Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
Меню YOLDASH.news МаълуматларКъайгъырыш КъутлавларDAG.newsВ ДагестанеВ РоссииИнтервьюВ миреНа КавказеГлава РДНародное СобраниеПравительствоМинистерства и ведомства Муниципалитеты In memoriamНовости спортаГод культуры безопасности Выборы - 2018ЧЕ-2018 Kaspeuro2018"Времена"ИнфоблокПолитикаИсторияКультураЛюди и время НаукаНовые книгиАчыкъ сёзАналитикаЖамиятПолитика.ЭкономикаБаянлыкъДин ва яшавЖамият низамИлмуTürk dünyasi Савлукъ ЭкологияЮртлар ва юртлуларЯшёрюмлер МаълуматАнтитеррорБирев де унутулмагъан...СапарМаданиятАдабиятКультура ожакъларБилимИнчесаният Къумукъ тилКроссвордМасхараларТеатрЯнгы китапларЯшланы дюньясы Спорт ярышларЕдиноборства Развитие спортаСоревнованияФК «Анжи» МедиасфераО газетеО сайтеСМИФото дняНаши партнерыНаши спонсорыСотрудникиНаши авторыАфишаГалереяРекламаЮбилейный номер
Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)

Милли маданият автономиябызны кюрчюлери

Рашит ГЬАРУНОВ



Янгы Россияны законларына гёре гьар халкъны да оьз милли маданият автономиясын къурма ихтияры бар. Шо ихтиярдан пайдаланып, ногъайлар, лезгилер, сонг аварлар оьзлени шо къайдалы къурумларын ачдылар. Биз англайгъан кюйде, милли маданият автономиясы оьзлени миналы топурагъындан айрылып яда бёлюнюп, башгъа бир ерде яшайгъан халкъланыки болма бола. Уьч-дёрт регионда (Дагъыстан, Ставрополье, Къарачай-Черкес, Мычыгъыш) бёлюнюп яшайгъан ногъайлагъа федерал маданият автономия къурумун къурмакъ – болмаса болмайгъан иш. Эки пачалыкъгъа (Россия, Азербайжан) бёлюнген  ва Москвада кёп санавлу ва гючлю диаспорасы булангъы лезгилер де тезден шолай къурум ачгъанлыгъы тамаша тюгюл. Аварланы гьалы да лезгиленикине ошашлы. Шо уьч де миллетни гёрмекли пайы оьз топуракъларындан айрылгъангъа, бёлюнгенге гёре, янгы ерде маданиятын (демек, тилин, адатларын, инчесаниятын ва оьзгелерин) тас этме болалар. Шону учун пачалыкъ олагъа милли маданиятын сакъламагъа кёмек эте.

Къумукъланы аслам пайы оьз топурагъы Дагъыстан Республикада, биразы Мычыгъышда, бир гюбю Темиркъазыкъ Осетияда яшай.  Бир пайы гёчюп, Россияны оьзге регионларында (аслу гьалда Тюмен, Москва, Санкт-Петербург регионлар) яшайлар.

Оьрде гелтирилген охувчуну сораву тышдагъы къумукъланы гьакъында тюгюл, Дагъыстандагъы бизин  халкъны автономиясыны гьакъында экени англашыла. Шогъар соравлу жавап: «Оьз топурагъыбызда айрыча милли маданият автономиябызны къурмакъны гьажатлы ери бармы экен?». 

Неге тюгюл де, Дагъыстан Республикада пачалыкъ бизин милли маданият автономиябызны бары да къурумларын – кюрчюлерин болдургъан деме ярай: милли театр, газетлер, журналлар, китаплар, теле-радиоберилишлер, охув ожакъларда ана тилде дарслар… Кёпмю? Бек аз. Шолар булан миллетни сакълама, артдырма, оьсдюрме бажарылмайгъан даражада аз. Ёкъдан къолай, бардан шай деген кюйде. Тек, аз буса да, биз шолардан не даражада пайдаланып турабыз? Муна уллу агьамияты булангъы сорав.  Болгъан кююбюзде шо гьалны анализ этме къарайыкъ.

 

Театр

 

Бизин бек бай мердешлери, тарихи булангъы театрыбыз бар. Къумукъ театр – Дагъыстанда къурулгъан биринчи милли театр. 100 йылгъа ювукъ заманны ичинде бизин театр оьзге милли театрлар булан тенглешдиргенде, гьар заман да алдынлы, бары да якъдан биринчи театр гьисаплана гелген. Ингдеси, халкъ оьз театрын гьар заман сюйген ва абурлагъан. Гючлю театры болмакъ, халкъны маданиятыны байлыгъын англата. Башгъа миллетлер де къумукъ театргъа сукъланагъанын яшырмай. Россиядан тышда да бизин театрны таный, абурлай. Театр – бизин миллет оьзю булан оьктем болардай даражадагъы милли байлыгъыбыз.

Театрыбызны гючлю этеген не десегиз, онда гьар девюрде де гючлю актёрлар ва режиссёрлар болгъан ва гьали де бар. Мунда уллу чагъындагъы актёрлар булан бирге яш наслу да иш гёрегени театрны гележеги барына инандыра.

Нечакъы макътагъан булан да, Къумукъ театрны чечме тюшюген масъалалары бар. Мисал учун, сагьнагъа ерли къумукъ драматургланы бугюнгю яшавну гьакъындагъы спектакллери аз салынагъаны гьакъда кёп эсгериле. Комедиялар артыкъ кёп салынагъанлыкъ да театрны абурун бир къадар тёбенлешдире. Артдагъы йыллар театр гастроллар булан юртлагъа сийрек чыгъагъаны да разисизлик тувдура. Шу ва оьзге аз-маз масъалаланы болмакълыгъыны биринчи себеби – пачалыкъ театрны тийишли даражада харж булан таъмин этмейгенлик. Къумукъ театр оьтген асруну 20-нчы йылларындан тутуп иш гёре. Театрны чебер ёлбашчысы – 1994-нчю  йылдан тутуп, Айгум Айгумов.

 

Газетлер

 

Бизин аслу «Ёлдаш» газетибизден къайры, 6 район газетибиз де бар. «Ёлдашгъа» айтылагъан сёзлер район газетлеге де тие экенге гёре,  ерли газетлени уьстюнде айрыча токътап турмасбыз. «Ёлдаш» 100 йылгъа ювукъ тарихинде къумукъ интеллигенцияны тарбиялавчусу болуп гелген ва миллетни оьсювюне лап уллу таъсир этген къурал демеге ярай. «Ёлдашны» янгы номери гьар жума 5 мингден артыкъ адамны къолундан оьте ва бары да ерлерде яшайгъан къумукъланы яшавуну гьакъында хабар бере. «Ёлдаш» къумукъ адабият тилни, тюз язылышны уьлгюсю болуп да токътагъан. Огъар милли язывчу ва журналист кадрланы школасы деме де ярай.

 «Ёлдашны» масъалаларыны лап аслусу – ону аслу охувчулары уллу наслу, пенсия чагъындагъылар. Онда язагъанлар да, кёбюсю шо наслу. Яш наслуну арасында ана тилинде охуйгъанлар бек аз.  Газет оланы бугюн агьамиятлы масъалаларын тийишли даражада гётермей, девюрню талапларына гёре ишлемей деген пикрулар да кюрчюсюз тюгюлдюр.

Газетни тиражы 5 мингден артыкъ. Биринчи къумукъ газет 1917-нчи йылдан берли чыгъарыла.

 

«Тангчолпан»

 

«Тангчолпан» (1991-нчи йыл болгъанча – «Дослукъ», «Адабият Дагъыстан»)  совет девюрде уллу таъсири, агьамияты булангъы кёп­лени сюйген журналы эди. Янгы девюрде адамлар аз охуй­гъан болгъанда, ону таъсири, агьамияты да кемиди. Онда къумукъланы бугюнгю язывчуларыны язгъанларындан къайры, оьтген девюрде яратгъанланы  асарлары да печат этиле. «Тангчолпан» адабиятда башлапгъы абатларын алагъанлар учун арагъа чыкъмагъа имканлыкъ болдурагъан ер де дюр.

Пачалыкъны харжына чы­гъагъан адабият ва яшлар учунгъу журналланы ортакъ баш редактору ва бухгалтериясы бар экенлик шо журналланы эркинлигин кемите буса да, тематика ва маъна ягъына шондан айтардай пуршав болмай. Демек, редакторлар журналгъа оьзлер тийишли гёрген материалланы ерлешдирме бола.

Бир вакъти «Тангчолпанда» кёп янгылышлар йиберилегени охувчуланы пушургъандыра эди. Гьали шо кемчилик эсгерилмей. Журналны бирдагъы кемчилиги – язылып бар буса да, редколлегияны членлери ишге тартылмай. Дагъы да, журналда адабиятдагъы гьалланы анализи, ахтарывлар, критика кёп болгъанны сюер эдик.

Журналны тиражы – 1106 экз. Эки айда бир керен чыгъа. 1952-нчи йылдан берли чыгъарыла.

 

«Къарчыгъа»

 

Яшлар учун ана тилде эки айда бир керен чыгъагъан «Къарчыгъа» – гележегибиз учун лап герекли журнал. «Къарчыгъа» яшланы гиччиден ана тилине исиндире, яш пагьмуланы ача ва оьсдюре, олагъа патриот гьислени сингдире. Журналны гьар номери тюрлю-тюрлю ренклер, суратлар булан безендирилип, яшланы кепине гелер йимик чыгъарыла. Мунда яшланы язгъанлары кёп чыгъагъаны оланы журналны охума ва огъар язма муштарлы эте.

Бу журнал да, «Тангчолпанны» йимик, ортакъ баш редакторну ёлбашчылыгъыны тюбюнде ишлейгенге де къарамайлы, редакторлар оьзлер тийишли гёрген материалланы берелер. Буса да, бу журнал яшланы бугюнгю  талапларына толу кюйде жавап берип бола демеге къыйын. Яшлар учун чыгъагъан журналны тиражы артыкъ болма да герек эди. «Къарчыгъаны» бетлеринде аслу гьалда гиччи яшлар  учун язылгъан асарлар бериле. Бираз эсли чагъындагъы яшёрюмлер учун о къужурлу болуп битмежек.

Тиражы – 2154 экз. 1980-нчи йылдан берли чыгъа.  

 

                                     «Дагъыстанлы къатын»

 

Атындан да билинип турагъан кюйде, бу журнал къызлар-къатынлар учун чыгъарыла. Дагъыстанны бир нече кёп санавлу халкъларыны тиллеринде чыгъагъан бу журнал баш редактору Фазу Алиеваны аты булан тыгъыс байлавлу.

Журналны атын сама алышдырып, «Къумукъ къатын» этме герек эди деп хыйлы айтылды. Тек бажарылмайгъангъа ошай. Мунда бизин къатын-къызлар учун кёп пайдалы маълуматлар болагъанына шеклик этме тюшмей. Озокъда, ана тилибизде чыгъагъан шулай журналыбыз барына сююнебиз. Тек сююнюп тургъан булан болмай, о дагъы да бек таъсирли ва маъналы болгъанны да сюер эдик. «Тангчолпандан» ва «Къарчыгъадан» бу журналны башгъалыгъы – бир нече тиллерде чыгъагъан  журналдагъы материалланы кёп яны орус тилден гёчюрюлюп бериле.

Тиражы 448 экз. 1957-нчи йылда ачылгъан. Артдагъы заманда гьар айда бир керен чыгъагъан болгъан.

 

 

Китаплар


 

Дагъыстанда китап издательство 1925-нчи йылда ачылгъан. Шо йылланы ичинде онда къумукъ язывчуланы ва фольклорубузну юз минглер булангъы китаплары чыгъып тура.

Дагъыстан китап издательствону къумукъ редакциясында гьар йыл 10–15 китап чыгъа. Тиражлары 300-ден оьтмей. Пачалыкъны китап сатыв идарасы ёкъгъа гёре, савлай тираж авторгъа бериле. Ол да ону уьлеше яда болгъан кююнде сатма къарай. Шолайлыкъда кёбюсю охума сюегенлеге китаплар етишмей къала, охумайгъанланы уьйлеринде  буса олар чанг басып да тура. Охума сюегенлер аз буса да, язагъанлар кёп. Издательствогъа гьукуматдан гёрсетилеген харж китап чыгъарма сюегенлени барына да чакъы таманлыкъ этмей. Чыгъагъан китапланы бары да яхшы демеге де къыйын. Бир-бир пагьмулу адамлар тегин китап чыгъарып болагъанны да билмейлер. Билегенлери де оьзлеге олай насип бар деп умут этмейлер.

Дагъыстан китап издательствону къумукъ редактору, къумукъланы айтылгъан шаири Бадрутдин Магьамматов.

 

 

Радиоберилишлер

 

Дагъыстанда милли тиллердеги радиоберилишлер оьтген асруну 20-нчы йылларындан берли юрюле. Телевидение гюч алгъанча алдагъы девюрде радиону халкъгъа таъсири уллу эди. О девюрде радио къумукъ йырланы студиясы да дюр эди. Шону учун кёплер берилишлерден эсе, йырлагъа артыкъ агьамият берип тынглайгъан болгъандыр. Буссагьатгъы вакътиде радиону фондунда минглер булан эсги магнитофон ленталагъа язылып сакълангъан йырлар бар. Оланы гьалиги цифровой къайдагъа гёчюрюп жыймагъа башлагъан деп чи айта, тек бир пайы бузулуп, янгыртма бажарылмайгъангъа да ошай.

Янгы девюрде радиону гючю, таъсири ёкъ деп айтма ярайгъан кюйде кемип тура. Бир якъдан берилишлени заманы эки керенге аз болгъан. Онда ишлейгенлени санаву да шолай кемиген. Алдын гьар ожакъда эртен-ахшам радиодан къумукъ тавуш эшитиле эди буса, гьали радиолар да къалмагъан, приёмниклерден де къумукъ берилишлени тутма тынч болмай.  Арт вакътилерде дагъыстан халкъланы тиллериндеги радиоберилишлер FM толкъунгъа (волнагъа) гёчежек деп хабар чы бар. Шо заман къумукъ берилишлени тутма да тынч болар.

 Бу йылдан тутуп  РГВК-ны «Страна гор» деген радиосунда  сонгугюнлер 17 сагьатда Иса Агьматовну тувра эфирдеги берилишлери де башлангъан. 

 

 

Телеберилишлер

 

Ярымсагьатлыкъ къумукъ телеберилишлер РГВК-дан жумагюнлер 2004-нчю йылдан берли юрюле. ГТРК каналдан да айда бир керен къумукъ радиону къуллукъчулары бир сагьатлыкъ берилиш юрюте.  Булардан алда да телевидениеден заманда бир Къумукъ театрны спектакллери, белгили яратывчу адамланы юбилейлеринден берилишлер гёрсетиле эди. Дагъы да, сийрек буса да, къумукъ берилишлери (кёбюсю йырлар) булангъы районлар да бар.

Къумукъ телеберилишлени гьа­къында айтагъанда, мисалгъа уьлгю гьисапда РГВК-ны жумагюнлер болагъан берилишлерин гелтирме герекбиз. Телевизоргъа къарайгъанлар кёп экенге, ону берилишлерини гьакъында да кёп айтыла. Каналны имканлыкълары булан къумукъ берилишлеге башгъа регионларда ва пачалыкъларда да къарама бажарыла. Олар Интернетге салынып да сакъланагъангъа гёре, арадан заман гетип де, къаравчу сюйген берилишине къарап бола.

Эфирге чыгъагъан он йылыны ичинде бу берилишлер къумукъланы маданият яшавунда болуп турагъан  аслу агьвалатлар булан ва шолай да, белгили, пагьмулу адамларыбыз булан минглер булангъы къаравчуланы таныш этип, оланы разилигин къазангъан. Яхшы иш дагъы да яхшы болгъанны сюебиз: бизин пикрубузгъа гёре, гьар берилишни янгыз бир адамгъа яда агьвалатгъа багъышлап къоймайлы, къумукъланы яшавундан янгылыкълар ва оьзге тюрлю гиччи-гиччи маълуматлар берсе, къаравчуну дагъы да артыкъ кепине гелер эди.

Къумукъ телеберилишлени редактору Иса Агьматов.

 

Школадагъы дарслар