Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
Меню YOLDASH.news МаълуматларКъайгъырыш КъутлавларDAG.newsВ ДагестанеВ РоссииИнтервьюВ миреНа КавказеГлава РДНародное СобраниеПравительствоМинистерства и ведомства Муниципалитеты In memoriamНовости спортаГод культуры безопасности Выборы - 2018ЧЕ-2018 Kaspeuro2018"Времена"ИнфоблокПолитикаИсторияКультураЛюди и время НаукаНовые книгиАчыкъ сёзАналитикаЖамиятПолитика.ЭкономикаБаянлыкъДин ва яшавЖамият низамИлмуTürk dünyasi Савлукъ ЭкологияЮртлар ва юртлуларЯшёрюмлер МаълуматАнтитеррорБирев де унутулмагъан...СапарМаданиятАдабиятКультура ожакъларБилимИнчесаният Къумукъ тилКроссвордМасхараларТеатрЯнгы китапларЯшланы дюньясы Спорт ярышларЕдиноборства Развитие спортаСоревнованияФК «Анжи» МедиасфераО газетеО сайтеСМИФото дняНаши партнерыНаши спонсорыСотрудникиНаши авторыАфишаГалереяРекламаЮбилейный номер
Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
Гьали де гёзьяш тёгюп хабарлай...

Гьали де гёзьяш тёгюп хабарлай...

Аткъай Гьажаматовну «Мен оьктеммен» деген повестинде Зайналабит Батырмурзаевни анасы Умюкюсюм уланыны къайгъысына агь чегип: «...Янгъан сёйлер, янындагъы тынглар», – дей. Бу сёзлени мен мисалгъа гелтирегеним де негьакъ тюгюл. Сизин булан оьрде юрютюп гелеген гиришив лакъырымны маънасын ачыкъ этмек учун, пикрумну узатаман.

Айтагъаным, аявлу оьз топурагъын, оьз маканын, орнун-ожагъын етген биревге де къоюп, сюргюнню ялынлы гьызына тюшюп, Таргъу, Албёрюгент, Кахулай юртланы халкъы гючден гёчюрюлгенли апрель айда етмиш йыл бите. Парахат яшап, яйнап турагъан адамланы яшавуна ала-пелекет салгъан агьвалатдан сонг, арадан етмиш йыл оьтген. Ондан сонг нечакъы сув эниш акъгъан, тек бирден-экиге халкъны яшавунда болгъан алмашынывлар чы ёкъ.

Шо 1944-нчю йыл юреклери авур яралангъан яшлар бугюн буса – уллаталар, улланалар. Ичи янгъанланы, яшлайын бавур этлери гюйгенлени бугюн де зар чегип, гёзьяш акъдырып хабарлайгъанына, эсге алывларына тынглап, шо замангъы гьакимлеге бир къабунуп, бир де атайларыбызны, абайларыбызны къыйынына къулакъасып, юрегим тарланып, чюмлеп турду. О замангъы шо юртланы колхозларында къан тер тёгюп ишлеп, оланы байындырып тургъан адамланы не саялы гюч этип, ожакъларындан, къан къусуп жыйгъан мал-матагьындан магьрюм къоюп, бир якъгъа чыгъарып йибергенлер?

Шо заман яшлардан уллулагъа ерли оьз­лер негер къыйыкъсытылагъанны англап битмеген. Есисиз къалагъан отавларына бозаргъан кюйде артына бурулуп къарай ва гёзьяшларын сибире туруп гетгенлени бир-нечеси бизин редакцияда къонакълыкъда болду. Олар бек теренден кюстюне, гьатта йыламсырап, шо къара гюнлени эсге алып хабарладылар. Шо лакъырны сизин тергевюгюзге беребиз.


Умсалимат Сепиханова (Уцумуева), таргъулу.

– Мен шо заман 5-6 йыллар болагъан яш эдим. Мени атам Дадаш Уцумуев колхозда арив ишлеп тура эди. Башлап бизин ожакъда атам-анам, уьч къыз бар эдик. Сонг дагъы да бизге уьч яш къошулду.

Бир гюн бизге атабыз: «Бу юртдан башгъа ерге гёчме тарыкъбыз»,– деди. Биз, адашып, не айтагъанны да билмей пысып токътадыкъ. Неге гетме герекни биз, яшлар, англап да битмей эдик. Атама ва ону агъасына гьакимлер: «Сиз халкъны башына тюшмесегиз, бир инсан да еринден тербенмежек», – деп билдиргенлер. Анамны гьуя салып йылайгъаны буссагьатда да гёз алдымдан таймай.

Бизин балчыкъ тамлары булангъы, сыныкъ тутулуп битмеген, янгы этилинген эки къабатлы уьйлерибиз бар эди. Ичине янгы гирип орунлашып тура эдик. Шоланы къоюп, бир якъгъа гетербиз деп ким ойлаша эди? Оьрдеги гьакимлени буйругъу бизин ток ургъан йимик къартыллатып къойду. Шондан сонг адамурлукъну арасына гьалеклик тюшюп гетди.

    – Умсалимат бажив, сизин гюч булан йибердими? Къайсы юртгъа сыйынды­гъыз?

      – Гьали бир тайпа гьакимлер бизге оьзюгюз сююп гетгенсиз деп яла-япма сюелер. Воллагь, къызым, оьзюгюз ойлашып къарагъыз, гючден болмаса, тувуп оьсген ожагъын, мал-матагьын къоюп гетме ким сюе? Шо – тюбюкъарадан ялгъан хабарлар. Аллагьисен, къоюгъуз хари деп, къатын-къыз гьуя-гьарайлар салып йылайгъаны гёз алдымдан таймай чы. Таргъулуланы аз ерлери бармы эди? Юзюм бавлары биринчи базаргъа ерли етише эди. Шо замангъы гьакимлер сиз Хасавюрт райондагъы колхозланы къурма тарыкъсыз деп айта болгъанлар.

Биз, таргъулулар, мычыгъышлылар яшагъан Хасавюрт районну Бамматюртунда сыйындыкъ. Оланы да сюргюн этип, бир якълагъа чыгъарып йиберген эди чи. Онда биз, мычыгъыш агьлюню бир къабатлы, яшама ярайгъан уьюне гирип, шонда 10 йыл яшадыкъ. Биз турагъан шо уьйню абзары да, баву да бар эди. Шонда гьабижай, къабакъ, ону-муну чачагъанны билемен. Шо юртда мычыгъышлылардан нагагь бир-эки адам къалгъандыр.

         Воллагь, къызы, нечакъы къыйынлыкъланы да, ач адамланы да гёрдюк. Ач дегенде, бир гезик биз баргъан Баммат­юртда мен оьлгенче эсимден таймажакъ иш болду. Бир къатын уьюбюзге гирип гелип, эретуруп болмай посагъабызда «дап» деп олтуруп къалды. Огъар анабыз атын да айтып: «Вуя, не болду? Токъта гьали, сабур бол. Не иш болгъан?» – деди. Сонг ол гьаран балагьгъа чыгъагъан тавушу булан: «Уьч гюн бола ашамагъаныкъ», – деди. Анабыз шоссагьат уьюбюзде бар чакъы ашдан алдына салып ашатды. Сонг ол уьюнде ачдан оьле турагъан яшлары да бар деди. Анам олагъа да бар-ёкъну берип бакъдырды. Воллагь, къызы, кёп халкъ языкъ болду. Бамматюртда атабыз парторг болуп, ону агъасы буса колхозну председатели болуп ишледилер. Дагъы амалыбыз ёкъ экенге, аста булан кюйге тюшме башладыкъ. Колхозда ишлеме башлагъанда, далап этдик, къой болду, ашлыкъ гелеген болду. Шонда биз он йыл яшадыкъ.

Гюнагьларындан Аллагь гечсин, анабыз Таргъудагъы дос-къардашын гёрме бара туруп, ёл бойда къалгъан эди. Шо якъда юрегимни яртысы къалгъан демеге ярай. Шонда къызардашым, ювукъ адамларым гёмюлдюлер. Шолар бириси де мени гёз алдымдан таймай.

               Он йылдан сонг Таргъугъа къайтгъанбыз, бизин уьйлер бузулуп, там-ташы да къалмагъан эди. Аллагь рази болсун, биз гелгенче анамны эркъардашы башгъа ерден ер алып, эки уьй этип, онгарып, ол бизин шонда гийирди. Гьали энни сама уллу болгъанда парахатлыкъ сюе эдик. Авлетлерибиз сав-саламат яшагъанны сюе эдик. Гёресиз, гьукуматыбыз уьй-эшигибизден де магьрюм къоюп, гьали Къарамандагъы топурагъыбызны да берме сюймейлер. О заманлар шо ерлеге Герменчи авлакълар деп айта эди. Шо ерлерде харбуз, ону-муну чача эдилер. Ат арбалар булан онда ишлейгенлеге аш-сув алып бара эдилер. Къолума казаны тутма болагъанда, уьйдегилер мени де алып баргъаны эсимде. Бизин ерлерибизге гёре-багъа ким де ес болгъан.


    Шо къагьрулу йылланы гёз алгъа гелтирип, ойгъа батып турагъан албёрюгентли Гьалимат Чонтукъова сёзге къошула:

     – Магъа о заман сегиз йыл бола эди. О гюнлер оьлюп гетмей туруп, бир заманда да эсибизден таймажакъ. Атабыз бизге: «Жыйылыгъыз, башгъа ерге гёчюп гетмесек, бизин мунда турма къоймажакъ», – деди. Юртдагъы мадарлыланы йиберме тарыкъ деген хабар болду. Амма барлар о якъгъа гетмедилер. Мени анамны он тогъуз яшы болгъан. Олардан сегизи къалгъан эди. Биринден-бири гиччи яшлары булангъы уьягьлюню хозгъап, авлетлерин бозлатып, бир якълагъа бакъдырып къойса, Аллагь олардан гечерми? Барыбыз да бир-биревге урунуп, къолубузгъа тутуп болагъан чакъы алагъожаны, ястыкъ-ювургъангъа ерли жыйма башладыкъ. Уллуларыбыз, бизден сонггъу гиччилерибизни гётерип, поездге минмеге урундулар. Анабыз оьзю сакълап турагъан тавукъларын да алмагъа сюйген эди. Атабыз шулардамы мени гьайым деп, оланы къолундан алып, бир якъгъа багъып ташлады. Атам анама: «Яшланы гьайын эт, шу тавукъланы халкъгъа союп бер, ашасынлар», – деп къарсалай эди. Барыбыз да бир поездге юклендик. Поезд шо биз барагъан ерибизден бир гесек ариге алып барып, бизин шонда тёкдюлер. Йылап, улуйгъан яшлар, акъырагъан къартлар, бары халкъ къыргъа яйылды. Шонда ассиленип 2–3 гюн къалдыкъ. Гьасили, бизин къувалап, гючден Байрамавулгъа чыгъардылар.

    Биз баргъан ожакъда мычыгъышланы мал-матагьыяйылып, аякъ тюпде эди. Бирев де олагъа тийип де къарамай эди. Атам бизге: «Биригиз сама шоланы малына тийсегиз, сонг не болагъанны гёрежексиз», – деди. Сонг да: «Мен де бары да хозяйствомну къоюп гелгенмен, оланыкине де бирев де созулмасын», – деп буварды.

Байрамавулда биз дёрт йыл яшап, къайтып гелдик. Мени атам юртгъа гирмеге болмады. «Къой, къалмагъал этмейим», – деди. Неге тюгюл, бизин уьйлени башгъалар елеп алгъан эди. Буссагьатда да башгъа миллетни вакиллери яшап тура. Мунда къайтгъанда, атама уьйлер ишлеп гирмеге тюшдю. Атамны майданда уьйлери бар эди, биревлер оланы бузуп, бир уллу къала къургъан.

Гертисин айтсам, мени яшлыгъым болмагъан. Гиччинев чагъымдан тутуп: «Тез бол, Гьалимат, тез бол, Гьалимат», – деп даим ишлеп тургъанман. Шо саялы да, охума чолам етишмей, биринчи класгъа дёрт керен бармагъа тюшдю. Эки ерде ишлеп, гьукуматгъа кёп къыйын тёкген адамман. Нефтебазада бригадир, сонг машинистка болуп ишледим. Олай да, Магьачкъаладагъы яшланы асгерге чакъырагъан пункт­да ашбаз болуп отуз уьч йыл чалышдым. Тек бёттёбен багъып туруп къыйын тёксем де, шу гьукуматдан гёрген яхшылыкъ чы болмады.

Мени анамны къызардашыны эри тюрк миллетли эди. Мунда ол тюрклер булангъы давлардан сонг къалгъан. Айтагъаным, ол (атын унутуп тураман) Албёрюгент колхозну председатели болгъан. Язбаш вакътиде хапарсыздан оьлюп къала. Ашлыкъ чачма заман етишсе де, тек чачывгъа чыгъагъан адам ёкъ. Не этегенни билмей, атам халкъны жыймагъа къыргъа чыгъа. Муну булан оьзюню агъасы Атав да бола. Адамлар жыйылгъанда, атам олагъа: «Чачывну вакътиси гелген, биз шону гьа­йын этме герекбиз. Аталары давгъа гетип, увакъ яшлар къалгъан. Олар аталары дав майдандан къайтгъанча ашамай турмажакъ чы», – дей. Арбаны башын тутуп болагъан улан яшны да, сонг чачып болагъан эргишини де алып чыгъа.

Гьасиликалам, бирлери сюре, бирлери чача, иш юрюлюп гете. Шо вакъти гьакимлерден бир тайпа гелип, бу ишни ким башлады деп сорав этелер. Ондагъылар шо адам башлады деп, мени атамны гёрсетелер. Шо заман шо гьаким: «Огъар къуллукъ да тапшуруп, гётерме тарыкъ», – деген. Шо гиши Тахтаров болгъан. Ол мени атамны колхозну председатели этемен деп айта. Атам буса сюймей болгъан. Неге тюгюл, давну заманларында тёлев тюшюп къалардан сакъ бола, уллу жаваплыкъны бойнуна алма сюймеген. Сонг Тахтаров: «Биз сагъа къаражакъбыз, сагъа кёмекге адамлар да бережекбиз, сен шо ишни юрютме тарыкъсан», – дей. Атам да, разилешип, юрютюп тура эди. Артда буса къаравулланмагъан кюйде, ишлеп турагъан адамланы гюч булан Хасавюрт райондагъы Байрамавулгъа чыгъарып къойдулар. Шонда да шо ишде ишлеп тура эди. Сонг буса ондан тайдырып, колхозну атчысы этип салалар.

Шо агьвалатдан сонг етмиш йыл гетди, амма ону зияны, агъусу гьали де тайып битмеген, яшларыбызны авлетлерине де етишип тура. Гючден уьй-эшигибизни, яшавубузну, топурагъыбызны да сувуруп алып, бизден гьакимлер не сюе? Гьали бизин ожагъыбыз, орунубузну, топурагъыбызны къайтарсынлар. Къараманны сакълап, бары халкъ ассиленип турагъанлы эки йылдан да кёп бола. Ватаныбыздан чы­гъып, биз къайда гетме тарыкъбыз? Нечик яшавлукъ этме герекбиз? Сонг да, бизин гюч этип о янлагъа чыгъарып бакъдыргъанны токъташдырагъан къарар къабул этеген документлеге къол салсынлар. Бугюн биз шоланы талап этебиз, умутубузну уьзмейбиз.

Паху Гьайбуллаева.

(Арты гелеген номерде болажакъ)

Количество показов: 589
14.03.2014 14:40

Возврат к списку









AlfaSystems massmedia K3FN2SA
Рейтинг@Mail.ru Яндекс.Метрика Бесплатный анализ сайта