Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
Меню YOLDASH.news МаълуматларКъайгъырыш КъутлавларDAG.newsВ ДагестанеВ РоссииИнтервьюВ миреНа КавказеГлава РДНародное СобраниеПравительствоМинистерства и ведомства Муниципалитеты In memoriamНовости спортаГод культуры безопасности Выборы - 2018ЧЕ-2018 Kaspeuro2018"Времена"ИнфоблокПолитикаИсторияКультураЛюди и время НаукаНовые книгиАчыкъ сёзАналитикаЖамиятПолитика.ЭкономикаБаянлыкъДин ва яшавЖамият низамИлмуTürk dünyasi Савлукъ ЭкологияЮртлар ва юртлуларЯшёрюмлер МаълуматАнтитеррорБирев де унутулмагъан...СапарМаданиятАдабиятКультура ожакъларБилимИнчесаният Къумукъ тилКроссвордМасхараларТеатрЯнгы китапларЯшланы дюньясы Спорт ярышларЕдиноборства Развитие спортаСоревнованияФК «Анжи» МедиасфераО газетеО сайтеСМИФото дняНаши партнерыНаши спонсорыСотрудникиНаши авторыАфишаГалереяРекламаЮбилейный номер
Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
Яшав учун ябушув...

Яшав учун ябушув...



Марина Владимировна
Бессалова.



      1937-нчи йылда тувгъан. Маринаны атасы Владимир Бессалов 1939-нчу йылда асгер къуллукъгъа чакъырылгъан. Ол финлер булангъы давда ортакъчылыкъ этген. Марина атасын янгыз эки керен гёрген. Олар Ленинградда анасы да, анасыны анасы да булан  45 квадрат метрлик уьйде яшап тургъан.
        «Ватан дав башлангъанда магъа 4 йыл бола эди. Гиччи болгъан бусам да, шо гюнлер бугюн йимик эсимде, – дей Марина Бессалова. – Уллу болгъанда да мен сувдан къоркъа эдим. Неге десе, ягъаларындан чыкъгъан Нева оьзенни суву бизин уьйлеге гире эди. Анам башлап типографияда, сонг ресторанда уборщица болуп ишлеп турду. Ону алапасыны кёп яны магъа дарманлар алмакъ учун гете эди. Ашамлыкъ мал булангъы гьал яхшы тюгюл эди. Шорпаны орнунда янгыз сувну къайнатагъан гезиклер болуп турду. Этни гьакъында чы айтма да айтмайман.
            Кёп адам немислени бомбаларындан оьле эди. Оьлгенлер орамларда къалып, оланы санларын лобанлар ашайгъанны да гёргенмен. Оьлгенлени гёмеген къуллукъ болса да, сюеклени заманында гёмме о къуллукъ етишмей эди. Гьар адамгъа гиччи гесек экмек бериле эди. Кёп гёрюлсюн учун  ашама ярамайгъан продукталар да къошулуп этилген гиччи экмек гесекни сав гюнге болдура эдик.
      Мен гьали де экмекни гесегенде ону увакъларын ташламайман. Увучума алып ашап къояман. Дав битгенли нечакъы заман бола, сен гьали де ону унутмайсан деп уланым ачувлана. Буса да, рызкъыгъа абур этме уьйренгенмен, шо хасиятны ташлама болмайман. Мени аш-сурсат запасым болма герек, дагъы ёгъесе мен рагьатлыкъ тапмайман». 
             1942-нчи йыл апрель айда ленинградлы яшланы, шоланы арасында Маринаны да, юрюлеген атышывлагъа да къарамайлы, къамавгъа тюшген Ленинграддан чыгъаралар. Оланы опурагъына, гьариси ким экенни язып, бир зат болса тапма тынч болсун учун, гесеклер тигелер. Яшлар поезд булан Темиркъазыкъ Кавказгъа етишгенде, оланы Майкопда тюшюрелер. Гийме опурагъы ёкъ яшланы барысыны да гьажатына бармакъ учун бир аякъгийими болгъан. Майкопда яшланы уьюнден ону къазакъланы агьлюсю оьзлеге къыз этип ала. Бессалованы къыз этген гиши, фронтда оьлюп, янгы анасы да къызны сакълап болмай, Маринаны Краснодар крайны Николаевскидеги яшлар уьюне бере. Онда Марина 9 йыл тура. 
    1956-нчы йылда Марина Бессалова техника училищеге тюшмек учун Магьачкъалагъа геле. Училищени оьр къыйматлагъа битдирген сонг, Магьачкъалада III Интернационалны атындагъы фабригинде, ондан сонг металлист заводда ишлей. 
        Уллу болгъан сонг Марина Бессалова атасы давда оьлгенни, анасы снаряд атылып Ленинградда оьлгенни  биле.  Давдан сонг къардашлары ону излеп айлангъан, тек о заманда тапмагъан. Бугюн Бессалова уллу ва татывлу агьлюсюнде яшай.



           Ленинградны шолай къы­йынлы къысматы болажакъгъа Рея Шихсайитова инанып да битмей болгъан. Ватан дав башланагъанда огъар янгы 12 йыл тамамлангъан. Ленинградда 900 гюн къамавда тургъанлыкъ, 1944-нчю йыл къамавдан къутулгъанлыкъ Россияны тарихинде игитлик агьвалатланы бириси гьисаплана. Ачлыкъгъа тарыгъан адамлар шагьарны сакълагъандан къайры, ишлеме де ишлегенлер. Уллу предприятиелерде, заводларда, яшлар Ленинградны орамларында, уьйлени къалкъыларында гюндюз де, гече де къаравул этип тургъанлар.
        Рея Шихсайитованы дав башлангъан гюн эсинде. «Шо къаттыгюн эди. Бош гюнлерде биз агьлюбюз булан авлакъгъа чыгъа эдик. Шо гюн биз бир ерге де бармадыкъ. Гьар адамны гёзюнде гёзьяш бар эди. Яшлар тизилип, уллулар айта­гъан биз Гитлерден къоркъмайбыз деген сёзлени такрарлай эдик. Уллулар бизге тюрлю-тюрлю тапшурувлар бере эди. Биз, яшлар, къайыр, сув ташый эдик, давгъа, бомба ташлавлагъа гьазир бола эдик. Атам-анам заводда ишлей, мен буса уьйде къала эдим.
          Билемисиз, Ленинград таъмин этилген, ашамлыкъ маллар булан запасы бар шагьар эди. Билмеймен неге яда ашамлыкъ маллар булангъы складланы бомбагъа тутгъангъамы, яда шагьар ёлбашчыланы арасында душманлагъа сатылгъанлар болгъанмы, тек аз заманны ичинде ашамлыкъ малланы запасы битди. Складлар яллагъан сонг ачлыкъ башланды деген ой ленинградлыланы арасында яйылгъан эди.
         Бизин заводланы гёчюрме башладылар. 1942-нчи йыл февраль айда Моск­вагъа багъып эшелонлар гетди. Бизин эшелон Москвагъа етише турагъанда, Сталинградгъа багъып гетме герек деген тапшурув берилди.  Март айда Сталинградгъа етишдик. Ондагъы заводлагъа касбучулар тарыкъ эди. Завод уллу гюлле булан атышагъан зенит савут чыгъара эди. Шо заводда ишлейгенлер турагъан районда бизге де турма тюшдю. Бизин, охувчу яшланы, Сталинградны юву­гъунда ерлешген Камышин шагьаргъа ишлеме йибердилер. Онда яшлар уллулар булан бирче колхоз авлакъларда ишлей эдилер. Ондан бизин тез къайтарып, гемелеге де юклеп, Волга оьзен булан элтип, сонг ондан Ижевск шагьаргъа етишдик. Ондан да геме булан бизин военный завод бар Воткинск шагьаргъа элтдилер. Атам-анам онда заводда ишлей эдилер.
    Фронтда бизинкилер алгъа юрюме башлагъанда, ленинградлылар шагьарына къайтмакъны гьакъында ойлашма башлады. Биз Ленинградгъа къайтгъанда, бизин шагьаргъа гирме къоймай турдулар. Ленинградны ягъасындагъы юртда яшап турдукъ. 2-нчи майдан башлап, Уьстюнлюкню мюгьлетин къаршыламакъ учун яшланы кёплери юхламай тура эдилер. Буса да кёп гёзлеген зат яшавгъа чыкъмай, мен де шо мюгьлетде юхлап къалгъанман. Халкъны сююнчю, къуваныву кёп гюнлер узатылып турду.
       Дав тамамлангъан сонг Ленинград университетде охуйгъанда Рея Сергеевна Давыдова сонгунда гюнтувушну белгили ахтарывчусу болгъан, 350 ахтарыв ишни, 50 монограмманы автору Амри Рзаевич Шихсайитовгъа эрге бара ва татывлу агьлю къуруп яшайлар.
            Дагъыстанда бугюн «Къамавда болгъан ленинградлылар» деген белги булан савгъатлангъан Магьачкъалада 11 адам бар. Шоланы бириси – Галина Владимировна Сухомлинова.
Галина Сухомлинова Ленинградда 1937-нчи йылда, 31-нчи июльда тувгъан. Атасы – асгер къуллукъчу, офицер. Анасы ва къызардашы булан Невадагъы шагьарда давну ахырына ерли яшагъан. Ол о заманны гьакъындагъы эсделиклерин айта туруп, душманны атылагъан бомбаларын эсге ала.
 
       «Шагьар къамавгъа алынгъанда, магъа 7 йыл бола эди. Гючлю ачлыкъ эсимде. Анамны 8-нчи класда охуйгъан уланкъардашы да бизде тура эди. Бирдагъы уланкъардашы ишлемейген гюнлерде геле эди. Мени анам тувулунгъан гьалдан чыкъмакъ учун не этме де гьазир эди. Шагьар къамавдагъы вакътиде адамгъа гюнде 125 грам экмек бериле эди. Шону къолунга алгъанда, тез-тез ашап къойма сюе эдинг. Экмек, озокъда, онгсуз бола эди. Ону ичинде болмагъан зат ёкъ эди: аз ун, дорбаны тюбюнде къалгъан чангы, будайны ва сулуну къабугъу, агъач увакълар, увалгъан май чюпюреклер, целлюлоза. Олар да болмагъан буса, дагъы да къыйын болар эди. Шолай экмекге де адамны къоркъуву гелеген гезиклер бола эди.
         Шагьарны ягъасында улланамны оьзюню уью бар эди. Ол бизин оьзюню янына чакъырып, онда яшап турдукъ. Агьлюню сакъламагъа шо агьвалат уллу иш кёмек этди. Улланамны гиччи бахча-баву бар эди. Онда болагъан жиелекден, крыжовникден, аювюзюмден мурапа этип бир амал этип турдукъ. Улланам картобун да чыгъарып битмеген эди. Къышда ону къазып чыгъарып, чий кюйде ашай эдик.
            Биз яшайгъан посёлокда нарат терек­лер бар эди. Оланы бутакъларын къайнатып, чай гьисапда ичип турдукъ. О бизин тишлерибизни тёгюлме къоймай сакълады. Анам ромашканы жыйып къайнатып, чай этип иче эдик. Гьар гюн ол не буса да бир янгылыкъ ойлаша эди. Биз гьарибиз бир-бирибизни якълама къаст этдик.
          Ачлыкъдан сонг ленинградлыланы экинчи душманы сувукълукъ болду. Биринчи къыш оьтесиз къатты эди, сувукълукъ 40 градусгъа етише эди, уьйлерде буса иссилик ёкъ. Сувсуз-ярыкъсыз ва иссиликсиз къалдыкъ. Уьйлеге буржуйка печлер салып, иссилик эте эдик. Печ янагъан заманда уьй исси бола, сёнгенде, баягъы, сувукъ ала. Юхлайгъанда уьстюбюзге исси опуракъ, валенкалар гийип ята эдик.
                Къамавну йылларында Ленинградда янгыз ачлыкъдан 2 миллион адам оьлдю. Къайда къарасанг – оьлген адамлар. Йыгъылгъанда адамланы турма гьалы болмай, еринде сувукъдан оьлюп къала эдилер. Йыгъылгъанлагъа кёмек этегенлер де болмай эди. Неге десе, оьзю йы­гъылса, оьзю де туруп болмай къала.
               Шо йылларда гёрген бир агьвалат гёз алдымдан таймай. Немислени артиллериядан атышыву башлангъанда, подвалгъа къачып бара эдик. Шо мюгьлетде снарядны яркъычы тийип, бир гишини башы юлкъунуп ерге тюшдю. Юлкъунгъан тамагъындан ташлап къан атагъан адам инерция булан дагъы да бир нече абат алды. Сонг тамгъа урунуп йыгъылды. Шону гёрген сонг, мен уьч айлар шо эсделикден айрылып болмай, берилеген аз рызкъыны да ашап болмай турдум.
          Муна шолай гьалларда яшай эдик яда яшав учун ябуша эдик.  Уьйдеги мебелни ягъа эдик, мебель битгенде, китаплагъа гезик геле эди. Оланы йылай туруп якъма тюше эди. Амма гьар ленинградлы яшав учун ябушуп къалмай, не буса да бир зат яратма да ярата эди, Уьстюнлюкге инана эди. Биз, яшлар, госпитальгъа барып, яралангъанлагъа концертлер гёрсете эдик, оланы къуллугъун кюте, уьйлерине кагъызлар яза эдик. Заводлар да ишлей эди. Кировну атындагъы заводда танклагъа, самолётлагъа ремонт этилип турду, снарядлар этиле эди. Ишчилеге савгъат гьисапда донгуз майгъа батгъан тряпкалар бере эдилер. Шоланы олар уьйлеринде асып, май сувун ичип яда ондан аш этип долана эдилер.
             Къыйынлыкълагъа да къарамайлы, адамлар шагьарны гьайын эте эди – немис снарядлар бузмасын учун памятниклени ерге гёме эдилер. Гьавагъа юзлер булан дирижабллер ва аэростатлар гётериле эди. Душмангъа къаршы гючюбюз етеген кюйде ябуша эдик. Шолай ябушуп биз душмандан уьстюн гелдик.
             Къамавдан къутулгъан гюнню гьа­къында айтсам, шо гюн бугюн йимик эсимде. Бары да халкъ орамлагъа чыгъып, танышлар да, тюгюллер де къучакълаша эди».
       Давдан сонг Сухомлиновланы агьлюсю, атасы асгер къуллукъгъа йиберилип, Литвада, Грузияда, Темиркъазыкъ Осетияда яшагъан. Ахырда да Магьачкъалагъа гелгенлер. Мунда эрге де чыгъып, Галина Владимировна Дагъыстанда къалгъан.
Ленинградда педагогика институтну битдирип, Галина Владимировна Магьачкъаланы 12 номерли школасында муаллим болуп ишлеген. Гьали, пенсиягъа да чы­гъып, Магьачкъалада уланы булан яшай.



РИА «Дагестанны» материалларындан
гьазирлеген А.Гьамзаев.


Количество показов: 673
07.02.2015 11:12

Возврат к списку









AlfaSystems massmedia K3FN2SA
Рейтинг@Mail.ru Яндекс.Метрика Бесплатный анализ сайта