Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
Меню YOLDASH.news МаълуматларКъайгъырыш КъутлавларDAG.newsНовостиИнтервьюАнонс книгIn memoriamГод культуры безопасности Нацпроекты в РДПамятные датыТеатры и кино"Времена"ИнфоблокПолитикаИсторияКультураЛюди и время НаукаАчыкъ сёзАналитикаЖамиятПолитика.ЭкономикаБаянлыкъДин ва яшавЖамият низамИлмуTürk dünyasi Савлукъ ЭкологияЮртлар ва юртлуларЯшёрюмлер МаълуматАнтитеррорБирев де унутулмагъан...СапарМаданиятАдабиятКультура ожакъларБилимИнчесаният Къумукъ тилМасхараларТеатрЯшланы дюньясы Спорт Единоборства Развитие спортаФК «Анжи» СоревнованияМедиасфераО газетеО сайтеСМИ БАННЕРЫ Наши партнерыНаши спонсорыСотрудникиАвторыАфишаГалереяРекламаЮбилейный номер
Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)

Жалалутдин Агьматов:  «Юкъмайгъан аврувлар ёкъ»

Жалалутдин Агьматов: «Юкъмайгъан аврувлар ёкъ»



Къумукъну гьайран дюньясында гьар тюрлю тармакъларында аслам къошум этип гелеген гёрмекли уланлары, къызлары нечакъы да болгъан. Олайлардан бири медицинада шайлы теренден харш салып, ону бары ниъматын чыгъарып, хазнасын байындырып турагъан, асил ожакъда тувгъан медицина илмуланы доктору, профессор Жалалутдин Расулович Агьматовну гьакъында айрыча китап язма ярай. Ол бютюн оьмюрюн югъагъан аврувлагъа багъышлагъан, оланы ахтигине тюшюп ахтаргъан. Шо гьакъда биз ону булан лакъыр этебиз.

 


– Жалалутдин Расулович, мен сизин къазанышлы деп биле эдим. Амма ишлеригизни, яшавугъузну ахтаргъанда, Хасавюрт районну Боташюртунда тувгъаныгъыз белгили болду. Тюзю, шо да мени тергевюмню тартды. Менде Боташюрт булан не аралыгъы бар экен деген ой тувулунду?


– Тёбен Къазаныш – мени ата юртум, амма бир заманда да биз онда турмагъанбыз. Мени атам, гюнагьларындан Аллагь гечсин, тав юртларда баш агроном гьисапда чалыша эди. Баягъы, мычыгъышланы сюргюн этгенде, Дагъыстанны о замангъы гьукуматы Боташюртну да, Османюртну да колхозларын бирикдирип, атабызны шогъар председатель этип белгилей. Боташюртда бизин гьеч къардашыбыз, таныш-билишибиз де ёкъ эди. Гьасили, мен де, иним Шихабутдин де Боташюртда тувгъанбыз. 1957-нчи йыл мычыгъышлылар оьзлени маканларына къайтма башлай. Шо вакътилерде атабызны къардашлары: «Мычыгъышлылар оьз ватанына къайтгъан сонг, онда сизге не бар, гелигиз мунда»,–деп Буйнакскиге оьзлени янына чакъыра.


Буйнакскиде мен о заманлар бек айтылынгъан бир номерли школагъа тюшюп, шонда охуп битдирдим. Шонда оьтесиз гючлю билими булангъы орус муаллимлер дарслар бере эди. Мени биринчи муаллимим Нина Матвеевна Усовични бир де унутмажакъман. Мен школагъа барагъанда орусча да билмей эдим. Биринчи йыллар къыйын болса да, оьзюмню гьаракатым булан орус тилни билеген яшланы артындан етишме къарадым.


– Къумукъларда ат туягъын тай басар деп айта, эгер, авлетлери ата-анасыны ёлун танглагъан буса. Мен билеген кюйде, я атагъызны, я анагъызны медицина булан бир байлавлугъу да ёкъ. Бу сыйлы касбугъа гёз ачдыргъан, юрегигизде шогъар сюювню отун якъгъан ким экен? Яда сизин шо бир уллу умутугъуз сама тюгюлмю эди?


– Гюнагьларындан Аллагь гечсин, атам менден инженер этмеге бек къасткъылды.   Новочеркаскидеги инженерно-мелиоратив институтгъа салма сюе эди. Шону атабыз оьзю де битдирген эди. Анабыз атабызны гьаракатын эслеп: «Жалалутдин, сагъа инженер неге тарыкъдыр. Сени хасиятларынга, адамлагъа янашагъан кююнге гёре, сагъа врачны иши бек къыйышывлу геле. Атанг булан да сёйлейим, сен доктор болмагъа къара. Гёремисен Гьажи Омаровични, нечик тизив врачдыр»,–деди. Аты айтылынгъан, гёз аврувлагъа къарайгъан врач, Дагъыстанда биричилерден болгъан профессор Гьажи Омарович Булач анамны анасыны эркъардашы эди. Сиз эслеген бусагъыз, Республиканы клиника больницасыны абзарында ону эсделиги де бар. Ол шо ерге гёмюлген. Ол мени учун да бир асил уьлгюлю адам эди. Нечик-алай да, анам атамны да авузландырып, шолай мен медицина институтну сайладым. Ондан къайры да, бизин уллу къызардашыбыз да врач эди.


– Сиз башлап хирург болгъансыз, сонг не буса да инфекция аврувлагъа тергев этме башлагъансыз. Бир касбудан бир касбугъа гёчгенигизге не себеп болду?


– Медицина институтну битдиргенде, мен Рашит Пашаевич Аскерхановну янында хирург болуп ишлеп тура эдим. Эсде-пусда ёкъ ерден атабыз гечинип къалды. Артда анабыз: «Жалалутдин, балам, атанг да ёкъ, ининг Шихабутдин де охуй, студент. Буйнакскиге къайтгъанынгны сюе эдим»,–деди. Оьзюню къыйыны-дерти булан яп-янгыз уьйде анамны къойма къыйышмай эди. Рашит Пашаевичге гьалны англатдым. Ол нечакъы магъа оьзю булан ишлеме къал деп тиледи. Нечакъы мен белгили, пагьмулу хирург булан ишлеме сюйсем де, мени учун анам, ону сёзю биринчи ерде эди.


Къайтдым, тек район больницада хирургия бёлюкде магъа ер бермедилер. 10 йыл Буйнакскидеги район больницада инфекция бёлюкде ишледим. Артда Магьачкъалагъа гёчдюк. Мунда профессор Шамов мени оьзюню янына ишлеме чакъырды.


– Жалалутдин Расулович, Дагъыстанны Роспотребнадзору югъагъан аврувлагъа тергев этигиз, шо гьакъда языгъыз деп, гьаман сайын эсибизге сала. Къарагъанда, гертиден де, айрокъда язда югъагъан аврувлар бек яйыла. Сиз бу масъалагъа байлавлу не айтмагъа боласыз? Къувун салар йимик гьал бармы?


– Тюзю, алдын тифден, дизентериядан кёплер авруй эди. Аллагьгъа шюкюр, шолар гьали ёкъ деме ярай. Шу мен ишлейген югъагъан аврувлагъа къарайгъан больницагъа бруцеллёздан, геппатитден гелегенлер бола. Геппатитни де нече тюрлюсю бар. Олай да, къызамукъ, инакъ, бувма ётел (коклюш) –бек югъагъан аврувлар.




Гьали шо югъагъан аврувлагъа байлавлу кёп адамны къаравлары да алышынгъан. Айтагъаным, бир тайпа ата-аналар яшларына чечек яздырма сюймейлер. Гьатта бусурманлагъа яратмай деп айтагъанлар да бола. Шо бирдокъда дурус пикру тюгюл. Неге десегиз, чечек этмесе, оланы къаркъарасы югъагъан аврувлардан сакъланма болмай чы. Мисал учун, бруцеллёз аврув гьайван-малдан югъа. Гьали гьайван-мал сакълайгъан кёп хозяйстволар бар. Эт, сют, къаймакъ, бишлакъ тергелмей къалагъан гезиклер бола. Шо акъкъатыкълардан, этден бруцеллёз аврув югъуп, бизге, больницагъа тюшегенлер де бар.


– Аврувланы бириси де яхшы тюгюл. Болса да, адамны савлугъуна чинк де къоркъунчлукъ гелтирегенлери къайсыдыр?


– Югъагъан аврувлар барысы да къоркъунчлу. Неге тюгюл, шолар оьрчюгюп, адамны санларына урма бола. Медицинада «инфекционно-токсичный шок» деген англав бар. Шолай гьал адамны бюйреклерин, юрегин заралландырып да къоя. Гьалы осал болуп, къан ташыву тёбенлеше, адам эсин тас эте. Юрегини уруву (пульсу) кёбокъда осаллашма башлай. Заманында савлугъуну гьайын этип, докторлагъа барса, шо аврувгъа тезликде кёмек этмеге бажарыла. Грип аврувну нечеси арагъа чыкъгъан. Шо аврувну къармагъына тюшгенлер, ону аякъ уьстде йибермеге ярамай. Шо да оьрчюп, бир саныгъызгъа уруп, зиян гелтирерден сакъ болма тюше.


Сонг дагъы да, къутургъан (бешенство) деп бек яман вирус да бар. Ондан да Аллагь сакъласын. Шо гьайванларда, итлерде бола. Олар хапса, бир де къарамай чечек этдирме алгъасама тарыкъ. Алда шондан 40 керен прививка эте эди. Гьали оьзюню тийишли ёругъу-ёлу булан 7 керен чечек яздырма тарыкъ. Шо аврувну бакъма бажарылмай.


Мен бир мисал гелтирме сюемен. Балики, оьзгелеге де бир дарс йимик болур. Бир юртда, атын эсгерме сюймеймен, биревню торунун ит хапгъан эди. Оланы агьлюсюнде медицина къуллукъчулар да бар. Шо яшны уллатасы яхшы сынаву, англаву булангъы врач да дюр. Шо уллатасы авлетини яшына чечек этдирме гьажат тюгюл деп, къыркъып къоя. Уьстевюне, итни ветеринарлагъа да тергетмей, къутургъан авруву барын-ёгъун да билмей, оьлтюрелер. Шо итде къутургъан аврув болуп чыгъа. О яшгъа бирев де бир кёмек де этмеге болмагъан. Неге тюгюл, огъар заманында, шоссагьат чечек яздырма тарыкъ болгъан. Артда уллатасы: «Мен бек хата иш этип къойдум»,– деп нечакъы гьёкюндю, къыйналды. Къыйналгъан учун не пайда, о дюньягъа гетген сонг, о адамны къайтарып болмайсан чы. Врачлагъа къулакъасма тюше. Оланы да бириси билмей буса, башгъасы англай чы. Айтма сюегеним, ит хапгъан сонг, шону къутургъан аврувун ветеринар 10 гюнню узагъына тергеп турмагъа тюше.


– Язда югъагъан аврувлар айрокъда бек яйыла деп айта. Шо гьал не булан байлавлудур? Негер агьамият бермеге герек экен?


– Шо да герти. Ичеген сувланы сан яны нечакъы бола буса да бузукъ. Кёбюсю сувланы наслыгъындан адамланы ичеклерине инфекция къатнап, бек яман кюйде авруп больницагъа тюшелер. Бир вакътилерде вабаъ (холера) аврув къабунуп, хыйлылар нечакъы инжинди. Гьали юкъмайгъан аврувлар ёкъ да ёкъ. Мисал учун, инфаркт миокарда неден бола деп эсигизге геле? Шогъар да инфекция себепли экени ачыкъ этилинген. Сонг, ботулизм деп адамны къаркъарасын оьтесиз гьалсыз этип къоягъан аврув да бар. Шо кёп узакъ сакълангъан ашамлыкъланы ашагъанда, адамны санларын вирус агъулай. Бек яман кюйде ошгъуп, къусма башлай. Адамны къавраты битип, гючсюз этип къоя.


– Югъагъан аврувланы алдын алмагъа, шолардан арек турмагъа бажарыламы дагъы?


– Бажарыла. Шо учун мен оьрде де эсгерген кюйде, инг башлап чечек этдирме герек. Олай да, бизин ата-бабалардан къалгъан арив мердеш, адат бар–тазалыкъны сакъламакъ. Къырдан уьюгюзге гелгендокъ, яда бир ерге баргъанда, къолларыгъызны сапун булан жувма тюшегенни унутма ярамай чы. Нас сувну, узакълангъан ашамлыкъланы да амал этип къолламагъыз.


– Инфекционистлени ишинде айрыча башгъа гьаракат, янашыв бармы?


– Биз багъагъан югъагъан аврувланы гюбюне   нече тюрлюсю гире. Биринчилей, врач-инфекционист оьр даражалы касбучу болма тарыкъ. Неге десегиз, диагнозну тюз салмаса, шогъар гёре дарманлар этмесе, шо тезликде яйылып гете. Эгер врач аврувну толу кюйде аякъ уьстге салып, ону разилигин къазанма болса, огъар дагъы не тарыкъ? Тек бизде айтылагъан кюйде, гёз этемен деп, къаш этип къоягъан гезиклер де бола.


Яшавумда болгъан бир нече мисалланы гелтирме сюемен. Ленинградда, гьалиги Санкт-Петербургда охуйгъан йылларым. Шонда пачаны заманларында ачылгъан бырынгъы академик Дмитрий Оттаны атындагъы яшлар табагъан уьй бар эди. Шону баш врачы Социалист Загьматны Игити эди. Бёлюклени заведующийлери профессорлар, медицина илмуланы докторлары эди. Гьасили, яхшыгъа айтылгъан касбучулар. Шонда аслу гьалда медсестралар, санитаркалар етишмей эди. Шо яшлар табагъан уьйге бир къатынгишини санитарка этип алма уруналар. Огъар бёлюкню заведующийи къарап, бизге врачлар тарыкъ тюгюл дей. Ол врач деп эсине гелген болгъан. Законгъа, низамгъа гёре, ишге алагъан адамны анализлерин тергеп къабул этме тарыкъ. Бою-союна дегенлей къарап, анализлерин къуллугъуна гиришгенде эте турар деп къоялар. Баягъы, санитаркалар аврувлагъа да аш алып юрюй, савут-сабаны жува чы. Шо брюшно-тифозный авруву булангъы къатын болгъан. 18-19 авур операциялар этилинген къатынгишиге аврувун юкъдургъан. Шондан къувун тюшюп, дуллу-дюньягъа хабар болду. Шо ишден сонг Социалист Загьматны Игити – баш врачны, бёлюкню заведующийин, кёп профессорланы ишлеринден тайдырды.


Шогъар ошавлу иш Москвада да болгъан эди. Бир жагьил адам ашкъазанындан къан тёгюп, осал кюйде больницагъа тюше. Шону токътатмакъ учун, бир алдын огъар къаныны группасын токъташдырып, тергеп къан йиберме тарыкъ. О жагьил яшны къаны бек сийрек, 4-нчю группа болуп чыгъа. Къан йибереген центрлардан излей, гьеч огъар къыйышывлу къан табылмай. Не этегенни билмей, шонда ишлейген медицина къуллукъчулардан ахтарма башлайлар. Огъар кёмек этип болагъан биргине-бир дежурстводагъы медсестра табыла. Шо медсестраны да ятдырып, жагьил улангъа къан йиберелер.


Арадан бир жума гетип, врачланы арасына къарсалавлукълар тюшюп гете. Къараса, шо жагьил уланны анализлеринде ВИЧ, СПИД вирусну белгилери чыгъа. Бирев де не болгъанны англап битмей. Сонг шо медсестрагъа СПИД аврув къабунгъаны ачыкъ бола. Бу яман аччы хабар о улангъа етишип, ону башындан не гьал гетди. «Неге сиз мени къутгъардыгъыз, мени оьлме къойгъан бусагъыз»,–деп къазапланды. Шонда да бир нечелени ишинден тайдырдылар.


– СССР-ни заманында сизин ВДНХ-ны гюмюш медалы булан да савгъатлагъан чы. Шо да сизин бир гёрмекли ишигиз булан байлавлу буса ярай?


– Мени яшавумда шолай агьвалат да болду. Мен адамны къаркъарасыны, иммунитетин якълайгъан гючлени ахтарма болагъан аппаратны этген эдим. Шону къургъанда ВДНХ-дагъы выставкагъа бакъдырдылар. Москвадагъы заводда шо аппаратны чыгъартып да бердилер. Илму булан машгъул адамлагъа шону пайдасы тийди.  


– Жалалутдин Расулович, сизин асил ёлугъуз булан аякъ гьызыгъызны таптап гелегенлер бармы?


– Уьч де авлетим – медицина къуллукъчулар. Бир къызым, Мадина, республика больницада ишлей, медицина илмуланы доктору, профессор, уланым Гьажи – врач-стоматолог, профессор. Бириси къызым Зарият да гёз аврувлагъа къарайгъан врач, доцент.


Мен ишлеген чакъы йылланы ичинде медицина илмуланы 18 кандидатын, 2 докторун гьазирлегенмен. Энниден сонг да кёмек этмеге хыялым бар.


– Врач гьисапда сиз охувчулагъа не ёрар эдигиз?


– Илмуда да, практикада да талпынывлар болмаса, уьстюнлюкге де етишме къыйын. Бизин къумукълар бек бажарывлу, гьакъыллы халкъ. Тек эринчеклик де бар. Шону ари къувалама тарыкъ.



Бизин маълумат:

 

Жалалутдин Расулович Агьматов 1970-нчи йыл Дагъыстан пачалыкъ медицина институтну битдирген. 1979–1983-нчю йылларда Ленинграддагъы санитар-гигиена мединститутну аспирантурасында охуй. 1984-нчю йылда шонда  С.М. Кировну атындагъы военно-медицина академияда кандидат диссертациясын якълай. 1991-94-нчю йылларда Москвадагъы Н. А. Семашкону атындагъы медико-стоматология институтда инфекция аврувланы кафедрасыны докторанты болуп иш гёре.  1994-нчю йылда буса Москвада докторлукъ илму ишин уьстюнлю кюйде якълап, медицина илмуланы доктору бола.


1995-нчи йылдан бугюнлеге ерли Дагъыстан пачалыкъ медицина университетде академик Г. П. Рудневни атындагъы инфекция аврувланы кафедрасыны заведующийи. 2011-нчи йылда  шо оьр охув ожакъны  илму ишлеге къарайгъан проректору болуп белгилене. 2013–2015-нчы йылларда Дагъыстан пачалыкъ медицина университетни ректору болуп чалыша. 2014-нчю йылдан бу йылгъа  ерли Темиркъазыкъ-Кавказ федерал округну баш  касбучу инфекционисти болуп тургъан. 2016-нчы йылда Магьачкъала шагьарны Совет районуну тамазаларыны советини председатели болуп сайлана. Профессор С. М. Рубашовну атындагъы савгъатны лауреаты. Россия Гьукуматыны савгъатыны лауреаты, СССР-ни савлукъ сакълавуну отличниги, ДР-ни ат къазангъан врачы, РФ-ни ат къазангъан врачы, ДР-ни илмусуну ат къазангъан чалышывчусу. 




Количество показов: 98
16.08.2019 17:10
Подписывайтесь на канал yoldash.ru в

Возврат к списку


Добавить комментарий









AlfaSystems massmedia K3FN2SA
Рейтинг@Mail.ru Яндекс.Метрика Бесплатный анализ сайта