Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
Меню YOLDASH.news МаълуматларКъайгъырыш КъутлавларDAG.newsВ ДагестанеВ РоссииИнтервьюВ миреНа КавказеГлава РДНародное СобраниеПравительствоМинистерства и ведомства Муниципалитеты In memoriamНовости спортаГод культуры безопасности Выборы - 2018ЧЕ-2018 Kaspeuro2018"Времена"ИнфоблокПолитикаИсторияКультураЛюди и время НаукаНовые книгиАчыкъ сёзАналитикаЖамиятПолитика.ЭкономикаБаянлыкъДин ва яшавЖамият низамИлмуTürk dünyasi Савлукъ ЭкологияЮртлар ва юртлуларЯшёрюмлер МаълуматАнтитеррорБирев де унутулмагъан...СапарМаданиятАдабиятКультура ожакъларБилимИнчесаният Къумукъ тилКроссвордМасхараларТеатрЯнгы китапларЯшланы дюньясы Спорт ярышларЕдиноборства Развитие спортаСоревнованияФК «Анжи» МедиасфераО газетеО сайтеСМИФото дняНаши партнерыНаши спонсорыСотрудникиНаши авторыАфишаГалереяРекламаЮбилейный номер
Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
«Биз не этме герекбиз?!»

«Биз не этме герекбиз?!»


          Биринчи жыйынны ача туруп, газетни баш редактору Камил Алиев булай деди:

    – Хошгелдигиз бизин къумукъ ожакъгъа. Тезден берли шулай янгы проектни башлама сюе эдик. Билесиз, Дагъыстанда ва Россияда да «къумукъ» деген сёз булан аты тутулагъан бир нече ожакълар бар. Бириси – республика газетибиз «Ёлдаш». Бизден де къалышмайгъан бирда­гъысы, халкъны тарбиячысы – Къумукъ театр. Сонг телевидениени къумукъ берилишлери, радио, «Тангчолпан», «Къарчыгъа», китап басмахана ва оьзгелери. Къумукъ ожакъны жыйыныны аслу мурады – яратывчу интеллигенциябызны вакиллеринден айда бир керен биревню чакъырып, ону пикрусуна, хыялларына тынгламакъ. Газетни охувчуларына да пайдалы болур деп эсиме геле. Биринчи жыйыныбызгъа шаир, драматург Атав Атаев ча­къырылгъан. Атав деген ат шаирибизге негьакъ берилмеген деп ойлашаман. Гертиден де, бизин адабиятда, маданиятда ол бир уллу атав (остров). Ярыматав да тюгюл, сав атав. Ол яхшы къуллукъларда да ишледи. Барындан да тайып, гьали балжибинлер сакълай ва яратывчулукъ, языв ишин де юрюте. Гелгенинг учун баракалла, сагъа сёз беребиз

    Атав Атаев:

    – Гертилей де, Камил эсгерген кюйде, биз аз къатнайбыз, ёлугъувлар герек. Мунда болгъан лакъырны халкъгъа да билдирсек, ону да бар маънасы, пайдасы болур. Мен газетни охуйман. Халкъны ругьун гётермек учун артдагъы йыллар газет пайдалы гьаракат эте. Газетни кёмеги булан кёп масъалалагъа мени де гёзюм ачылды. Язывчуланы иши буса – башгъа. 250 экземпляр китаплары чыгъа, ону да авторгъа оьзюне тапшуруп къоялар. Алда 2 минг болуп чыкъгъан китапларымны гьали тапма да къыйын. Олар халкъны къолунда. Гьали чыкъгъан китап­ланы дос-къардашгъа уьлешсенг, бите. Охувчугъа етишмей. Бизин аз халкъыбыз бармы дагъы?! Олагъа етишмеген сонг китапны чыкъгъаныны маънасы недир. Минглер булан чыгъагъан «Ёлдаш» газетни таъсири буса гючлю. Бугюнгю яшавда язывчу не роль ойнай деген масъаланы айтайым. Алда бир гиччи шиърунг район газетге чыкъса, шо авторгъа уллу маъна бере эди. Бадрутдин шолай бир шиърумну Москвагъа йиберип, яшлар къолдан-къол этип охуй эдилер. Айтагъаным, гьали китап чыкъса да, шолай маъна бермейлер. Яда инсанлар гьали юрегин поэзияны, прозаны макъамына кюйлеп болмай. Адабиятгъа тергев ёгъу, бу яшавдагъы алгъасавлукъ, иш, анцукъаллыкъ  кёп саялыдыр. Мен оьзюм де алда йимик китап ачып, шиъру охума гьасирет тюгюлмен. Шолай ойлашып, языв ишни де ташлап къойма ярамай. Заманлар алышынса, китапланы гьайын этегенлер де болур. Китапланы халкъгъа етишдиреген къурумлар да ишлер. Поэзияны мен артдагъы вакъти аз язаман, пьесаланы уьстюнде ишлеймен. Пьеса – кёп агьвалатланы къуршап болагъан жанр, асар. Сонг да, ону уьстюнде янгыз автор ишлеп къоймай. Режиссёр, композитор, художник, актёр ва оьзгелер ишлей. Автор да, оланы арасына гирип, тирменге тюшгенде йимик бола, ругьлана. Пьесаны биз айтагъан китаплардан эсе, таъсири кёп болуп да чыгъа. 6–7 йылда бир 250 экземпляр китап чыгъа буса, театргъа 450 адам геле. Спектакль кёп юрюлген сайын, янгы-янгы къаравчулар да къошула. Гьали жагьиллени кёплери компьютер булан, Интернет булан бола. Китапны ачып охума сюймей.
    Китапны негер гючю чата, негер чатмай деген масъала. Бир муаллим ювугъум магъа: «Шунча яздынг, язасан, тек яшавда бир зат да алышынмай, адамлар бирден-бир оьжетли болгъан, урлай, тонай. Яза туруп оьмюрюгюзню йиберип не этесиз?» – деген эди. Мен тамаша да болдум. Заман оьтсе де, айланып-айланып, ол айтгъан сёзлер эсге геле. Биз чи макъам яза бусакъ да, хабар, шиъру яза бусакъ да, художник гьисапда сурат эте бусакъ да, гёзелликни, рагьмулукъну гёрсетме белсенген халкъбыз. Шолай ойлар геле. Этилинме герек ишлер кёп, тек девюрню алышдырма болмайгъанны айтаман дагъы…Инсанлар да бузула, табиат да бузула бара. 30 йыллар боладыр, гьар язда балжибинлер де булан авлакъда боламан. Алда тереклени тыгъыс битгенинден агъачлыкъгъа гьаран гире эдинг. Гьали ер-ерде тереклер болса тюгюл, агъачлыкъ чурпугъа айланып бара. Къушланы, къоянланы гёрмейсен. Алдагъы йылларда мен барагъан ерлерде къубагийиклер айлана эди. Гьали ёкъ. Айлананы къургъакълыкъ ала бара. Инсанларда да алда йимик бавурлукъ ёкъ. Къыйынсыз къазангъан малы адамгъа насип гелтирмей. Яшлар учун мал жыябыз деп, бир токътавсуз миллионлар жыя. Ону яшгъа берген булан ол хадирин билмей чи дагъы. Шолай гелген акъча адамланы сан этмейген, оьрден къарайгъан, загьматны хадирин билмейген эте. Дюнья шолай болуп бара. Яш заманда биз шолай болур деп умут этмей эдик. Шолай масъалаланы гьакъында бу янгы пьесам да.
    Къумукъ халкъ мени гьаман да ругьландыргъан. Бизин миллетибиз олай-булай болуп бара деген бош сёзлеге мен тынгламайман. Ярым миллиондан да оьтюп барабыз, оьсе­биз. Аты дюньягъа айтылгъан белгили адамларыбыз да бар. Бир тайпаланы гюнчюлюк къоймай. Чеховну айтгъан сёзлери бар: «По капельку выжимал из себя раба», – деп. Бизинкилеге де шо гюнчюлюкню ичинден чыгъарып ташлама герек. Уьстюнлюкге етишгенни гюллейбиз. Тек шогъар сююнме герек. Гюнчю гюн гёрмес дей. Шулай гьалланы да пьеса язагъанда къоллама тюше. Сонг да бизин тилибиз ишленмей. Шо мени ичимни бушдура. Ону ишленмейгенине, къолланмайгъанына биз гюнагьлы да тюгюлбюз, девюр шолай, электрон алатлагъа айланып битген. Юртларда чы тил сакълангъан. Тек электрон къайдалар гьали онда да къоллана, Интернет, мобильниклер… Шулай тилибизни де сакълап болсакъ, бир-бирибиз етген уьстюнлюклерден де къуванып болсакъ, яшавубуз да алгъа барар деп эсиме геле. Шуну булан тамамлайман.
    Атав Атаевни пикруларына, ойларына байлавлу соравлар берегенлер де, оьзлени пикруларын айтагъанлар да болду.
   
      Сорав: – Рамазан Абдулатипов Чакъырыв кагъызында дагъыстан язывчуланы артдагъы 20 йылны ичинде дюнья оьлчевге чыгъардай язгъан романлары, повестлери ёкъ деди. Шогъар не себеп бар?

    – Гертилей де ёкъ. Поэзияда чы бар. Бадрутдин, Казим Казимов, Муса Шихавов… Алда да бизин прозабыз аз эди, гьали де аз… Неге ёкъну магъа айтма къыйын. Роман, азындан, 5 йылдан языла. Пьеса язма 2 йыл гете. Олтуруп язмакъ учун заман да герек. Язма пагьмусу булангъылар бар, заман етишмей. Язагъан заманны ичинде ол ашамай-яшамай турсунму? Язывчугъа яшавлукъ амалымны эте­йим деп де талпынма тюше. Толу кюйде гьалиги заманда язывгъа берилип болмай. Алиса Ганиева, Арслан Хасавов орусча яза. Набоков ингилис, француз тиллерде язгъан, сав дюньягъа белгили. Къумукъ авторлагъа неге ярамай орусча язма?! Язагъан адамгъа заман етишмей къаладыр деп эсиме геле.
  
        Сорав: – Поэзияны къоюп, драматургиягъа чыкъма не таъсир этди?
   
       – Мен шогъар бир таъсирсиз, оьзлюгюнден гелдим деп эсиме геле. Алда язылгъан «Тамаза», «Дазулар» деген поэмаларым да диалог къайдада язылгъан. Мен Москвада драматургияны курсларын да битдиргенмен. Поэзия да ташланмагъан. Роман язма ойларым да бар. Поэзияны къоюп, бугъар гёчейим деген ой болмады.

    Сорав: – Артдагъы 5–10 йылны ичинде сени тергевюнгню тартар йимик асарлар болгъанмы?

    – Бар, озокъда. Казим Казимовну яратывчулугъу. Таза яза, юрегинден яза. Муса Шихавовну кёп арив, тамаша шиърулары бар. Булар да оьмюрге яш адамлар тюгюл. 20-25 йыл чагъында язагъан, чартлап чыкъгъан поэзия ёкъ. Олай гьислери булангъы жагьиллер болма да ярай, тек язагъанлары ёкъ. Шулай ойлашаман. Артдагъы 20 йылны ичинде бек маъналы китап чыкъгъан деп айтма болмайман. Бадрутдинни бар яхшы асарлары, гьаракат этеген язывчу. Атабаевни, Агьмат Жачаевни, Шейит-Ханумну, Супиянатны бар язгъанлары. Россия оьлчевде, ондан тышгъа да чыгъартар йимик юрек токъташагъан асар ёкъ деп ойлайман.

    Сорав: – Тюркияда гьар йыл адабият асарланы конкурсу оьтгериле. Бадрутдин булан онда баргъанда Дагъыстандан да йиберигиз деп айтылды. Бадрутдинге бизин язывчуланы арасында конкурс оьтгерме тапшурулду Тюркиягъа йибермек учун. Шо иш этилмей къалды. Балкъарлар, къарачайлар гьар йыл йибере ва савгъатлар да ала.

    – Шо гьайсызлыкъ яда етишип болмайгъанлыкъ деп эсиме геле.

    Сорав: – Къумукъ театрда ерли язывчуланы, драматургланы асарлары ёкъ деп кёп сёз бола?

    – Ёкъну герек тапдырар деп де айта. Билмесни билеги авуртмас деп де айта. Ёкъ деп иннемей къойса, шолай гетме де гете. Янгы язылгъан пьесаны сагьнаны къалибине салмакъ учун ону кёп ийлеме герек. Гьар сёз оьзюню еринде болма тюше. Шо авур ишни этме авурсынып къала буса ярай режиссёрлар. Асарлар бар, режиссёрлар да бар, тек ишни уьстюне тюшме сюймей къалалар. Оьзю сав заманда Гьамит Рустамов булан лакъырым болгъан эди. «Ташбикени» янгы язып берген вакъти. Алимпаша Салаватов «Айгъазини» гелтиргенде, ортакъчылыкъ этегенлер 130 адам бар эди дей ол. Уьстюнде ишлей туруп, 40 адам къалды. Ишлесе бола. Гьали «Айгъази» – классика.
    Китаплагъа байлавлу. Гьали жагьиллер шиъру, хабар язаман деп айланмай. Алда язгъанларын магъа гёрсетме гелегенлер бола эди. Гьали ёкъ. Мунча кёп шаирлер бизин миллетге тарыкъ тюгюл буса да ярай. Совет заманда нечакъы кёп язывчу болса, яхшы деп макътана эдик. Гьислер булан яллайгъан жагьиллер ёкъ. Телефон, Интернет булан. Гьали огъар шиъру охума сюйсенг, тамаша болуп къаражакъ. Гьис булан яшамай, ой булан яшай, шулай яшавгъа гетип барабыз. Жагьиллер асар яратар йимик тилни де билмей. Кёплер яратывчулукъ тармакъгъа гелмежек, башгъа къазанч гелеген тармакъгъа баражакъ. Алда язывчулар ёлугъувлар оьтгере эди. Гьали шогъар гёре айтайым. Оьтгере эди. Гьали язывчуну яшавуна бирев де сукъланмай. Сатывчу, депутат, спортсмен болма гьасирет. Адамны ою яшавну барышына гёре алышына. Мен табиатны къачан да сююп гелгенмен, о мени ругьландыра. Табиатны гьакъында язгъан шиъруларымны къайтарып-къайтарып охума сюемен, сюювню гьакъында язгъанларымны охума тартмай, оьмюр гете туруп, оюм, пикрум башгъа болгъан. Шуну булан тамамлайым.

    Камил Алиев:

    – Атав, сагъа баракалла гелгенинг, оьзюнгню ойларынгны айтгъанынг учун. О гюн мени тамаша этген бир агьвалат болду. Фейсбукда салынгъан видеогъа къарап, агъачкъомузну уста кюйде согъагъан уланны таныдым. Бабаюртдан – Башир Багьавутдинов. Композитор Аскерхан Аскерханов булан бирче ишлей. Оланы да чакъыргъанбыз. Шулай янгылыкълар бизин гьар заманда да сююндюре, къувандыра. Хошгелдигиз. Баширге тынглайыкъ.
    Башир Багьавутдинов, Магьачкъалада 5 номерли музыкалы школаны дарс беривчюсю:

    – Мен Бабаюртда яшагъанман, школада охуйгъанда да чебер иш гёреген коллективде ортакъчылыкъ эте эдим. Мени агъачкъомуз сокъма уьйретгенлени разилик булан эсгерме сюемен. Илмади Вагьитович Муцалханов – милли маданиятгъа кёп къошум этген адам. Магъа да ол къумукъ макъамланы англама, сокъма къастлы кюйде уьйретди. Ол  макъамланы  авторларын  да  биле эди.  Гьали  шо ёлда  ра­йонну  маданият  бёлюгюню  башчысы  Садия  Нас­рутдиновна  да  къаст  эте. Аскерхан Абсаламович йимик пагьмулу адам булан ишлейгениме мен оьк­теммен. Чакъыргъаныгъыз учун сизге баракалла.
    Башир, бу ерде агъачкъомузу булан уста кюйде къумукъ макъамланы согъуп, жыйылгъанланы гёнгюн алды.
    Къумукъ ожакъны биринчи жыйынына чакъырылып гелген къонакълар да оьзлени пикруларын айтды.

    Маймусат Къоркъмасова, инчесаниятны ахтарывчу, Дагъыстанны театрларыны тарихини музейини къуллукъчусу:

    – Язывчубуз Атавну пикрусуна байлавлу айтма сюемен. Романлар, повестлер халкъны оюн, англавун гьазиринде алышдырма, тюзелтме болмай деп айтып къоймай, ишни къаст этип юрютме герекбиз. Ол тюз айта, язывну къойма ярамай. Бир-эки йылдан жамиятны англавун алышдырма да болмай. 19-нчу юз йылдан берли бизин адабиятыбыз, маданиятыбыз, тарихибиз кёп азапгъа тарыгъан. «Культштурмлар» къуруп, пачалыкъ халкъны оьзю сюеген кюйде тарбиялап тургъан, тарихинден де, маданиятындан да арек этип. Тилибизге де яман яндан бек таъсир этилген, гьали де этиле. 100 йылдан да кёп шолай гелген жамиятны бир нече йылдан англавун алышдырма къыйын. Гьали шолай, англавну алышдырагъан муратны газетибиз де, театрыбыз да алып юрюй. Шу жыйыныбыз да шогъар кёмек этер деп эсиме геле. Биригип иш юрютсе, пайдалы болажакъ. Аскерхангъа да милли музыкалы алатланы сокъма уьйретегени учун баракалла билдирме герек, пайдалы иш эте.

    Гьарун-Рашит Гьюсейнов, профессор:

    – Замангъа къаршы барма тюшмей, заманны артындан етишип юрюме герек. Гьали дюньяда печат этилип чыгъагъан асарлар кёп аз, ёкъ деп айтма да ярай. Франция, Англия, Америка электрон китаплагъа гёчген. Интернетге чыкъма герек. Алимлени шонда хас сайты бар. Илму-ахтарыв ишлерин сала, бир-бирине пикруларын яза, дюнья оьлчевде бир-бири булан гьакълашыв юрюле. Гьали бары да школаларда компьютерлер бар… Гетген заманлар къайтмай, гьалиги замангъа гёре юрюме герек. Китапларыгъызны, чебер асарларыгъызны Интернетге салыгъыз, жагьиллер охужакъ. Философ поэзия гьали дюньяда юрюлмей, фольклоргъа буса халкъны гёнгю бар, охужакъ, тарихни де охуй. Къумукъча яш наслу билмей дей буса­гъыз, орусча язма да ярай, замангъа гёре юрюсе яхшы.
   
     Манап Гьамзаев, журналист, ДР-ни маданиятыны ат къазангъан къуллукъчусу:

            – Йырчы Къазакъ да айтгъан: «Девюр, девюр, питне девюр заманда», – деп. Шаирибиз Бадрутдин де язгъан: «Чырмап алып заманны, къувала яш, къувала», – деп. Замангъа гёре юрюмесе болмай. Бизин язывчуларыбыз 19-нчу юз йылда яратгъан асарлар кёп. Неге тюгюл, заман ялкъывлу заман болгъан. Гьали жагьиллени телевизордан, Интернетден айырып болмайсан. Гючден охутма да, гючден салгъан гёзню нюрю болмай деп айтыв бар. Гючден охутуп болмай.

    Композитор Аскерхан Аскерханов:


    – Язывчуну, шаирни гьар китабындан биз сююнме герекбиз, таныш болмакъ учун жагьиллени де чакъырып, охув конференциялар оьтгерме герекбиз. Дагъыстанда мен охумагъан шаир ёкъ. Алда Буйнакскийни атындагъы орамда китап тюкен бар эди. Янгы чыкъгъан китапланы алып бола эдинг. Гьали китаплар чыкъса да, табып болмайсан, алма ер ёкъ. Композитор Адилхан Бамматхановну ноталары да булан макъамларыны китабы чыкъгъан. Яш наслуну шолай китаплар булан макъамны ноталар булан уьйренив къайдаларына муштарлы этме герек.
 
  Камил Алиев:

    – Биз не этип болабыз деп масъаланы салмакъ – гючсюзлюк. Гьар ким оьзюню еринде оьзю этип болагъан ишни мекенли кютме герек, Аскерхан этегенде йимик. 30 йыллар алда кружоклар къуруп, кахулайлыланы агъачкъомуз сокъма уьйретген Аскерхан эди. Шулай пайдалы иш этеген адамларыбызны гёрме, тапма, язма герекбиз. Соравну буса: «Биз не этме герекбиз?» – деп салма тарыкъ. Чечип болмай буса, болагъанларын чечме герек. Бугюн биринчи жыйыны болагъан къумукъ ожакъ да – арагъа шолай масъалаланы салагъан ва жавап тапма да айланагъан къурум, жыйын яда адабият салон. Битдире туруп, бирдагъы да айтма сюемен. Биз, къумукълар, уллу миллетбиз. Бизин башыбызгъа гиччи халкъсыз деп, тамдырып тургъанны унутма герек. Биз уллу, тюрк миллетбиз. Эгер шо тамдырып тургъан пикрудан арчылмай туруп, биз уллу ишлени де этме болмажакъбыз. КНКО-ну къурагъанда гиччи масъалалардан таба уллу оьлчевдеги масъалалагъа чыкъмакъ мурат эди. Чыкъдыкъ чы. Шолай бугюнгю жыйыныбыз да. Аслусу – башламакъ. Иннемей турсакъ, бир иш де юрюлмей. Бизин биринчи жыйынгъа гелген     Атавгъа да ва барыгъызгъа да ортакъчылыкъ этгенигиз учун баракалла.


Язгъан Яраш Бийдуллаев.





Количество показов: 807
13.02.2015 21:57

Возврат к списку









AlfaSystems massmedia K3FN2SA
Рейтинг@Mail.ru Яндекс.Метрика Бесплатный анализ сайта