюклери учун оьр атлагъа ес болду.


1960-нчы йылда театр­ны коллективи Москвада оьтгерилген Дагъыстан адабиятыны ва инчесаниятыны декадасында ортакъчылыкъ этди. Москваны сагьнасында бизин театр А.Пушкинни «Таш къонакъ», А-П.Салаватовну «Айгъази», Гь.Рустамовну «Терек тюпде» деген спектакллени гёрсетди.


1976-нчы йылда А-В.Сулеймановну «Давда той» деген пьесасына гёре салынгъан спектакль 1-нчи диплом булан савгъатланды. Драматург М.Къурбановну «Молла Насрутдин» деген спектакли къумукъ сагьнада 1000 керен ойналгъан. Бу спектаклни уьстюнде Гь.Рустамов бек уста кюйде ишлегени йыллар гетген сайын ачыкъ бола. Магьаммат Къурбановну «Молла Насрутдинни» де, А-П.Салаватовну «Айгъази» деген спектакли де бизин сагьнада ойналагъаны 80 йыл бола. 2000-нчи йылда «Айгъази» деген спектакль Темиркъазыкъ Кавказны милли театрларыны фестивалында 1-нчи ерни дипломун алды.


2003-нчю йылдан башлап, Къумукъ театр Магьачкъалада, Буйнакскини атындагъы орамда оьзюню янгы къурулгъан хас бинасына гёче. Бу шатлы агьвалат Къумукъ театрны коллективине дагъыдан да уллу намуслар салды. Уста кюйде оьзге спектакллер де салынды. «Асият», «Бай къатын», «Юрек сюйсе», «Адилгерей шавхал» деген ва оьзге спектакллени де халкъ бек ушатды ва къайтып-къайтып къарайгъан болду.


Бизин режиссёрларыбыз булан да биз оьктем болабыз. Режиссёрлардан биз даим тюзелдик десем де, къопдурув болмас. Россияны халкъ артисти Гьамит Рустамовдан башлап, Сервер Джетере, Ислам Казиев, Зубайыл Хиясов, Биймурза Мантаевге ерли булар билеклерин чююрюп дегенлей янгы спектакллер салмагъа бажарды.


Бизин театрда аты айтылгъан композиторлар да ишледи. Мен оланы атларын айтсам, Г.Гьасанов, Н.Дагьиров, К.Шамасов, М.Жафарова, оркестрни ёлбашчылары болуп В.Варшавский, Г.Папаян, Т.Жафаров, Ш.Ханмурзаев ва М.Абакаров ишледилер.


Театр художниксиз болмай. Биз оьтген йылланы вакътисинде театрда кёп пагьмулу художниклер де ишледилер – М.Жемал, М.Юнусилав, Э.Путерброт, И.Супьянов, В.Горский, Н.Бамматов, А.Мусаев, А.Акъавов. Олар къумукъ сагьнада яратгъан чебер келпетлер, къужурлу декорациялар ва гийимлер дагъыстан инчесаниятны алтын фондуна гирген деп айтма сюемен.


Бизин театр бизин къумукъ драматурглар булан да оьктем бола. Буларсыз бизин ишибиз алгъа да бармас эди. Мен оланы атларын кёп сююп эсгерме сюемен: А-П.Салаватов, М.Къурбанов, А-В.Сулейманов, Т.Бийболатов, М.Хуршилов, А.Къурбанов, Аткъай, Албёриев, С.Жетере, Гь.Рустамов, М-С.Ягьияев, У.Мантаева, К.Абуков, И.Казиев, З.Хиясов, Б.Атаев, З.Атаева, А.Гьамитов, Х.Авшалумов, А.Атаев, Б.Гьажиев ва оьзгелери.


Къумукъ театрны ёлбашчылары болуп гьар тюрлю йылларда Т.Бийболатов, М.Путерброт, А-В.Сулейманов, У.Сафаралиева, Ш.Манташев, А.Айгумов, Б.Осаев, М.Бабатов, З.Бабатов ишледи. Бугюн театрны директору болуп Скандарбек Тулпаров ишлей.


90 йылны ичинде театрны коллективи минглер чакъырымлар булангъы ёлланы оьтген. Дагъыстанны юртларын юз керен айлангъан, оьз элибизден оьтюп, театр гастроллар булан Уьзбекистангъа, Азербайжангъа, Аштархангъа, Мычыгъышгъа, Ингушетиягъа, Къабарты-Балкъариягъа, Темиркъазыкъ Осетиягъа баргъан. Театр кёп керенлер Бютюнсоюз ва тыш уьлкелерде юрюлген театр фестивалларда ортакъчылыкъ этген.


Мисал учун, Анкарада (Тюркия), Москвада, Ленинградда, Таганрогда, Новороссийскиде,Уфада, Нальчикде, Владикавказда оьтгерилген фестиваллардан театр кёп санавдагъы грамоталар ва дипломлар алып къайтды. Бу йылланы ичинде къаравчуланы айрыча тергевюн тартып болгъан спектакллени санаву да арта юрюдю. Драматурглар М.Расулну «Гюлжанаты», А-В.Сулеймановну «Алтын къутукъну сыры», Ч.Айтматовну «Ана топуракъ», Нушични «Министрни къатыны», Р.Шериданны «Къысгъа гюнде къыркъ алдатыв», Б.Атаевни «Тенгир терек», М.Атабаевни «Алтын къаз», Б.Турайны «Сенсен анам» деген ва оьзге спектакллерин халкъ гьали де эсгере.


Бу ерде мен айрыча эсгерме сюемен Ислам Казиев салгъан спектакллени. Ол салгъан Б.Атаевни «Адилгерей Шавхал», Р.Гьамзатовну «Асият», С.Скарпеттини «Авлияланы уью», К.Абуковну «Оьлген де ёкъ, сав да ёкъ», А.Амирлини «Бай къатын», А.Касонну «Айтмай къалгъан асил сёз», Р-Н.Гюнтекинни «Хюледжи» ва олай да башгъалары театрны алтын фондуна гирген.


Бугюнлерде театрны чебер коллективи тюрлю-тюрлю нас­луланы вакиллери булан толумлашгъан. Аселдер Аселдеров, Лариса Айгумова, ондан сонг гелеген Байсолтан ва Тотуханум Осаевлер, Басир Магьамматов, Зарема Магьамматова, Патимат Керимова, олардан сонг гелген Магьамматкамил Жабукъов, Имам Акъавутдинов, Нариман Акъавов, Гьюсен Жанбеков, Сайгьидат Мажитова ва Жалав Бекеев, Магьаммат Касимов ва Сабият Салимова, Пахурдин Ихивов, Темирлан Умаев, Завур Алиев ва оьзгелери къаравчуланы сюювюн къазангъан.


Гетген 90 йылны ичинде театрны коллективи уллу тас этивлеге де тарыды. Башлап биз уллуларыбыз – Барият Муратовадан, Тажутдин Гьажиевден, Алим Къурумовдан, Гьамит Рус­тамовдан ва оьзгелеринден айрылдыкъ. Олардан сонг арабыздан Гьайбат Къазимагьамматова, Мамаш Акъмурзаев, Гьалимат Татамова, Зумрут Атагишиева, Нажмутдин Макъсутов гетди. Эсде ёкъдан вагьши кюйде оьлтюрюлюп Зубайыл Хиясовдан да айырылдыкъ. Артдагъы вакътилерде буса Расул Татамов ва Дайгьанат Шагьманованы тас этдик. Оланы барысына да багъышлап биз театрда музей ачдыкъ, онда бизин театрда ишлеген бары да артистлени гьакъында маълуматлар бар. Оланы суратлары музейни тёрюне салынгъан.


Бугюнлерде театр оьзюню ишин давам эте. Янгы спектакллени арасында «Ханума» деген комедия, «Маугли ва Лия» деген ёммакъ, Уллу Ватан давну 75 йыллыгъына ва А-В.Сулеймановну 110 йылына ба­гъышлап ону «Давда той» деген пьесасын салдыкъ. Бу спектаклни Скандарбек Тулпаров онгарды, къаравчулар бу эсгерилген спектакллени кёп сююп къаршылады.


Аявлу ёлдашлар! Бизин сююмлю театрыбыз оьзюню токъсан йыллыгъына етишди. Бугюн мен бизин бары да актёрланы, режиссёрланы, драматургланы ва художниклени гьакъ юрекден къутлайман. Барыгъызгъа да яхшы савлукъ, узакъ оьмюр, насип ва уллу яратывчулукъ уьс­тюнлюклер ёрайман.

 

 

Даим сизин булан – Россияны халкъ артисти

Айгум Элдарович Айгумов.