Янгы охув китаплар – янгы умутлар...

Янгы охув китаплар – янгы умутлар...


          Ана тилибизни асырап-аяп сакълама туврадан борчлу экенибизни гьар адамгъа оьзю юрегинден англамагъа, къолундан гелеген гьаракатын этмеге тюше. Къумукъ тил ва адабият дарсланы юрютеген муаллимлер охувчуланы дюньягъа тюз къаравун тувдурмакъ, яшавгъа байлавлу англавларын генглешдирмек, чеберликни гьислерин сездирмек булан бирче, оьзденликни ругьунда тарбиялап, ата-бабаларыбызны яхшы пайдалы адатларын, мердешлерин янгыртып,   оьзбашына яшама, эрши- аривню айырып бажарма уьйрете. Муаллимлени шу къайдадагъы ишлерин ата-ана якълап, агьамият берип ортакъчылыкъ этсе, озокъда, дарсланы агьамиятлыгъы, къумукъ тилни абуру артар.

 

Тек къумукъ тил оьле, сёне дейгенлеге: «2019-нчу йылда басмадан чыгъып, ахырда бизин школалагъа етишген 1–4 класлар учунгъу «Къумукъ адабият» китаплар булан таныш болугъуз, охугъуз. Шу китаплар, эгер де герти, гьакъ юрекден яшлагъа берилген муаллимлер болса, тилибизни сюйме, аяма, ону къонгуравлу сесин, макъамын сезип, санларыбызгъа сююв сырлар булан сингдирип, гележекге яшларыбызгъа бизден варисликге оьз тилибизни сакълама кёмек этежек деп айтма сюемен.


Бугюнге ерли биз 1–4 класланы охув китапларына кант этип тура эдик бусакъ, школалар учун шолай янгы охув китаплар чыкъды. Аслу школалар учун яратылгъан къумукъ тилден ва адабиятдан башлапгъы класлар учун чыгъарылгъан янгы китаплары Федерал пачалыкъ билим берив гесимлени аслу умуми билим берив программасыны талапларына кюрчюленип тизилген. Шо китапларда муаллимлени ишинде янгы педагогика къайдаланы къоллав масъалалары, охувчуланы хас айрылыкълары, оланы чагъы, билим ва оьсюв даражалары, гьалиги жамият яшавуну талаплары, милли школаланы ишини бай сынавлары ва илму-ахтарыв ишлер гёз алгъа тутулгъан. Янгы китаплар бизин миллетибизни маданиятын, ана тилин теренден уьйренивге, оланы сакълавгъа ва оьсдюрювге, ана тилде аслу умуми билим алывда янгы имканлыкълар болдурувгъа, тилибизде халкъыбызны милли хасиятларын сакълавгъа бакъдырылгъан. Шолайлыкъда, янгы охув китаплар гьар охувчуну билим даражаларын артдырывгъа эркин ёл ача, ону класда яда уьйде оьзбашына чалышагъанда Интернет булан пайдаланмагъа, билимин ва тарбиясын артдырмагъа генг имканлыкълар бере.


Мактапларда ана тиллени абурун гётермек учун кёп чаралар гёрюле. Къумукъ тилде юрюлеген дарслар жамият къуллугъун кюте: олар миллетибизни менлигин сакълай, ана тилде гьакълашыв, къатнашыв чараланы кютегенден къайры да, халкъны маданият байлыгъын артдыра, пикир этив мердешлерин камиллешдире. Бу китапланы гёзден гечирип, мен, 46 йыл къумукъ школаларда загьмат тёкген муаллим, гьакъ юрекден сююндюм, Аллагьыма шюкюрлюк этдим, геч буса да, яшларыбыз тийишли къайдада, оьр даражадагъы охув китаплар булан таныш болажакъ, охужакъ, тарбияланажакъ деп ойладым.


Дёрт де класгъа гёрсетилген китаплар методика якъдан бир йимик тюз къайдада, гьалиги заманны талапларына гёре, бажарывлу алимлени, методистлени ёлбашчылыгъы булан бек къужурлу, охума иштагьлыкъ гелтиреген къайдада язылгъан деп гьисап­лайман. Гьар оьмюрге, охув чагъына гёре, яшлагъа авторланы «гьюрметли охувчу» деп чакъырыву охувчуну китап булан ювукъ эте. «Биз таныш болажакъбыз, биз билежекбиз, биз уьйренежекбиз. Билигиз!» – деген эсгеривлени берип, охувчуланы тергевюн тарта, муаллимлеге буса методика кёмеги тие. ­Янгыз асарлар берилип къалмай, олагъа англатывлар бериле, соравлар салына, сёзлюк иш юрюле,темагъа гёре айтывлар, методика гёрсетивлер: (Охума уьйрен. Чечеген ёммакъны нечик ойлаша? Оьзюбюзню тергейик. Класда тергев) йимик ишлер, соравлар бериле. «Яшланы «Къарчыгъа» журналындан», – деп, яшлар учун шолай журналыбыз барлыгъын аян этип, гиччирек хабарлар берилген. Масала, экинчи класны китабы гьар тюрлю халкъ авуз яратывчулугъу, йылны заманлары, уьягьлю, адиллик, рагьмулукъ, къурдашлыкъ, дос­лукъ, тил, халкъ, ватан, гьайванлар ва къушлар,байрамлар йимик бёлюклеге бёлюне.


Уьчюнчю класда адабият охув гьар теманы башлайгъанда этилеген ишлени не мурады бар, нени уьйренме герекли экенини гьакъында охувчугъа англатыв бере. Яй ва гюз, ата, ана, ана тил, табиатны якъламакъ – ватанны якъламакъ, яшланы яшаву, парахатлыкъ ва къурдашлыкъ, къыш, ватанны якълавда, язбаш, адат, къылыкъ, тарбия, бизин ватаныбыз – Дагъыстан, бизин байрамлар, янгы йыл, халкъ авуз яратывчулугъу деген бёлюклери бар. Гьар тема битгенде: «Оьзюбюзню тергейик ва нечик натижалагъа етишгенни къыйматлайыкъ», – деп соравлар, тапшурувлар бериле. Шолай тапшурувларда асарларда къолланагъан чебер аламатлар, айтывлар, токъташгъан сёз тагъымлар, тенглешдиривлер, белгилевлер, суратлавлар, шиъруда къапия гелишивлеге англатыв бериле. Охугъан асарланы анализ этмеге, къумукъ хасиятны тазалы­гъын, милли мердешлерибизни, адатларыбызны, хас оьзтёречелигибизни суратлап сочинение язмагъа уьйрете.


Дёртюнчю класны китабыны ичделигинде: «Мени элим. Уьягьлю.Ана тил. Ана тилим – къумукъ тил. Яй ва гюз. Халкъ авуз яратывчулугъу. Адат. Къылыкъ.Тарбия. Табиат. Жан-жанывар. Къурдашлыкъ, дослукъ. Къыш ва язбаш. Загьмат – байлыкъны булагъы. Маданият ва инчесаният. Сёзлюк» деген бёлюклер бериле.


Гёзден гечирип къарасакъ, китапда берилген асарлар сёз тапмасдай берилген. Шо асарланы тарбиялав пайдасы, билимлерин артдырып, билмейгенлерин билдирип, оьр класлагъа къумукъ адабиятыбызны белгили вакиллерини гьакъында, алимлерибизни гьакъында, уллу юртларыбызны тарихлери, терен маъналы баянлыкълары, маданият ва инчесаниятны усталары гьакъда, усталыкъ булан салынгъан соравлары ва тапшурувлары – булар бары да бир йимик – къумукъ охувчуларыбызгъа уллу хазна, ниъмат.


Ана тилибизде язылгъан адабиятыбызны яратгъан, атлары белгили шаирлерибизни ва язывчуларыбызны асарларыны игитлери адатны, къылыкъны тарбиялы сакълайгъан, оьз элин сюеген, къурдашлыкъны, дослукъну юрютеген, къаныгъывлу загьмат тёкген, адамлар къыйматланагъан гюнлерде сыналгъан, тарыкълы ерде игитлик де гёрсетген ватандашларыбызны гьакъында да бериле.


Мен ойлашагъан кюйде, бу охув китапны авторлары алдына салынгъан масъалаланы бажарывлу кюйде яшавгъа чыгъаргъан. Китапларда шартлы белгилер де берилген, олар да яшланы тергевлю болма, тапшурувланы охувчуланы билимине гёре, гьар тюрлю бёлюклеге бёлме кёмек эте.


Муаллимлеге гюнлюк планларын къурмакъ учун да кёп имканлыкълар берилген. Тек шулай китапланы къоллап, талапларын кютюп, охувчулагъа тийишли билим берип, тарбиялы ишлер юрютмек учун маълумат къуралланы къоллап бажарагъан, толу билимлери булангъы, ана элин, ата юртун жанындан да артыкъ гёреген муаллимлер герек. Шо саялы да янгы китаплар булан ишлежек муаллимлер учун курслар оьтгерсе пайдалы болур деп эсиме геле. Школаланы директорлары янгы китаплар булан ишлежек муаллимлени ойлашып айырма борчлу деп ойлайман. Муаллимлер оьзлер де китапланы уьстюнде тындырыкълы ишлеп, ойлашып, билмейгенин уьйренип, сонг иш башлама тарыкъ. Шолай этмесе, нечакъы арив ясалгъан, къужурлу асарлар жыйылгъан охув китап да пайда бермес.     


Къумукъ тил ва адабият дарсланы абурлу этмек учун, сынавлу, йылдан-йылгъа яхшы ишлейген муаллимлени   абурун оьр даражагъа гётерме герек, биз бизин абурламасакъ, ятлар бизин абурламас. Оьз тилибиз де, бай авуз яратывчулугъубуз да, уьлгюлю адабиятыбыз да, оланы яратгъан пагьмулу, абурлу язывчуларыбыз да, къагьруман игитлерибиз де, белгили терен тамурларыбыз да, кёп санавда тил къардашларыбыз да барлыкъдан оьктем болма болабыз.


Шулай миллет неге тилин тас этме герек? Шо саялы да гележегибизден де къоркъмайлы, гьакъ юрекден, оьз миллетибизден, бизден алда яшагъан белгили адамларыбыздан, кёп санавдагъы гьакъыллы, билимли, игит уланларыбыз ва къызларыбыз булан оьктем болуп, гьаракат этип яшама уьйретме ва тарбиялама борчлубуз. Шолай бизин жамиятны тувра борчларындан баш къачырып, яш наслугъа айып салма ихтиярыбыз бармы? Ёкъ! Ругь байлыкъ аза бара буса да, гьар ким оьзюбюзню къолубуздан гелегенни этип, оьзденлигибизни тас этмей, сыкълашып, бирлешип, дослукъда яшама уьйретме герекбиз.


 

Умусалимат БУТАЕВА,

Къарабудагъгент юртдагъы гимназияны муаллими, Россияны умуми ва касбу билим беривюню гьюрметли къуллукъчусу.