Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
Меню YOLDASH.news МаълуматларКъайгъырыш КъутлавларDAG.newsВ ДагестанеВ РоссииИнтервьюВ миреНа КавказеГлава РДНародное СобраниеПравительствоМинистерства и ведомства Муниципалитеты In memoriamНовости спортаГод культуры безопасности Выборы - 2018ЧЕ-2018 Kaspeuro2018"Времена"ИнфоблокПолитикаИсторияКультураЛюди и время НаукаНовые книгиАчыкъ сёзАналитикаЖамиятПолитика.ЭкономикаБаянлыкъДин ва яшавЖамият низамИлмуTürk dünyasi Савлукъ ЭкологияЮртлар ва юртлуларЯшёрюмлер МаълуматАнтитеррорБирев де унутулмагъан...СапарМаданиятАдабиятКультура ожакъларБилимИнчесаният Къумукъ тилКроссвордМасхараларТеатрЯнгы китапларЯшланы дюньясы Спорт ярышларЕдиноборства Развитие спортаСоревнованияФК «Анжи» МедиасфераО газетеО сайтеСМИФото дняНаши партнерыНаши спонсорыСотрудникиНаши авторыАфишаГалереяРекламаЮбилейный номер
Республиканская еженедельная общественно-
политическая газета «Ёлдаш» (Спутник)
«Оьзденлер, оьзденлиги барлар булан ювукъ бол!»

«Оьзденлер, оьзденлиги барлар булан ювукъ бол!»



Яшав ва ругь

байлыкъ


–Багъышлап къой, Бекмурза Абдулгьакимович, бираз геч болдум, жыйыныбыз бар эди, бизинкилер, билесиз, сёйлеме амракъ, гьар гюн алмашынывланы да сюе…

–Дюньяда алмашынывлар, питне башланагъангъа уьч зат себеп бола – гьа­къыл, тил, къол. Гьакъыл тилге къайдагъы тарыкъсыз затланы сёйлете, къоллар буса шоланы этме айлана. Шо саялы адам питнеге тюше, Гьукумат бузулувгъа тарый. Тиллер сёйлей, гьакъыллар тюз затланы ойлашмай, къоллар шону эте, бутлар да яшавгъа чыгъарабыз деп чабып айлана. Артдагъы 25 йылны ичинде шо юрюлюп тура. Бир къараргъа гелип урунмай токътамажакъ. Чыдама герек, сабурлукъ этген минер чыргъа дей.

–Гьайдар Бамматны айтгъан сёзлери бар. Бу дюнья уьч таявгъа таянгъан. Алимлени билимине, гьакъылына; гьакимлени, ёлбашчыланы рагьмулугъуна; къалгъанланы мадар этип болагъанлыгъына.

–Адам гьалек болгъанда, муна, столунгда бек арив белги бар – Османлы падишагьларыны тамгъасы, шуну алып, язылгъанларын охуп юрегингде сакъласанг, бар зат яхшы болажакъ. Уьстю кёкге багъып гетген, Аллагьгъа къуллукъ этив бола, адамны оьрге багъып юрюте. Бу дёгереги пана дюнья, огъар къаршы узуну – Аллагь гёрсетген ёл. Шо ёл булан барсанг –дюнья сеники.

–Телефон сёйлегенде, Дагъыстанны къап-ортасындагъы юртда, Атланавулдаман дединг. Гиччи юрт буса да, кёп уллу адамыбыз, ругь лидерибиз Атланавулдан, Муселемавулдан Йырчы Къазакъ чыкъгъан, негьакъ айтмагъансандыр…

–Негьакъ айтылгъан сёз тюгюл, масхарагъа айтылгъан сёз де тюгюл. Гьар адамны оьзюню юрегинде оьзек бола. Оьзек бар буса, сен яшайсан, ёкъ буса, санавгъа бар, сангъа ёкъ деген кюйде бола. Шо кюйде девюрлени минг йыллары оьтюп, гьар миллетни арасында бир улан тувар деп айта. Шо оьзюню юртун, тухумун, миллетин гётереген адам бола. Дюнья деген – бир терезе йимик зат. Бир-бирде ачыла, ябыла, бир-бирде ел уруп ону сындыра. Амма шо адам шо терезени уллу къапулар этеген адам бола. Къапулар этип, уллу къалалар къуруп, шону ичинде адамлар къуванып айланагъан кюйде бола. Мен оьзюмню тувгъан еримни, ата-бабаларым яшагъан еримни сююп айтагъаным. Макътаныв да тюгюл, гёрмемишлик де. Юрекден таба оьсюп гелеген оьзек. Эгер де оьзек яйма сюе бусанг, оьзегингни ахтар, оьр болма сюе бусанг, оьзденлигингни ахтар, эгер де оьр болгъанлагъа ювукъ болма сюе бусанг, оьзденлер булан да, оьзденлиги барлар булан да ювукъ бол. Очарларда къызбайлыкъ юрютегенлер булан ёлдаш болма, олагъа ёл да берме, оьзюнгню оьзегинг булан бол. Шону учун къумукъ халкъны тарихинде Йырчы Къазакъ тувгъанча, бизин халкъны тарчыкълыкъгъа тюшген, оьзденлерине гелген гьалланы гёребиз. Шо гьалны оьзюню юрегинден таба оьтгерип, арагъа чыгъарып яйма да, халкъны къуршама да бажаргъан Къазакъ. Оьзюне къан душманлыкъ этежекни де биле туруп, шо ёлгъа абатын да басгъан, тек къоркъма­гъан, къайпанмагъан.

–Булай айталар. Аллагь къайсы буса да бир миллетге, халкъгъа кёмек этме сюйгенде, шолай бир адамны йибере. Йырчы Къазакъ да шолай гелген адам деп ойлашма ихтиярыбыз бармы?

–Сен тюз айтасан. Китапларда Аллагьны уьч иши, къасты бар деп айтыла. Биринчиси – халкъны арасында гьакълыкъны яймакъ. Шону оьтгере китаплар булан. Экинчиси – дюньялагъа ёлбашчылыкъ этмек, оьзю яратгъан чакъы жанлагъа рызкъы бермек. Уьчюнчюсю – биревлени оьр этмек, биревлени ер этмек. Оьр эте ­Оьзюне гьакъ кюйде къуллукъ этип, берилип гелгенлени. Халкъгъа зулму этип, янчып, бир-бирине ябушдурагъанланы ер эте. Питне салып айланагъанланы арасындан чыгъара. Нечик? Биринчисин сёз булан. Экинчисин къол булан, демек, къылыч да тутуп халкъ учун ябушагъан адам. Сёз булан дегени, Аллагьны сёзю юрегине де тамып, шо сёз булан халкъны уятагъан адам. Танаха деп айта ол адамгъа. Къапуллукъда турагъан адамланы уята. Гьей, инсан, уян, Аллагь сагъа зулмуну тюбюнде турмагъа гёрсетмеген, уянмагъа, башгётермеге герексен дей. Шаирлер, язывчулар – гьона шолай адамлар.

Йырчы Къазакъ неге болгъан оланы арасында? Къазакъны гьакъында сабанчы адам болгъан, ярлы адам болгъан деп ойлашма ярамай. Адамланы ярлылыгъы, байлыгъы касбу, акъча булан оьлченмей. Ругь, юрек, дин, иш, гьаракат булан оьлчене. Ол Тёбен Жюнгютейде медресени битдирген. Фарс, арап, тюрк тиллени толу кюйде биле болгъан. Оьзюню заманына гёре яхшы билим алгъан. Биринчиси – чебер шиърулар язып болагъан кюйде. Экинчиси – философия къайдада англаву болардай, уьчюнчюсю де – халкъына гюнню низамын айтып, не этме герекни айтып ёл гёрсетип болардай билими болгъан. «Халкъым», – деп яза ол. Къазанышлылар, жюнгютейлилер деп язмай. Бир нече шиърусунда болса тюгюл, адамланы атларын эсгермей, мени халкъым деп яза.

–Огъар Йырчы деп неге айтгъан?

–Халкъ берген шо атны. Йырчы деген сёзню де тюз англамай къоябыз. Огъуз, тюрк, османлы тили булан айтгъанда «йырчы» деген сёз «баян» бола. Арапларда да шо сёз бар. Нени англата? Бир заманларда белгили болгъан агьвалат. Тек халкъ шону унутгъан. Шону эсге салып айтагъангъа баян дей. 16-нчы юз йылда йыр деген сёз бизге геле. Айтылагъан калималар яшавну гьалын токъташдыра буса, шо йыр бола.

–Къайсы алим де Къазакъны гьа­къында сёйлейгенде: «Яратгъаным сюйсе, бизин къайтарар, оьзденлери къулгъа дёнген Къумукъгъа», – деген сатырларындан башлай. Не маъна бересен бу сёзлеге?

–Къулгъа дёнгенлик азат адамны ер этмекликни суратлай, шо яшав къайда бугюнлерде де узатыла. Мен шо гьакъда кёп ойлашаман. Булай гьал 100–200 йыллар булан битеген гьал тюгюл. Нечакъы сюймесек де, Къазакъ айтагъан сёзлер халкъны минг йыллыкъ яшав гьалын белгилей. Дюньялагъа ханлыкъ, бийлик этип юрюген халкъ, оьзден, азат, оьзюню даражасын тарихлерде тас этгенге айтыла. Неге тас этген? Оьзденлигин тас этгенге. Алда айтып гетдим, юрегинде оьзек болмаса, оьзденлик болмай. Къазакъ шону юреги булан гьис этип биринчилей айтма бажаргъан адам.

– «Девюр, девюр, питне девюр заманда»… Демек, шо девюр артдагъы 25 йылны ичинде гьали де узатыла, дюрмю?

– Герти, узатыла.

– Шону неден гёресен?

– Дюньялар гьали шолай девюрге гелгенден гёремен. Адамлар учун, Али, Вали учун болагъан гьаллар тюгюл олар. Дюньяда Кёк булан Ерни, халкъны арасындагъы алмашынывгъа махлукъатлыкъ деп айта, шо адамлагъа тюшген ассиликлерден бола. Бир миллет тюгюл, бары да миллетлер эсгик бола, эсгик бола геле. Питне девюрлер, халкъланы, къылыкъланы, динлени, гьукуматланы тоза, буза. Питне девюр – Аждагьа девюр, оьзюню башларын ашайгъан девюр. Халкъны арасындан лап да ялгъанчылары, къызбайлары очарларда баш болма башлай. Ону мен ойлашып айтмайман, Къазакъ ойлашып айта. «Эгер эллер азман болма башласа, шо эллерде асил ишлер нас болур, шо эллерде къызбай эрлер баш болур», – дей.

–Бек арив айтылгъан сёзлер… «Эренлер деген булан эр болмас, эренлени бары бирдей тенг болмас». «Бийлени эр болмагъы элдендир»,– дей. Шолай къызбай гьакимлер гелегенге халкъ оьзю де жавап­лы.

– Шо герти. Олай неге бола деген соравгъа, шулай жавап беремен. Ассиликге тюшюп турагъан адамлагъа оьзлер сюеген адамланы йибермей, дагъы да гьалны ассилендиреген, оьрчютеген адамланы йибере. Халкъны хотгъап, юреклерин тергей, эшикге «къагъагъанын» йибере. Питнечилени оьмюрю узакъ болмайгъаны белгили. Аллагьны сёзюню гючю булан халкъны уятагъан эренлер тува. Шолай адамлар къоччакъ болса да, тарихлени тузагъына тюшген адамлар бола. Сёзню гючю булан юреклени бир этегенлер арагъа чыгъа. Шоланы атлары ва ругьу Къазакъ йимик яшама да яшай, эсде де къала. Сёзню гючю, къуваты гьайран, минг къылыч чечип болмайгъан масъаланы бир сатыр, бир куплет булан чече.


Милли эсибиз


– Жамият, пачалыкъ аралыкълар, масъалалар. Жалалутдин Къоркъмасовгъа нечик къарайсан?

– Ону яшавуну, гьаракатыны гьа­къында кёп ойлашма тюше. Шу ерде беш белгини эсгерме сюемен. Къумукъланы арасында, оьзюню девюрюн алгъан заманда, дюнья оьлчевде илму даражалы Жалалутдинге етеген адам аз болгъандыр. Мен ону бары да якъларын, билимин, бажарывлугъун ва оьзюню пагьмуларын да гёз алгъа тутуп айтаман. Халкъара даражадагъы адам. Экинчиси, ол лап да къыйын къысматы булангъы адам. Девюрню лап да уллу питнелерине, алышынывларына тюшген. Ер тербенип, аякъ тюбюнгден топуракъ нечик гетип къала, муна шолай уллу агьвалатлагъа тюшген адам. Сонг да, къаяны башында токътагъан, аягъы тайса, учуп оьлежегин де биле. Муна шу ери – яшавуну лап да къыйынлы заманы. Шо гьалдан чыкъма къараса да, къаршылыкъ билдирсе де, гючю етмеген. Оьзю халкъын якълама къарагъан, тек ишини башына чыгъып болмагъан. Бир-бир документлеге къол салгъан деп ону сёкме къарайгъанлар да бар. Олайлар гьар девюрде де болгъан. Тек биз, пачалыкъ, дюнья оьлчевдеги уланыбызны сюйме, огъар абур этме тарыкъбыз. Шулай бир агьвалатны эсгерейим. 1922-нчи йыл Генуяда милли халкъара конференция юрюле. Онда Чичерин де ортакъчылыкъ эте. Ол Къоркъмасовгъа Ленинни гьукуматыны милли масъаласыны гьакъында доклад этме тапшура. Мен Парижге баргъан заманда шу гьакъда французлар оьзлер айтды. Жалалутдин тап-таза француз тилде доклад эте. Жы­йында олтургъан ингилис лорд Локхард Жалалутдинге багъып: «Это чудо что делает среди дикарей?» – деп сорай. Огъар къарап Жалалутдин: «Эти дикари – мой народ», – деп жавап бере. Мени пикрум булан сиз рази болмай да боласыз, тек бу адам – къайгъылы, питне девюрде тувгъан халкъ игити.

– Шулай адамлагъа заманында тийишли багьа берип, абур-сый этип билмейгенликни себеби недир?

– Бу масъала бугюн, тангала булан ва Жалалутдин Къоркъмасов булан битип къалагъан масъала тюгюл. Теренге барагъан масъала. Ким не сёйлесе де – бош сёзлер. Негер инанма тарыкъ? Аллагьутаалагъа, ону пайхаммарларына, олардан тувгъанлагъа инанма тарыкъ. Алып къарайыкъ, дюньяны уьч гьакълыгъы бар. Нугьдан, ону авлетлеринден геле. Гьандан, Шамдан, Яфетден геле. Яфетни уланы Гьумардан геле.Тюрк миллетлеге кюрчю салгъан деп гьисаплана. Шу агьвалатлар – бырынгъы Таврат, Мишна Тора, Забурда эсгерилеген тарих агьвалатлар. Демек, тюрк халкълардан дюньяны бек къоркъунчлугъу бар. Экинчиси, Россия – уллу пачалыкъ. 1700 йылланы узагъында ясакъ тёлеп яшагъан. 1701-нчи йыл Къырым солтангъа берилеген ясакъдан эркин болгъан. Булар бары да –тарихде болгъан ишлер. Тек оланы халкъдан яшырма тарыкъ тюгюл. Мисал учун, Библия эсгереген кюйде, Яфетден тувгъан авлетлер ­дюньяланы Европа ва Евразия бойларында баш болар деген къоркъув бар. Олар – бош къоркъувлар. Булар халкъланы тюрлю тараплагъа бёлюп, бирев-биревню оьч этме тувдурагъан илмулар.

– Жалалутдин Къоркъмасов, булай алгъан заманда, бизин Дагъыстан пачалыкъны къургъан адам. Дюр чю?! Язывда гёрмегенмен, айта туруп эшитгенмен. «Биз гьали пачалыкъны къурдукъ. Энни дагъыстанлылар деген миллетни амалгъа гелтиребиз», – деген.

–Тарихни ичинде миллетчилик деп айтагъан зат бар. Аллагьутаала яшавда адамгъа салагъан бир нече къапгъынланы эсгерейим. Шоланы лап да уллусу – сынавгъа гьисап этегени. Денгизге ташлагъан торгъа тюшеген балыкъ йимик. Шо сынавлар – динлер, зурриятлар, тиллер, миллетлер ва уьмметлер. Шу сёзлени гьар адам эсинде сакълама тарыкъ : топуракъ, зуррият, тил, миллет, уьммет, дин. Булар бары да бир адамны алты санын къуршагъан бир аркъан болуп токътай. Шоланы Аллагь бизге инсанлыгъыбызны сынамакъ учун берген. Миллетни сюй, тек ону яратгъан Аллагьны унутма. Къапгъынланы биринчиси – тил, экинчиси – дин. Сынав узатыла, юрюле. Тил айта табиъ боламы мен берген динге яда болмаймы деп. Дин берилген сонг, мен шуланы тараплагъа, партиялагъа бёлюп къаражакъман дей. Адашгъан тайпаланы къошаман, оланы арасына миллетчиликни салажакъман, тувдуражакъман, буланы тилини арасына питне салажакъман дей шайтан. Миллетчилик деп айтылагъан зат шо. Ташлангъан торлагъа оьзю чабып барып тюшеген, адамны адашдырагъан зат.

Жалалутдин Къоркъмасовну тарчыкъларын айтдым. Олар онуки тюгюл, ол къошулгъан партия юрютеген ёл, партияныки. Демек, биз гьали янгы миллет къуражакъбыз, янгы яшав къуражакъбыз деген ону сёзлери – партия юрютеген ёл. Дагъыстанны ичинде бир заманда да, бирев де айрыча бир миллет де къурма болмажакъ. Дагъыстанны халкълары алдагъы халкълардан, оланы тамурларындан къалгъан. Ону бузуп болагъан ёкъ. Гьар миллетни оьзлени ата тамурлары бола. Бизинкилер тюрклерден геле, уьйгъурлардан геле. Тав бойдагъы халкълагъа къарасанг – афрадаклар, бырынгъы химерлер, шумерлер... Адамны атасы, анасы бар йимик, миллетлени де атасы, анасы бола.

–Миллетчиликни къабул этме герекбизми яда тюгюлбюзмю? Сонг да, Ватанын сюймек, тилин, топурагъын, маданиятын сюймек миллетчилик тюгюлмю?

– Тюгюл. Мен айтайым неге тюгюлню. Сыйлы Къуранда эсгерилеген шулай зат бар. Мен ол башгъасы оьзюню бусурман деп гьисап этеген адам Ибрагьимни (а.с.) миллетинденбиз. Миллет деп айтагъан зат – оьзюнгню адамлыгъынгны, хасиятынгны, иманынгны токъташдырагъан, сен адамсан, миллетсен деген зат. Бугъар тил де гирме бола.

– 18-нчи юз йылны ахырында Екатеринагъа Баммат шавхалны язгъан кагъы­зы бар. «Мы, кумыки, все мусульманской нации». Муну нечик англама бола?

– Мен айтсам, гьар 32 йыл 8 айдан миллет деген сёзню маънасы алышына. Мен шону ахтаргъанман. Шо болжал гетген сайын, алимлер шо сёзге тюрлю-тюрлю маъна бере. Мен буса айтаман, Ибрагьим алайгьиссаламны миллетинденмен, зурриятынданман, дининденмен. Мен Ибрагьимден гелген уланлардан сонггъу къумукъман. Мен къумукъ халкъны да сюемен, оьзюнден артыкъ сюеген затым да ёкъ. Къумукъ топуракъны да сюемен. Тек мен уьммет булан Магьаммат Пайхаммарны (а.с.) уьмметинденмен. Уьммет деген недир? Терезени ачып, дюньяны гёргенинг – уьммет. Он абат алып оьзюнгню миллетчилигингден оьтген заманынг уьмметге абат алгъан заман бола. Миллетни тамуру – топуракъ. Уьмметни амалы, тамуру, оьрю, тёрю бир Аллагьдыр ва ону пайхаммарларыдыр . Уьммет алышынмай, миллетинг де алышынмай. Уьммет, умма Аллагьгъа къуллукъ этегенлени жамияты болуп токътай.

– Биздеги исламны гьалиги даражасын нечик гёресен?

– Шо пикру булан разилешип бирев де болмас. Гьалиги гьалны да айтайым. Дюньяны гёз алгъа гелтирип айлансакъ, беш тюрлю аламатын табасан. Биревлер космосдагъы юлдузлардан тувгъанбыз деп, биревлер денгизден чыкъгъанлардан тувгъанбыз деп, бирдагъылар тавлардан тувгъанбыз дей. Биз шолай ойлашып болмайбыз. Адам адамдан тувгъан дейбиз. Адамгъа къозулукъ гёрсетилген. Бары да халкъ шо бир къозулукъдан тувгъан, чыкъгъан. Дюньяны исламсыз, динсиз, имансыз къалгъан заманы ёкъ. Адам (а.с.) дин булан гелген. Ону къабул этемен, муну къабул этмеймен дейгенлеге уьч тарап бар. Биринчиси –яралгъан фарасейлерден, экинчиси – садукейлер, уьчюнчю тарабы – евсейлер. Дагъыстандагъы бары да миллетлерден араплар гелген заманда къумукълагъа айрыча абур да, сый да этилинген. Неге тюгюл де, къумукълар оьзлени дининден бир заманда да айрылмагъан. Кёкню де, ерни де арасындагъы Тенгирине къуллукъ этип гелген. Къумукълар шонча да оьр даражасы булангъы халкъ чы, оьзлер шо даражаны англап да, шогъар гёре юрюп де бажармай. Сав дюньяда Тенгирине къуллукъ этип гелген къумукълардан къайры, дагъы бир де халкъ болмагъан. Бизин динни уьч кюрчюсю бар: ислам, иман, игьсан. Ону къабул этемен, муну къабул этмеймен деп айтма ярамай. Уьч де кюрчю Аллагьдан гелген.

– Тюрк миллетлени кёп яны Гьанапи мазгьапдан. Суннитлени, шийитлени, оьзге мазгьапланы нечик англама бола?

–Суннитлер, шийитлер – булар исламны ичиндеги уллу эки тарап. Къумукълар – суннитлер. Дин тувгъан маккада. Яйылма башлагъан Мадинада. Мадинадан оьзге шагьарлагъа чыкъгъан. Арап атавну, Еменни алгъан. Онг якъгъа да, сол якъгъа да яйылма башлагъан. Бир тарабы Персиягъа, Константинопольгъа, башгъалары Египет бойгъа гете. Башгъа миллетлер, башгъа топуракълар булагъа таби болуп, Аллагьгъа къуллукъ этип тургъан. Аллагьгъа таби болмакъ демек – исламны къабул этмек, иманны къабул этмек. Ислам, иман деген недир? Шоланы аралыкъларын билме герек. О заман динни маънасын англатып, инандырып бажарагъанлар да болгъан. Египет, Африканы алсакъ, малагьит болуп табажакъсан. Сауд Арабыстан ва хоншудагъылар – хамбалитлер. Имамы – ибн Хамбал. Тюрк миллетге, Азиягъа гелгенде, гьанафит болуп табажакъсан. Шуланы арасында буса шафиит мазгьап да бар. Мазгьап демек – дин ишлерде къайсы буса да бир мазгьап гёрсетеген закон булан яшама гереклик. Мисал учун, суннитлерде дёрт мазгьап бар. Гьанбалитлер, гьанафитлер, шафиитлер, маликитлер. Шийитлер биз имамитлербиз дей. Тек оланы да тюрлю тараплары бар. Мисал учун, жафаритлер, зейдитлер, иманитлер, алавитлер. Мазгьап демек – динни закон ёллары. Олар бир-бирине къаршы, душман тюгюллер, бир-бирин толтура. Атлары да биз оьзлеге алимлер, имамлар, закон чыгъарывчулар деп шеклик этмейген алимлени атларындан геле.


Гьаллар алышынмай

къалмас



– Сен шиърулар язагъанны билебиз яда къойгъанмысан?

– Адам сююп алып яда сююп къоюп да болагъан гьал тюгюл. О – юрекге гелген пикруланы толкъуну. Оьзюнг саялы яз, халкъ саялы язма деп уллулар уьйретип къойгъан.

– «Тенглик» гьаракатны гьакъында не айтма боласан, нечик ойлашасан?

– Мен англайгъан кюйде, гьаракатны иши шуну булан битип къалма тюшмей эди. Миллет уятыв гьаракатда токътав болма тюшмей. Бизин халкъ кёп масъалалагъа къапуллукъ этди. «Тангчолпан» эсигизде бар чы? Миллетлеге локомотив болуп гелме герек. Шо Аллагь миллетлеге язгъан, башчылыкъ этеген ёл, ондан къачма кюй ёкъ. Халкъны арасында илму-анг­латыв ишни токътатма ярамай.

– Биревлер айтагъангъа гёре, шо йыллардагъы агьвалатланы гёз алгъа тутуп, «Тенглик» гьаракаты гечигип гелген.

– Мен шолай англав булан рази тюгюлмен. Шо вакътидеги агьвалатланы гёз алгъа тутуп, шолай айтагъанлар оьзлер гьаракат къурма къарагъан буса эди.

– Оьтемишлилер шо системаны заманында оьзлени топуракъларын якълап болду, халкъы гётерилди. «Тенглик» буса топуракълар пайланып битген сонг къурулгъан деп айтма сюегенлер бар.

– Артдагъы 30 йылны ичинде юрюлеген политика гьаракатлар, биз нечакъы сюймесек де, утдургъан якъ болуп токътай. Къумукъ халкъгъа ва оьзге халкъланы гьаракатларына неге шолай гьал тюшдю? Адамлар бир затны айтып, политиклер башгъа затны эте турса, шолай боладыр. Демек, шо гьалгъа тюшгенлер пачалыкъны ва ону системасыны нечик уллу гючю болгъанны гьисапгъа алма­гъан буса ярай.

– Пачалыкъ системасы алышына­гъанда законгъа къуллукъ этип яшай­гъанлар утдура...

– Гьар заманда да утдура. Законну бузагъан уьч аламат бар. Биринчиси – гьукуматны башын тутгъанлар, экинчиси – шо законну таклиф этип, ону якълагъанлар, уьчюнчюсю – законну яшавгъа чыгъармас учун къаст этегенлер. Эгер дюньяларда адамлар чыгъаргъан законлар гьакъ болуп яшавгъа чыгъа эди буса, дюньялар бав болар эди.

–Милли гьаракатланы иш этип сёндюрдюмю?

– Сёндюрдю. Бу масъалада тюрк фактор бар, тюрк сепаратизм башлана тура деп сёндюрдю.

– Газетни охуйсандыр, сайтыбыздан пайдаланасандыр...

– Газетни де охуйман, сайтдагъы материалланы да охуйман, къайсыгъызны да материалларыгъызны охуйман. Мен ойлашагъан кюйде, газет къурулгъанлы, трибуна просвещения болуп гелген. Артдагъы йылланы ичинде халкъны къылыгъы бир янгъа айланып къалгъан. Газетни гьакъында лакъыр чыкъса, охуйбуз, тек англап болмайбыз дейгенлер бар. Шо да ана тилни унутмакълыкъдан бола. Бизин миллетибизни ва оьзге миллетлени де кёп къыйын масъаласы бар – ана тилни тас эте барагъанлыкъ. Огъар сююв сени юрегингде язылып болма герек. Дагъы ёгъесе 50 йыллардан булай халкъ да болгъан деп айтажакъ. Пачалыкъ бир къолу булан газетни чыгъармакъ учун акъча бере, бириси къолу булан ана тиллени бузмагъа он керен артыкъ акъча харжлай. Пачалыкъ къурумларда 45 йыл ишледим. Шо заманны ичинде ана тилни оьсдюрювге, якълавгъа бакъдырылгъан чараланы этдирмеге бир де якълав тапмадым. Тек къаршы чаралар гёрюлдю. Школаларда ана тилге сагьатлар кемиди, университетлерде милли бёлюклер тайды, ана тил дарслагъа тийишли тергев ёкъ. Булай гьал, озокъда, алышынмай къалмас.

– Баракалла, Бекмурза Абдулгьакимович. Пайдалы лакъыр болду.


Язгъан Яраш Бийдуллаев.


Материал подготовлен в рамках реализации государствен­ной программы РД «Комлексная программа противодействия идеологии терроризма в Республике Дагестан на 2016 год».


Количество показов: 1309
09.12.2016 10:35

Возврат к списку









AlfaSystems massmedia K3FN2SA
Рейтинг@Mail.ru Яндекс.Метрика Бесплатный анализ сайта