Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
Меню YOLDASH.news МаълуматларКъайгъырыш КъутлавларDAG.newsВ ДагестанеВ РоссииИнтервьюВ миреНа КавказеГлава РДНародное СобраниеПравительствоМинистерства и ведомства Муниципалитеты In memoriamНовости спортаГод культуры безопасности Выборы - 2018ЧЕ-2018 Kaspeuro2018"Времена"ИнфоблокПолитикаИсторияКультураЛюди и время НаукаНовые книгиАчыкъ сёзАналитикаЖамиятПолитика.ЭкономикаБаянлыкъДин ва яшавЖамият низамИлмуTürk dünyasi Савлукъ ЭкологияЮртлар ва юртлуларЯшёрюмлер МаълуматАнтитеррорБирев де унутулмагъан...СапарМаданиятАдабиятКультура ожакъларБилимИнчесаният Къумукъ тилКроссвордМасхараларТеатрЯнгы китапларЯшланы дюньясы Спорт ярышларЕдиноборства Развитие спортаСоревнованияФК «Анжи» МедиасфераО газетеО сайтеСМИФото дняНаши партнерыНаши спонсорыСотрудникиНаши авторыАфишаГалереяРекламаЮбилейный номер
Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
Эргишиде эр къылыкълар болмаса...

Эргишиде эр къылыкълар болмаса...

Мен этмесем, ким этер мени амалымны тоюн дегенлей, мен де, мени йимик чагъы етишгенлер де этмесе, бизин Адил Янгыюртну гьайын я хамаматюртлулар, я бабаюртлулар гелип этмес чи. Юртумну гьалын сизин алдыгъызгъа салагъангъа Адил Янгыюртну гьалы, къарагъанда, терс гетип бара деп ойламагъыз. Мен ону, къызым сагъа айтаман, гелиним сен тынгла деген кюйде язма сюемен.

Район оьлчевде алгъанда, юртумну гьалы бек яхшы, къалгъанлардан алда болсакъ тюгюл эсе, шюкюр, алгьамдуллилагь, артда къалмагъанбыз. Аз-маз кемчиликлени де тайдырсакъ, Дагъыстанны инг гёзел, инг тюрленген юртларындан болурбуз деп ойлайман.  Юртума Адил Янгыюрт деп  негьакъ тагъылмагъан чы. Туврадан англасанг, юртума адилли, сыйлы адамлар яшайгъан юрт деп ону аты айтып тура. Гьар-бир адам яшавун алышдырма сюйсе, шогъар къылыкъларыны уьстюнде ишлеме тюше. «Адамны  яшавда не ерде экени, ону гючюнден, къуватындан ва яшавда токътагъан еринден гьасил бола», – дей Н.Г.Чернышевский.

Адам алышынмакъ учун янгы, гючлю къылыкълар алма герек йимик, юрт алышынмакъ учун да юртда юрюлеген адатланы алышдырма тюше. Адатлар юрт къылыкълар болуп токътай. Къылыгъын алышдырмакъ да тынч ишлерден саналмай. Сюйгенден пайда ёкъ, сюймекни ёлларын билме де герек. Шо ёлланы билме сюеген адам «Практическая психология» деген китапланы охуса, шоларда шо гьакъда язылып тура.

Бизин юртну ва бизин юртгъа ошай­гъан юртланы алгъа барма къоймайгъан адатларыбыз шулар деп эсиме геле. Тилибизни оьгей гёре башлагъаныкъ. Башгъа миллетлер орус тилге амракъ болувун англама да болур, неге тюгюл олар оьз миллетини ичинде о тилде сёйлесе тюгюл, тыш уьлкелерде ана тилин къоллап болмай. Биз бусакъ, Тюркия, Азербайжан, Къазахстан, Уьзбекистан ва башгъа эллерде тап-таза дегенлей мурадыбызны англатма болабыз. Шолай тарыкълы тилни гери урмакъ гьайгевлюк тюгюлмю?

Юртумдан Тюменге барып гелгенлени авлетлерини сёйлевюне тынгласанг, шолар орус тилден къайры, ана тилин билмей деп ойлашасан. Шо яшлагъа мени бек языгъым чыгъа. Неге десегиз, шо ата-анасы ёммакълардагъы оьгей анасы оьзюню къызын унгъа гёмюп, оьгей къызын къаргъа гёмген къайда болуп токътай. Шолай юртлуларыма айтма сюемен: янгыз орус тилде таза сёйлегени учун, орус ана сени авлетингни оьз авлети йимик, къанатыны тюбюне алмас, динин де алышдыргъанны сюер. Ону булан да битип къалмай. Авлетлеригиз 20 йыллыкъ чагъына етише туруп, орус ана олар къайсы йымырткъадан чыкъгъанны гёрер.

Янгыз орус тилде уьйретип, авлетлеригизни оьгей этгинче, ярлы буса да, оьз анасыны къанатыны тюбюнде де къоюп, орус тилден башлап, дагъы да он тилни уьйретме кёмек этсегиз тюз болмасмы? 

Дин масъала. Бу масъала да мен чечип болагъан масъала болмаса да, оьзюмню оюмну айтайым. Динге артыкъ къуршалмакълыкъ да макътардай тюгюл. Неге деп сорасагъыз, динни къайсы къайдасын юрютежегин айырып болма тарыкъ. Да­гъыстанда динни эки къайдада юрютегени англашылмай. Бир бутагъы – мердешли ислам, бирдагъысы – вагьгьабылар ва уьчюнчюсю – мени йимик дин охувда аслам билими ёкъ адамлар. Къайсы бутагъы тюз, къайсы къыйшыкъ экенни нечик англама герек? Дагъы да биз Ораза байрам бир-бир юртларда неге бир гюн, башгъа юртларда неге башгъа гюн этилегенни англап болмайбыз. Магьачкъаланы бир межитинде жуманамаз эки ракаат этип битдириле, башгъасында арты булан дёрт ракаат тюш намаз къылына. Дагъыстанлы астрономлар Таргъу тавну башында ай къачан туважагъын неге билмей? Башгъа астрономлар юз йылдан сонг, миллиард чакъырым арекде юлдуз туважагъын неге санап бола?Соравлар кёп. Оланы къайсы тюз, къайсы къыйшыкъ – биз къайдан билейик. Шу гьаллар динни яйылывун артгъа тартса тюгюл, алгъа тебермей деп ойлайман.

 

Ишни, загьматны ташлагъанбыз

 

Къайсына сорасанг: «Юртда иш ёкъ, юртда нечик яшайым», – деп, Тюменни толтуруп битдик. Бу масъаланы чечивню де эки бутагъы бар. Совет девюрден берли янгыз гьакимлер гёрсетген ёл булан юрюп уьйренген бизин халкъгъа, совет гьукумат бузулуп, уллу балагь гелди. Гьайыбызны этеген гьаким де ёкъ, оьзюбюз ёл да алып болмайбыз. Тюменге барагъаны чы терс де тюгюл буса ярай эди, тек онда оьзюню пайын алып, яшав къуруп бола эди буса. Къолунда касбусу барлар барагъаны англашыла. Тек касбусу ёкълар да гетип, къайтма акъча да табып болмайгъанлыкъны англамайман. Олагъа неге топуракъда ишлемейсен деп сорасанг, топуракъ ишлетип бай болгъан ёкъ, тонкъу болгъанлар бар деп, терс ойгъа къуллукъ этегенни айталар. Бу гьакъда Абуталип  Къапуров булай айта: «Адам толу яшамакъ учун, ону гючлю касбусу болма герек, касбусу ёкъну гючлю къурулгъан хозяйствосу болма герек».

Тюменлеге барып, тюрлю-тюрлю ишлени этгинче, мунда бригадалар да къуруп, харбуз, памидор, картоп ва башгъа оьсюмлюклер оьсдюрсек тюз болмасмы? Бизин юртгъа тийип аварлар яшайгъан Уцумуюрт ерлешген. Олар бизден топуракъланы сатып да алып, харбуз, памидор оьсдюре. Сонг ону бизге де сатып, кёп арив яшайлар. Шоланы тонкъу болгъанларын мен чи эс этмегенмен. Неге олар топуракъны ишлетип кёп арив яшай, биз неге тонкъу болуп къалажакъбыз деп топуракъдан къоркъабыз?

Уцумуюртлуланы йимик неге ишлемейбиз деп сорасанг: «Нечик ишлейик, топуракъда ишлемек учун  бригада герек. Бригадада уллусуна тынглап, бир-биревге тынглап иш гёрме герек, бизин халкъ о къылыкъны ташлагъанны сен билмеймисен?» – деп жавап берелер.

Бу да бизин дёртюнчю балагьыбыз болуп токътай. Уллулагъа тынглап, бир-биревге абур этив тас болуп битген. Айрокъда о сайлавланы заманында яхшы гьис этиле. Юртубузгъа тийип турагъан Чанкаюртда мычыгъышлар яшай. Сайлавланы заманында Чанкаюртгъа барып, бирисине: «Я, ювугъум, пелен кандидат пайдалы болур, шогъар тавуш берсенг нечик болур?» – деп сорасанг: «Я, Рауф, айып этме, бизин уьстдеги уллуларыбыз башгъа кандидатны гёрсете ва мен огъар тавуш бермесем болмай», – деп жавап къайтара. Шолайлыкъда, бир-биревге тынглап болмайгъан саялы, я бригада къуруп болмайбыз,  я тюз кандидат сайлап болмайбыз. 

 

Топуракъгъа «менлик» этмейбиз

 

Бешинчи балагьыбыз – топуракълагъа «менлик» этмейгенибиз. Юртну ягъасындан Дзержинскийни атындагъы уллу татавул да гете де туруп, юрт татавулларыбыздан сув юрюлмейгенлиги он йыллардан артыкъ бола десем, ялгъан болмас. Юртлуларымны къайсына: «Я шу ярамас, гелигиз, шу масъаланы чечейик», – десенг: «Мен неге чечемен, шону учун юрт администрация сайлагъанбыз, огъар о къарасын», – деп жавап къайтара.

Къарагъанда кююне, шу гьал юрт администрациягъа да къол бере. Юртлуларым да, битине ачув этип, тонун да яллатып, памидор-хыярдан магьрюм де къалып, уцумуюртлуланы бай этип яшай.

Бирдагъы мисал, гюз болду десе, авлакъларыбызда айлана якъдагъы къотанланы гьайванлары толуп къала. Шо масъала орталыкъгъа салынса да, юрт администрация къарасын, участковый къарасын деп, еринде къала. Амма бизин гьайван тав къотанланы ерине чыкъса, ахырынчы къойчусу, туварчысы гелип: «Бу бизин топурагъыбызда гьав этме, балыкъ тутма ярамай», – деп топуракъгъа еслигин билдирелер. Шу мисалны урушдуруп сёйлесенг, аварлым топуракъ меники, менмен мунда ес деп сёйлей. Къумугъум буса юрт администрация, участковый, район башчы ес бу топуракъгъа, Аллагьисен, мени къой деп айта. Бу да – бизин чинк де онгмагъан ерибиз.

Дюньяны бары да миллетлери авлетлерин атасыны, анасыны миллетини гючлю этген ишлерин гёрсетип тарбиялай буса, биз, къайта, терс мисаллар булан тарбиялайбыз ва олар миллетин сюймейгенге тамаша да болабыз. Той болуп, тазият болуп, халкъ жыйылгъан ерде биз сёйлейгенге агьамият берип къарасагъыз, булай сёзлени эшитежексиз: «Я, пелен гьаким къумукълу деп ону уьстюне баргъан эдим, тек бек гьёкюндюм. Башгъа миллетли гьакимге мурадымны айтгъан бусам, ону чечип къайтарар эди», – деп хабарлай бириси. «Воллагь, тюз айтасан, къумугъум, гьеч къуллукъ этмес. Магьачкъала ёлда бираз низамны бузсанг да, гаишниклер токътата. Арасында мен таныйгъан къумукъ улан бар деп, ону уьстюне баргъан эдим. Бармагъан бусам яхшы эди», – деп лакъырны узата экинчиси. Уьчюнчюсю ону битме де къоймай: «Агьлюм кепсиз болуп, больницагъа элтме тюшдю. Зукъаримни агьлюсюню къардашы деп, бир докторгъа ёлукъгъан эдим, бек гьёкюндюм, бу къумукълагъа чы ёкъ къардаш-къурдаш. Башгъасына ёлукъгъан бусам, акъчам да янымда къалар эди, мурадым да кютюлер эди», – дей уьчюнчюсю.

Биз бир-бирибизге терс мисаллар гелтире туруп, къумукъ рагьму этмей деген ойну яшларыбызгъа да сингдирип битдик. Бу уьчев бир-бирине кант этип утабыз деп, авлетлерини башларына не ойну сингдирегенни англама да англамайлар.

 

Къыйышмайгъан адатлагъа ёл беребиз

 

Адамыбыз гечинсе, ол сувуп да битгинче, башыбыз ашны гьайында. Жумасына, 52-сине биз къурагъан столланы гёрген адамны дагъы зат эсине гелмежек. Столда янгыз чагъыр яда гьаракъы етишмей. Ярлы оьктемлербиз. Садагъа этемен деп, ахырынчы сыйырыбызны да союп, халкъгъа ашатып, сонг тилевге тюшебиз. Шо гьал той этегенде де ёлугъа. Тавукъ къаз йымырткъа къозлама къарайгъанда йимик, мадарлы хоншубуз этген той йимик той этебиз деп, янгы яшавун башлагъан жагьиллени башына тёлев салабыз.

Юртну гьайын этме сюеген адам гюн сайын аз бола. Къарт адамларыбыз бар, тек тамазаларыбыз ёкъ. Бугюн жыйын бола яда  жумадан сонг чечилеген масъала бар, токътагъыз десенг, гьар адам гьар якъгъа тарта. Мени барагъан ерим бар дей бириси, сиз оьзюгюз чечип къоюгъуз, мен сиз чы­гъаргъан къараргъа разимен дей экинчиси. Магъа тарыкълы ери ёкъ шо масъаланы дей уьчюнчюсю. Барысы да баш къачыра. Жыйынларда да сёйлейген адам табылмай. Сёйлейген экев-уьчевню де: «Дюр гьали, бу къалгъан эди бизге гьакъыл уьйретме, бизин къоюп, оьзюню ожагъына къараса», – деп очарда башы сёйлене. Жыйында сёйлеме адам болмаса да, очарларда олардан сёзню алып да болмайсан.

Терс, яшавубузгъа къыйышмайгъан адатланы алма бек гьазирбиз. Алда гелешинген къыз, атасына эдеп этип, айлар булан къурдашында яшай эди буса, гьали атасы булан тоюнда вальс бийимесе ярамайгъан ерге чыкъгъан. Чубулдурукъ не экенни чи гелин унутгъаны кёп бола. Тамаша бар, залдан бирев «горько» деп къычырса, шо да модгъа гирмесе.

Къатын-къыз гелинни бирерлеп къучакълап, йылап дегенлей ёлгъа салма гереклиги болмаса болмайгъан гьалгъа айланып токътады. Башгъа уьлкеден гелген адам тойларыбызда ортакъчылыкъ этсе, къайда барса да, шу гелин 9–10 йылгъа йыракъ элге барадыр, дагъы ёгъесе онча къучакълашыв болмас эди деп эсине гележек.

Тек къатын айтар, эр къайтар деген айтывну чу толу кюйде яшавгъа чыгъарабыз. Огъар да къатынлар гюнагьлы болса да, мен гюнагьны олагъа гьеч салмайман. «Эргишиде  эр къылыкълар болмаса, къатынларда къатын къылыкълар да болмас», – деп, имам Шамил билмей айтмагъан.

«Ёлдашны» гьюрметли охувчулары, булай мисалланы дагъы да гелтирмек уллу гьюнер тюгюл. Сиз оланы менден дагъы да кёп билесиз. Мен буланы эсгерегеним, шоланы чечив ёлларын билмейгенимде. Ингдеси буса, сиз сама ёл гёрсетмесми экенсиз деме сюемен.

Китапларда айтылагъан кюйде, яшавда чечилме бажарылмайгъан гьаллар ёкъ, шо гьалланы чечивге башгъа-башгъа янашывлар бар. Олай болгъанда, эсгерилген масъалалар чечме бажарылмайгъан масъалалар болуп токътамай. Оланы чечивге урунма болушлукъ этмейгенибиз яман.

Бары да уьстде язгъанымны жамын чыгъарып сёйлесем, халкъыма шулай айтма сюемен: «Гьей, къумугъум, бары гючюнгню ожакъ терекге харжлама, гючлю еллер чыгъып, ону тамурундан сувуруп ташласа, оьмюрюнг  пучуна гетер. Еллени гючюн аз этме сюе бусанг, ону ел бетине юрт терегингни орнат, ону бетине де район ва миллет тереклени орнатма герегин унутма. Янгыз шо заман сени ожакъ терегинг нечакъы гючлю елге де чыдамлы болур».

Гьюрметли охувчулар, шу мен эсгерген ва мен, унутуп, арагъа чыгъармагъан масъалаланы гьакъында оьзюгюзню ойларыгъызны айтып, газетибизни бетлеринде пикру алышдырсакъ яхшы болур эди. Озокъда, сёз сёз кюйде къалмай, натижалы гьаракатгъа айланагъан кюйню де ойлашайыкъ. Заман болгъан, геч болуп да бара...

 

 

Рауф МАГЬМУТОВ.

 

Количество показов: 531
19.09.2014 12:24

Возврат к списку









AlfaSystems massmedia K3FN2SA
Рейтинг@Mail.ru Яндекс.Метрика Бесплатный анализ сайта