Оьзекли ерин тапмагъа тюшедир яда Тарбиялавну таъсирин унутмайыкъ

Оьзекли ерин тапмагъа тюшедир яда Тарбиялавну таъсирин унутмайыкъ


Кёп йылланы боюнда яшланы ва яшёрюмлени къылыкъ, хасият битимин токъташдырывгъа, оларда элине, халкъына бакъгъан якъдагъы оьктемликни, милли гьислени тувдурувгъа бакъдырылгъан иш бизде акъсап турду. Школаларда оьтгерилеген мердешли, олай да гьар гюнню талаплары гьисапгъа алынып юрюлеген гьаракатлар болса да, яшланы, яшёрюмлени жамият къурумларыны ва бирлешивлерини иши бирден-эки туварылып къалды. Бир де къопдурувсуз айтгъанда, 90-нчы йылланы башында бизин зор уьлке тозулгъаны герти кюйде шогъар себеп болду.

Янашыв алышынгъан

Айтагъаным, 70 йылланы уза­гъында оьмюр сюрюп тургъан совет къурум тайгъан сонггъу йылларда билим берив юрюлюп турса да, яшланы тарбиясы чаналай башлады, сыргъалакъ-тайгъакъ ёлгъа тюшдю. Оланы эдепни, ягь-намусну, асил къылыкъны ругьунда тарбиялавну ерине алышынып турагъан яшавну агъымындан илгьам алагъан, алдын бизин адамлар бирдокъда къабул этмейген англавлар гелди. Тарыкълы гюн бир-биревге къурдаш, ёлдаш, агъа-ини гьисапда табылып юрюмеге тарыкъ деген чыкъырывланы орнуна сатыв-алывгъа эркинлик берилген девюрде гьилла, ялгъан, уру булан байынывну ёлуна тюшювге шартлар яратылды. Ата-бабаларыбызны адатларына, бизин халкъ асруланы боюнда оьтген тарихи оьсюв ёлуна, олай да загьматда етишген оьрлюк­лер булан бирче дав майданлардагъы уьстюнлюклер бир гьавур тергевсюз къалды. Янгыз къазанч этивге байлавлу тарбиягъа ёл берилди.

Шолайлыкъда, яшланы ва яшёрюмлени айрыча алгъанда патриот якъдан тарбиялав артгъа салынды. Шону натижасында бизин янгы уьлкеде совет девюрден сонг тувуп оьс­ген савлай наслуну ругь, къылыкъ якъдан байынывуна таъсир болмайлы, къолдан чыгъарма аз къалдыкъ.

Бугюнлерде де айтардай ­оьрленив болмаса да, яшлагъа ва яшёрюмлеге тийишли тарбия беривде аз буса да жанланыв бар деп айтмагъа ярай. Дейгеним, артдагъы вакътилерде бизин уьлкени лап оьр даражадагъы гьакимлик къурумланы янындан шо агьамиятлы масъалагъа янашыв алышынгъан. Яшлар ва яшёрюмлер къуршалагъан гьаракатлар оьтгерилегенден къайры да, оланы гележеги гёз алгъа тутулуп, уьлкени оьлчевюнде яшавгъа чыгъарылагъан гьар тюрлю программалар ва проектлер, олай да билим беривге байлавлу законгъа бир-бир алмашынывлар къабул этилгени шону герти кюйде исбатлайдыр деп эсиме геле.

Чубугъунда иелмесе…

Шо гьакъда лакъырны баш­лагъан­ча инг алда буса, тарбиялав йимик жаваплы ишге тийишли кюйде янашып, гьар яшгъа лап гиччиден тутуп, гележекде ол адилли ёлгъа тюшюп, агьлюге де, жамиятгъа да пайдалы адам болардай тарбия тарыгъын айтмакъны тийишли гёремен. Озокъда, мен шу ерде бир де янгылыкъ да ачмайман, биревге де гьакъыл да уьйретмеймен. Тек яшавну баш булагъы гьисапланагъан­ яшлар да барысы да бир йимик хасиятлы, айтагъаным, сабур-саламат турушлу да тюгюл экенин мендей сиз де яхшы билесиз. Оланы арасында уьйде де, орамда да чабып, талашып айланагъан чарчымлы, артыкъ ёнкю хасиятлылары да бар. Шо саялы гьар яшны бир хасиятын, англавун гьисапгъа алып, гьарисини пикрусун англап, эсли наслуну вакиллери олагъа тийишли ерде пайдалы насигьат бермеге де тюше. Шо гьакъда айта туруп, эл арада да, халкъ арада да, чубугъунда иелмесе, къазыгъында иелмес деген айтывну эсге аламан. Эсгерилген шо айтывда гьар яшгъа тарбия беривге эртерек урунмагъа тарыгъы гьакъда айтыла. Тарбиялав ишге тез гиришген чакъы, гьасиллери де шончакъы яхшы болма имканлы экени ташдырыла. Мухбирни иши булан бирге муаллимни касбусун 25 йылны узагъында юрютгениме гёре шо айтыв береген пикру дурус экенине мен хыйлыдан берли тюшюнгенмен.
Тек оьзюм гьисап этеген кюйде, бу ишни теренине тюшмекни бойнуна алмайлы, ата-ана оьзлени авлетлерин тарбиялавну борчун юклеп къоягъанда йимик, муаллимлени уьс­тюне салып, янгыз школагъа саллап къоймагъа ярамай. Неге тюгюл, яшда уьйрет яшынгны, абурлу этер башынгны дегенлей, ата-ананы янындан къарав да, тарбия да болмаса, олар яшаву тюзелип, талай тапмагъа болмай къалажагъы мекенли.
Шолай айтагъаным да негьакъ тюгюл. Нечик де, ата-ана гьар къайсы девюрде де оьз авлетлери учун уьлгю болуп гелмеге гереги белгили. Тарбиялы да, къылыкълы да болуп, гьар яш бир башлап агьлюде оьсе. Сонг да, агьлюдеги яшланы уллусу оьзюнден гиччилеге, арбаны арт дёгерчеклери ал дёгерчеклени арты булан юрюйгенде йимик, уьлгю гёрсетмеге бола. Эгер де агьлюде башлап тувгъан авлет уланъяш болса, ол яннавурунда табылып, абзарда да, бавда да атасы булан бирче иш гёре. Тек бир-бирде агьлюде тувгъан къызъяшланы арасында биргине-бир улан болса, оьзюне оьте тергев берилип, ёнкю болуп оьсеген, гиччилеге де буйрукъчу болагъан гезиклер де къаршылаша. Озокъда, булай гезиклерде гиччилеге ондан адилли уьлгю болмай.
Агьлюде башлап къызъяш тувса, ол кёбюсю гьалда уьй къуллукъланы кютювде, олай да оьзюнден гиччилеге къарап да, анагъа кёмекчи болуп оьсе ва тарбиялана. Оьсюп торай­гъанда да, шо къызъяш оьзюнден гиччилеге уьлгю болуп токътай. Гьасили, белгили муаллимлер де, алимлер де токъташдырагъанда йимик, яшланы артыкъ ёнкютмей сабур-саламат кюйде, агьлюде оланы адилли тарбияламакъны ёлу танг­ланса, гьакъыкъатда пайдалы болуп чыгъа. Шо жаваплы, инг башлап чыдамлыкъны ва сабурлукъну талап этеген гьаракатны школада ёрукълу кюйде узатмагъа муаллимлеге де тынч бола. Булай да, яшланы муратгъа къыйышывлу тарбиялавгъа муаллимлер къошум билим берив, спорт идараларын да, ихтиярланы якълав, аманлыкъны болдурув къурумларыны, дин ва башгъа бирлешивлени де къуллукъчуларын къуршап, ата-анасындан къалышмайгъан кюйде айрыча къошумун болдура.

Шону булан бирге, алдан берли де этилип гелген кюйде, буссагьатгъы вакътиде де узатылагъаны йимик, муаллимлеге тарбиялавгъа байлавлу буйрукъланы, гёрсетивлени бирин кютюп битмеге де къоймайлы, башгъасы йиберилегенин эсгермеге тарыкъ. Шондан асув болажагъына шеклик тувулунса, гьакимликни оьр къурумлары артдагъы вакътилерде шо тармакъгъа байлавлу тасдыкъ этген гесимлени разилик булан къабул этмеге тюше.
Асувлугъу артмагъа тарыкъ

Ачыкълашдырып айтгъанда, бу йыл сентябр айны башындан тутуп, бизин уьлкени оьлчевюнде билим беривге байлавлу законгъа этилген бир-бир алмашынывлар яшавгъа гирген. Шо алмашынывлар да аслу гьалда яшлар ва яшёрюмлер булан юрюлеген тарбиялав ишни камиллешдиривню гёз алгъа тута. Школаларда юрюлеген тарбиялав ишни асувлугъун артдырыв муратда эсгерилген законда айры-айры гёрсетивлер де, бир-бир гесимлер де тасдыкъ этилген. Биринчилей болуп законда «тарбиялав» деген англавну дазулары генглешдирилген. Билим берив ожакъланы охувчуларында патриотлукъ ва ватандашлыкъ гьислени уятып, элин якълавчулагъа, олар дав майданларда гёрсетген игитликге байлавлу эсделиклеге гьюрмет этип янашмагъа тюшегени гьакъда айтыла. Эсли наслуну вакиллерине, загьматны адамына абур-сый этип, бизин уьлкени кёп миллетли халкъыны мердешли адатларына, маданият варислигин, айлана якъны аяп-асырап сакъламагъа тарыгъын олагъа тюшюндюрювге айрыча агьамият бериле.

Шондан къайры да, энниден сонг тарбиялав гьаракатгъа байлавлу ишлер гьар къайсы охув ожагъыны да билим берив умуми программасыны аслу бир гесеги болуп токътай. Шо аслу талап гьисапда янгы федерал билим берив пачалыкъ гесимлеринде де бегетилген. Неге тюгюл, яшланы патриот ва ругь-къылыкъ якъдан тарбиялав оланы гьарисини элине, оьзю яшав сюреген жамиятгъа, айланасында айланагъан адамлагъа, тапшурулгъан къуллукъланы кютювге янашывун белгилей. Шолайлыкъда, намусгъа, ягьгъа байланып, оьзюн абурлу тутувгъа элте, яшавну агъымына, демек, болуп турагъан агьвалатлагъа тюз къыймат берип, олардан тюз гьасил чыгъарып, пикир этмеге уьйрете.

Россияны билим берив минис­терлиги гьисап этеген кюйде, яшланы тарбиялавгъа байлавлу программа шо масъалаланы чечивге имканлыкълар ярата. Шо якъдан алгъанда яшланы къайсы буса да бир касбугъа муштарлы этивге байлавлу юрюлеген гьаракатгъа тийиш­ли кюйде тергев бермеге тюше. Шо гьакъда айта туруп, савлай уьлкеде йимик, бизин республиканы билим берив идараларыны кёбюсю геле­жек яшавгъа байлавлу федерал проектге къуршалгъанын эсгермеге тарыкъ. Шо проект яшланы гёнгю не йимик тармакълагъа авагъанын, юреги нени алагъанын, гележекде олар къайсы касбу булан яшавун байламагъа умутлу экенин де токъташдырмагъа имканлыкъ бере. Шондан сонг айры-айры гюплеге бёлюп, олагъа талмавлукъ этеген муаллимлеге ва оьзге касбучулагъа яшлар булан ишлемеге шартлар ярата. Шо проектден къайры да, бир нече министерлиги къуршалып кёп йылланы боюнда яшавгъа чыгъарылагъан «Яш касбучулар», олай да, «Сберкампус» деген проектлерде ортакъчылыкъ этивде яшёрюмлеге касбу танглавгъа шартлар ярата.

Тек муаллимлер де, оьзге касбучулар да йыл боюнда сав гюнлени узагъында яшлар булан бирче болмай. Гьисап этивлени натижасында белгили болагъан да йимик, яшлар йылны узагъында 150 гюн школада юрюлеген дарслардан эркин бола. Шо вакътиде ата-аналар да ишинден, башгъа уьзюрю къуллукъларындан айрылмай­гъаныны себебинден, ­оьрюм чагъындагъы яшлар кёп бош заманын, гьатта не этме гереклигин билмейли, оьз кепине йибере ва уллуланы тергевюнден магьрюм къала. Буссагьатгъы вакътиде яшланы кёп­лери спортну гьар тюрлю журалары булан иштагьланып турса да, яшав оьзю де гёрсетип къоягъанда йимик, оланы бирлери ата-анасы ва муаллимлери ойлайгъан ва айтагъан­ ёлдан юрюмейген болуп чыгъа.

Озокъда, шу деп айтып бир затгъа да муштарлыгъы ёкъ гьар къайсы яш да орамны ахтармай не этсин дагъы?! Шо саялы яман, терс ёлларда юрюйгенлени сыдырасына къошулмасын учун, не гереклер этип де уллулагъа, инг алда ата-анагъа, яшланы гьайын эте туруп, оланы яшав къаравларын, къанатларын къатдырывда ва гьар-бир якъдан муштарлы гьасиретликлерин артдырывда жагьлы кюйде ортакъчылыкъ этмеге герек. Кёбюсю гезиклерде болагъанда йимик, ата-анагъа билим берив ожакъларда юрюлеген гьаракатгъа немкъорай янашып къоймагъа да ярамай.

Бирдагъы да ташдырып айтгъанда, гьар къайсы ишде йимик, яшланы ва яшёрюмлени тарбиялавда да асувлу гьаракат артмагъа тарыкъ. Чинкдеси, бу бизин къоркъунчлукълар артып турагъан, гьакъылны тунукълашдырагъан наркотиклер, жинаятчылыкълар айрада кёп болуп бара­гъан, башгъа пасатлыкълар яйы­лып турагъан девюрде яш наслуну тарбиялавну унутмай, бизге барыбызгъа да бирлешип, оьзекли ерин тапмагъа тюшедир деп ойлайман.