Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
Меню YOLDASH.news МаълуматларКъайгъырыш КъутлавларDAG.newsВ ДагестанеВ РоссииИнтервьюВ миреНа КавказеГлава РДНародное СобраниеПравительствоМинистерства и ведомства Муниципалитеты In memoriamНовости спортаГод культуры безопасности Выборы - 2018ЧЕ-2018 Kaspeuro2018"Времена"ИнфоблокПолитикаИсторияКультураЛюди и время НаукаНовые книгиАчыкъ сёзАналитикаЖамиятПолитика.ЭкономикаБаянлыкъДин ва яшавЖамият низамИлмуTürk dünyasi Савлукъ ЭкологияЮртлар ва юртлуларЯшёрюмлер МаълуматАнтитеррорБирев де унутулмагъан...СапарМаданиятАдабиятКультура ожакъларБилимИнчесаният Къумукъ тилКроссвордМасхараларТеатрЯнгы китапларЯшланы дюньясы Спорт ярышларЕдиноборства Развитие спортаСоревнованияФК «Анжи» МедиасфераО газетеО сайтеСМИФото дняНаши партнерыНаши спонсорыСотрудникиНаши авторыАфишаГалереяРекламаЮбилейный номер
Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
«Гетгенибиз гёкша марал гюз эди…»

«Гетгенибиз гёкша марал гюз эди…»

(Къызларлы Уллу Ватан давну ортакъчыларыны эсделигини алдында ГЬАБИЙБУЛЛА, САЙИТ, автор РАШИТ)




Къалсын КЪОЧАКЪАЕВ



Бора ханны наслулары

 

Эртен тогъузда тербендик, ёл тегиш, гаилер де инжитмейли,  бир сагьат да къалмай, Борагъангъа етишдик. Борагъанлы Абас Мамаев юртлуларыны Дагъыстандагъы къумукъ интеллигенция булангъы байлавлугъун болдурагъаны 50 йылдан да артыкъ боладыр. Абас агъав Борагъанны абурлу-сыйлы тамазасы, хыйлы йыллар ерли школаны директору болуп ишлеген. Гьали де «Ёлдаш» газетни бу яндагъы оьз мухбири болуп загьмат тёге. Ону яхшылыгъындан борагъанлылар «Ёлдаш» газетни ала ва  охуп, къумукъ халкъны яшавун да билелер.

Абас агъав уьюнде къаршы болмады. Бизин алдыбызгъа чыкъгъан ону уланы атасы чакъырылып школагъа гетгенни англатды.  Бизге де шо герек эди. Школаны директору Нурбек Ширванович Салаватов, бизин булан таныш болуп битген сонг, завучланы, ана тилни муаллимлерин ва  жаваплы къуллукъчуланы китапханагъа чакъырып, гиччирек жыйын оьтгердик. Шонда бизге Абас Мамаев де къошулду. Инг башлап школаны китапханасына къумукъ тилни сёзлюгюн, Арсений ва Андрей Тарковскийлени гьакъында профессор Абдулгьаким Гьажиев онгаргъан «Тарковские и Дагестан», Юсуп Идрисовну «Очерки истории северных кумыков» ва «Абусупиян» деген издательство чыгъаргъан бир нече китапланы савгъат этдик.

Ерли школада охуйгъан 520 яшгъа билим ва тарбия береген 40 муаллим бар. Борагъанлы яшёрюмлени тарбия якъдан гючлю экени айлана юртлагъа да айтылгъан. Эдеп-къылыкъ, намус, адатланы сакълав – мунда бош сёзлер тюгюл, адатлангъан мердешлер. Мунда охуп, сонг оьр билим алып, тюрлю-тюрлю регионларда ишлейген касбучулар кёп. Гёрмекли уьстюнлюклери булангъы спортсменлер де – юртлуланы оьктемлиги. Эки йыл алда Рамзан Къадыровну тувра тапшуруву булан къурулгъан спорткомплекс – яшёрюмлени лап кёп жыйылагъан ери. Рамзан Къадыровну талабы булан шо кюйде юртда маданият центр да къурулгъан, сув чыгъарылгъан ва оьзге яшавлукъ масъалалар чечиле.

 Россиядан тышда ишлейген борагъанлылар да аз тюгюл. Айрокъда Белоруссияда далапчылыкъ этегенлер кёп. Борагъанлылар бир-бирине бек бавурлу халкъ, олар къайда болса да, ата юртун унутмай. Мунда 3000-ге ювукъ адам яшай. Ювукъда ерлешген Дарбанхи юртда да мычыгъышлар булан янаша бир мингден артыкъ къумукъ яшай. Гюдюрмесде яшайгъан къумукълар да аз тюгюл.

Ана тилни муаллимлерини лап уллу талчыгъы – охутув-методика китаплар етишмейгенлик. Айрокъда диктантланы ва изложениелени жыйымларын ва оьзге кёмекчи китапланы тапма къыйын. Мычыгъыш Республиканы билим берив министерлигине заявка да бергенлер, олар да Дагъыстан булан байлавлукъ тутуп, кёмек этежек болгъанлар, тек гьалиге гьал алышынмай.

Борагъанлылар мычыгъыш халкъ булан татывлукъда яшай, къыз алып, къыз берип, къардаш болгъанлар кёп. Давну йылларында къачып мунда сыйынгъан мычыгъышланы санаву ерли халкъдан артыкъ болгъан. Юртда мычыгъышлар 15-20 хозяйство яшай, бары да къумукъча да биле. Школаны завучу ва межитни имамы Къалсын Аславдинович Къочакъаев масхара этип айтгъан кюйде, Борагъанда  турагъан мычыгъышлар бар буса да, олар къумукъ тилде сёйлейлер, хоншудагъы Бамматюртда (Виноградное) буса яшай­гъан мычыгъышлар ёкъ буса да, олар оьзлер бары да мычыгъыш тилни де билелер.

Школада оьз ишин яхшы билеген ва сюеген муаллимлер ишлей. Соросну савгъатына ва пачалыкъны гьюрметлев атларына ес муаллимлер аз тюгюл.

Ерлешген ерине гёре ва Абас агъавну къасты булан Борагъан дагъыстанлы къумукълагъа лап танывлу ва ювукъ юрт деме ярай.

 

Оьзлени абурлатып болагъан бамматюртлулар

 

Борагъандан Бамматюртгъа ерли 25 чакъырым бар. 15 йыллар алдын бу машинлер учун къыйынлы ёл эди. Гьали огъар яхшы ярашдырыв ишлер этилген. Бу юртда да алдын биз болгъанбыз. 90-нчы йылларда мунда бек жагь, гьаракатчы улан Залимхан яшай эди. Ол дагъыстанлы къумукълар булан кёп къатнап, ону таный­гъанлар бизде де кёп эди. Мычыгъышдагъы политика агьвалатланы алышынывуну натижасында ол ватанындан гетме борчлу болгъангъа ошай.

Ярым сагьатдан биз юрт администрацияны бинасыны ичинде эдик. Мунда бизин ят гёрюп, мычыгъышча сёйлеп къаршыладылар. Биз къумукълар экенни билгенде, сююне туруп къумукъчагъа гёчдюлер. Тек администрацияны башчысы Грозныйгъа гетип табылды. Заманны йибермей, къаршыда ерлешген школагъа багъып тербендик. Ёл бойда юртда 3 мингге ювукъ адам яшайгъанын билдик.

Виноградное юртну 90-нчы йыллардагъы  заманы булан тенглешдирмеге къыйын, тюрленив гёз алда.

Школаны тыш гёрюнюшю бек исбайы, ичи ва тышы таза.

Директору Рая Хусейнова айтагъан кюйде, 5-6 йыл алда бу охув ожакъ къы­йынлы гьалда болгъан. 2009-нчу йылда Рамзан Къадыров, юртгъа гелип, школаны эсги бинасына ремонт этдирип, янгы бина да къурдургъан. Булай онгайлы школа мычыгъыш юртланы кёплеринде де ёкъ. Школада охуйгъан 586 яш бар. Муаллимлени санаву – 44. Ишлейгенлер бары да – ерли къумукълар. Юртда да янгыз къумукълар яшай, гелин болуп гелген мычыгъышлар да къумукъ тилни уьйренелер. Къумукъ тилни дарслары юрюле. Тек охутув китаплар етишмей. Билим берив министерликге билдирилген, тек гьалиге тарыкъ китаплар етишмеген. Бу школагъа да тюрлю-тюрлю къумукъ китапланы савгъат этдик.

Хоншулукъда яшайгъан эки де миллет татывлукъда бир-бирине абур этип яшайлар. Тек юртда уллу да, гиччи де мычыгъыш тилни билелер. Грозный булан аралыгъы – 20 чакъырым.  

Школаны музейи де бар. Онда юртну тарихи, уьстюнлюклери, эсделик алатлары сакъланып, гележек наслулагъа маълумат бере. Музейде бизин тергевюбюзню юртну белгили адамы Рашит Шавхаловну сураты тартды. Уллу мыйыкълы къурч гёрюнюшлю тамазаны яшав ва загьмат ёлу тергевню тартмасдай тюгюл.

Биз Рашитлеге баргъанда, ол бек къаныгъып гече къалмакъны тиледи. Огъар 68 йыл бола. Дагъыстандагъы къумукъланы гьалы булан таныш: буйнакскили белгили шаир Вагьит Атаев булан къатнаву гючлю, профессор Алибек Гьажиев булан бир нече керенлер ёлукъгъан. Рашит бек гьаракатчы адам. Бютюн оьмюрю загьмат булан (сварщик, заводда механик) гетген. Яхшы иши учун гьукуматны ягъындан ол кёп керенлер савгъатлангъан. Жамият ишлени активисти гьисапда да танылгъан. Совет гьакимлик бузулуп, адамланы  ихтиярлары артгъанда, Рашит юртда  межит къурма белсенген, тек адамланы, айрокъда чиновниклени гьайсызлыгъындан алынгъан ер, кредитлер, гьаракат,.. бары да гьавайын гетип, муратгъа етишме бажарылмагъан. Тамазаны сёйлевюнден биз чыгъаргъан натижа – ерли халкъ мычыгъыш халкъ булан тыгъыс къатнавну себебинден милли айрычалыгъын, оьзтёречелигин тас этип тура.  Тек булар мычыгъыш халкъны къайратлыгъын, къаттылыгъын алгъан ва хоншулары булангъы аралыкъларда оьзлеге абур этдирип бажаралар.

 

Къайпанмайгъан къызларлылар

 

Мычыгъыш Республикадагъы Осетияда ерлешген Бамматюртдан Къызлар юртгъа 100 чакъырым ёл бар. Шо мезгилде кёп постлар къаршылаша. Осетияны топурагъында кёп асгер бёлюклер бар, айрокъда Моздокда. Моздокдан Къызларгъа 15-20 минутлукъ ёл бар. Къашкъаралгъанча юртгъа етишдик.

Бу юртда бизин къаравуллап турагъан «Фейсбукдагъы» къурдашыбыз Сайит Хамурзаев (Сайит Ярбаш) бар эди. Юрт администрацияны алдында бизин Сайит ва юрт музейни директору, краевед Магьмади къаршыладылар. Администрацияны башчысыны кабинетинде бир нече ерли активистлер булан демли столну айланасында эки де якъ учун къужурлу  лакъыр къызышды: тарихни теренлеринден башлап бугюнлеге ерли. Гьабийбулланы Дагъыс­тандагъы жамият-политика гьалланы ва милли масъалаланы гьакъындагъы сёйлевюне къызларлы къумукълар бек агьамият берип тынгладылар.

Къызларны алдынгъы атлары – Бекишюрт, Гючюкюрт, тарихдеги дагъы атлары да белгили. Юртну оьзюнде 11 мингден артыкъ къумукъ яшай. Хоншудагъы Борасувотарда (Предгорное) 1500 къумукъ бар. Моздокда да къумукъланы айры посёлогу болуп битген районунда 3 мингге ювукъ къумукъ яшай (оруслардан сонг экинчи ерде). Дагъы да ювукъдагъы Кёпюравузда (Предмостное) 800, Гиччиотарда (Малый Малгобек) 125 къумукъ яшай. Районда 17 мингге ювукъ къумукъ гьисапгъа алынгъан.

Юртда беш межит бар, алтынчысы тизилип тура.

Къызларны къайпанмайгъан халкъы бир-бирин бек тута. Хоншу юртлар, халкълар булан эришив болса, юртлу жагьиллер бир де осал болмагъан. Шону учун буланы сюймесе де, башгъалар абур этелер. Олай болгъан булан да бизин къумукъларыбыз айланадагъы оруслар, осетинлер, мычы­гъышлар, ингушлар булан къыйышып яшайлар, тек оьзлени къыйыкъсытывгъа ёл бермейлер. Тойлары кёбюсю гьалда абзарларында (оларда «азбар» дей) бола. Къыз берип, къыз алагъаны да ич арада, башгъа миллетлер булан къардаш болагъанлар аз. Бамматюрт, борагъан къумукълар булан да тыгъыс байлавлукъ болмаса да, олагъа дагъыстанлылардан артыкъ къатнайлар.

«Дагъыстандагъы къумукъланы гьалы макътардай тюгюл», – деген хабарлар олагъа да етишген. Бизге: «Неге?» – деген сорав болду. Бажаргъан кюйде англатма къарадыкъ, тек инандырып болмадыкъ деген шеклик къалды. «Биз шолай болмас эдик», – деме сюегенде йимик эдилер.

Къызларда алдан берли иш гёреген «Намус» деген жамият къурум бар. Огъар Дагъыс­тандагъы къумукълар булан байлавлукъ юрютюп тургъан Расул Алиев ёлбашчылыкъ этген. Тюрлю себеплеге гёре, арт вакътилерде бу къурумну гьаракаты кемиген. Муаллим ва язывчу Абас Дациев де Къызларны атын гётерип, ону тарихин язып ва  китаплар чыгъарып, Дагъыстанда да яхшы танывлу. Ол да чагъына гёре алдын йимик гьаракат гёрсетип болмай буса да, юртлуларыны алдында абуру уллу.

Гече Сайитлерде къалдыкъ. Огъар Сайит Ярбаш деп неге айтагъанны да къабакъ алдына етишгенде англадыкъ: абзары гиччи, ярбашда ерлешген. Сайит бир нече йыллар Россияда яшагъан, 90-нчы йылларда юрт советни председатели болуп да ишлеген. Огъар 60 йыл болмай буса да, аврувуна гёре – пенсионер. Юртда жамият ишлерде гьаракат эте. Хас билими болмаса да, оьзбашына охуп, тарихден мекенли англаву бар. Къумукъланы ва айланадагъы халкъланы тарихин де яхшы биле. Шолай бусурман динни, шариатны къанунларыны гьакъында да  билим топлагъан. Ерли газетде макъалалары бола. Эки китап да чыгъаргъан. Биринчиси – «Жамаат» – бусурман динге башлапгъы абатын алагъанлагъа кёмекчи. Экинчи китабы Къадария тарикъатны шайыхы Кунта гьажини яшаву ва уьйретивю гьакъда.

Экинчи гюн Сайит де, Магьмади де булан юртну музейинде ва эки де школада болдукъ.

Музей ерлешген бина кёп яман тюгюл буса да, мунда иссилик ёкъ, экспонатлагъа да ер тарлыкъ эте. Тек оьз ишин ва элин кёп сюеген Магьмадини къасты булан бу пайдалы иш тозулмай тура. Магьмади музейни ишин хыйлы йыллар алапа алмай юрютюп тургъан, артдагъы йыллар огъар 4000 манат гьакъ бере. Музейге биз де китаплар савгъат этдик. Магьмади де бизге Темиркъазыкъ Осетияны Эсделик китабын берди, онда Уллу Ватан давда жанларын къурбан этген къумукъланы гьакъында маълуматлар ерлешген.

Къызларда эки орта школа бар. Биринчисини директору Ра­зият Умаровна Айдарова бизин исси кюйде къаршылады. Ол да ана тиллени охутув китаплары етишмейгенни кантын этди. Алдагъы йыллар шо ягъындан Расул Алиев кёмек эте болгъанын айтды. Гьали де тийишли къурумлагъа заявка берилген. Биз савгъат этген сёзлюклеге, китаплагъа да олар сююндюлер.

Экинчи школаны директору Залимхан Абрекович Дадов жагьил адам, Магьачкъаладагъы педагогика университетни тарихи факультетин битдирген, гьали де тарих илмугъа гьаваслыгъы бар. Директорну кабинетинде гиччирек генгеш оьтгердик. Охутув китапланы къытлыгъыны масъаласы мунда да гётерилди. Дагъыстандагъы къумукълар булангъы байлавлукъланы беклешдиривню ёллары ахтарылып, бир нече так­лифлер де болду. Гючюбюз чатгъан даражада шоланы яшавгъа чыгъарма къаражакъбыз.

Шо гюн тюш авуп, Къызлардан чыкъдыкъ. Сайит бизин Моздокдагъы китап тюкенге ерли узатды. Тюкенни еси орус къатын оьзлерде къумукъ китаплар бир де болмагъан деп, дагъы да болмагъанны сюегенни билдирсе де, Сайит огъар къумукълар билимли, англавлу ва китап не экенни кёплерден яхшы билегенни етдиринкли кюйде англатды.  Тюкенге  бир нече къумукъ китаплар салып, Сайит булан савболлашдыкъ.

 

Рашит ГЬАРУНОВ.

Количество показов: 857
21.11.2014 15:16

Возврат к списку









AlfaSystems massmedia K3FN2SA
Рейтинг@Mail.ru Яндекс.Метрика Бесплатный анализ сайта