Йырчы Къазакъны 190 йыллыгъынга. КЪУМУКЪ ХАЛКЪНЫ ОЬКТЕМЛИГИ

Маданият Ёлдаш
20 мая 2022 в 08:50 17

Йырчы Къазакъны 190 йыллыгъына

 

Къумукъ халкъны оьктемлиги

 

Бизин къумукъ поэзия не оьрлюклеге етишсе де, Йырчы Къазакъны даражасына етмеге къыйын. Ону поэзиясы даим де гьар нас­луну шаирлерине уллу уьлгю ва дарс болуп къалгъан ва гележек наслулагъа да шо кюйде къалажакъ. Зор пагьмулу шаир, орус поэзияда А.С.Пушкин йимик бютюн милли къумукъ поэзияны кюрчюсюн салгъан, къумукъ адабият тилин бай этген.

 

Йырчы Къазакъны яшавун ва яратывчулугъун кёплер ахтаргъан ва шо гьакъда язгъан. Тек уллу шаирни оьз шиърулары йимик, ону гьакъында гьалиге ерли толу кюйде гьеч бирев де айтмагъан ва айтмажакъ. Шо даимге яшап къалгъан шиъруларда Къазакъны юреги, гьислери ва пикрулары сакълангъан.

«Къазакъ» деген сёз орус ва оьзге тиллерде де бар. Шону маънасын ачыкъ этип айтгъанда, биревге де таби тюгюл, азат, оьзден эр, халкъ якълавчу демек бола. Бийлени де адиллилерини аманлыгъын сакълайгъан къазакълар болгъан.

Йырчы Къазакъ, гертиден де, халкъны якълавчусу, ону поэзиясы, муна нечесе йыллар бою халкъгъа гьалал къуллукъ этип тура, яш нас­луну къоччакълыкъны, адилликни, инсаплыкъны ругьунда тарбиялай. Ону асарларындан янгы яратма башлайгъан шаирлер де, аты айтылгъан язывчулар да, охувчулар да халкъны намусундан-ягьындан йимик, ругь маданиятыны ва тилини Асхар тавундан, аркъа таявундан йимик илгьам ала. Къумукъ тилни де яхшы билеген Эффенди Капиев халкъ йыравлары йырлап, Йырчы Къазакъны йырларын эшитип ва охуп гьайран болгъан, булай тенги ёкъ шаирни кёп шиърулары басмадан чыкъмай къалып тас болгъанына талчыкъгъан.

Йырчы Къазакъны Сибирге сюргюн этгенликни кёп йылланы боюнда адабиятчы алимлер шавхалны къаласындан ол къараваш къызны къачыргъан саялы болгъан иш деп язгъан. Тек гьакъы­къатда буса о заманларда шолай иш учун къоду салып къоя болгъан, гьатта адам оьлтюрсе яда башгъа яманлыкълар этсе де, адамны Аллагь берген эркинлигин, яшавун алмагъанлар. Янгыз гьакимлеге къаршы иш гёрсе, халкъны гьакимлеге къаршы къазапландырса, шолай адамны Сибирге ятап этип йибере болгъан.

Йырчы Къазакъ буса шолай батыр адам болгъан. Ол оьзюню шиърулары булан терс иш этеген гьаким тайпалагъа, бай-бийлеге къаршы этип, халкъны гётерген, анадаш халкъны эркинлиги ва харлысызлыгъы учун оьз яшавун аямай чалышгъан ва ябушгъан.

Кавказ давну заманларында Йырчы Къазакъ азатлыкъны, намус-ягьны, батырлыкъны йырлагъан. Озокъда, гьаким тайпалар халкъгъа хозгъавул салагъан Къазакъны йырларына кёп чыдап болмай, ону тутуп Сибирге йиберелер. Къайтгъанда да, юртуна гелмеге къоймай, къыр чыгъып яшамагъа борчлу этелер. Нечакъы не къыйынлыкълар этсе де, къайда йиберсе де, Къазакъны халкъдан, халкъны Къазакъдан айырып болмайгъанны билген ярахсызлар, артда да бир жаллатны йиберип, ону кимбилди эте. Амма ону азатлыкъны йырлайгъан йырларын, халкъда огъар бакъгъан сюювню оьлтюрме болмагъан­лар.

Уллу шаирни тутуп-бугъав­лап Сибирлеге йиберип болса да, ону йырларына бугъав салма болмагъан,­ яратывчулугъу халкъны эсинден таймагъан ва юрегине, къанына синген. Йырчы Къазакъны асарлары нечесе йылланы боюнда азатлыкъны, тюзлюкню, тенгликни ойлары, къастлары, намус-ягь, инсанланы Аллагь берген ихтиярлары учун ябуша геле. Гьатта Сибирде бугъавлангъан гьалда да Йырчы Къазакъ енгилмей, ругьдан тюшмей, эркинликни ва батырлыкъны йырларын яратып тербей. Ол декабристлер йимик, оьзю­ню зарлы загьматы, чалышывлары пучуна гетмежегине инана. Анадаш элинден айрылгъан Йырчы Къазакъ оьзю тувуп оьсген ва кёп сюеген азиз элине, халкъына къайтып гелме умут этип туснакъ уьйде яшагъан. Ол элин сагъынып, булай язгъан:

 

Яратгъаным сюйсе, бизин къайтарыр

Оьзденлери къулгъа дёнген къумукъгъа…

 

Йырчы Къазакъны яратыв­чулугъун­да охувчуну юре­гине тюппе-тюзюн сёйлейгенлик, гьакълыкъ, пикруланы ва гьислени къатты ташгъындай агъып гелегени, ябушувну ва азатлыкъны поэзиясыны уллу вакиллери болгъан Пушкинни, Лер­монтовну, Байронну, Шекспирни яратывчулу­гъуна хас болгъан ма­къам­­ларыдай таъсир этиле. Муна шо саялы да оьзге уллу халкълар булан тенглешдиргенде, къумукъ халкъдан чыкъгъан Йырчы Къазакъ да шолай уллу машгьур шаирлер йимик, бир де оьлмей яшажакъ. Неге десе, герти поэзиягъа оьлмек ёкъ.

Йырчы Къазакъ, Етим Эмин, Магьмут, Батырай йи­мик уллу шаирлени зор­лугъу – олар халкъгъа къуллукъ этивню инг тюз ёлун тапма болгъанлыкъда, оьз­лени яратывчулугъу булан къарангы, марипатсыз дю­ньядан ярыкъ, инсаплы дюньягъа чыгъагъан ёлну гёрсетме бажаргъанлыкъда. Оланы яратывчулугъу гьали де инсанлар учун уллу дарс, уьлгю болуп тура. Табиатгъа, яшавгъа, макъамгъа, адабиятгъа, гёзелликге бакъгъан якъдагъы шавлалы асил сююв бизге лап гиччи заманыбызда Аллагь Оьзю берип геледир. Шо герти, гьайран сююв гьислер, яшда гелип, яшавубузну ахырына ерли бизин алып юрюй, ругьдан тюшме къоймай, лап къыйын шартларда да юрекге умут сала, ругьландыра, умутну сёнмеге къоймай, башгъаланы сююнчюне сююндюре, оьзгелени къайгъысына талчыгъагъан эте.

Халкъгъа къуллукъ этивню оьзюне борч этип алгъан Йырчы Къазакъны поэзиясы даим де оьр инсаплыкъ муратланы алгъышлай, терсликлеге, адамны къыйыкъсытывгъа, марипатсыз эрши ишлеге къаршы ябуша. Шаирни поэзиясыны гьеч кемимейген-оьлмейген гючю – муна шонда. Оьрде айтылгъаны йимик, бары да къумукъ шаирлер Йырчы Къазакъдан дарс алгъан ва ала, кёплери уллу устазына багъышлангъан чебер асарлар да яратгъан.

Къумукъ шаир, язывчу, ярыкъландырывчу, алим Абусуфьян Акаев шаирни асарларын жыйып тургъан, басмадан чыгъаргъан, охувчуланы ону булан таныш этген. Алим-Паша Салаватов «Чечеклер» деген къумукъ асарланы жыйым китабында Къазакъны гьакъында илму-ахтарыв макъала язгъан. А.Къазиев гетген асруну 30-нчу йылларында «Къумукътюзню гюзгюсю» деген поэманы яратгъан. Дагъыс­танны халкъ шаирлери Гь. Анвар, Аткъай, М. Атабаев Йырчы Къазакъгъа багъышлагъан шиърулар язып чыгъаргъан. М. Атабаев Къазакъны гьакъында орус тил­де «Человек из легенды» деген жыйым китапны да чыгъаргъан. Белгили орус язывчу Роман Фатуев Йырчы Къазакъны гьакъында повесть, Э.Капиев «Судьба человека» деген хабар язгъан, даргили шаир Сулейман Рабаданов, лезгили шаир Ибрагьим Гьюсейнов Къазакъны къысматына ва яратывчулугъуна багъышлап бек арив, терен маъналы поэма яратгъан. Лак шаир, адабиятчы Магьаммат-Загьир Аминов Къазакъны шиъруларын орус тилге гёчюрюп чыгъаргъан.

Айтагъаныкъ, янгыз къумукълар тюгюл, оьзге миллетлер де Къазакъны яртывчулугъу, къысматы булан иштагьлангъанлар ва шо гьакъда язгъан. Шо да негьакъ тюгюл. Йырчы Къазакъны поэзиясы бары да халкълагъа, савлай дюньягъа таъсир этеген кюйде терен маъналы ва гючлю болгъан.

Йырчы Къазакъны гьакъында дагъы да айтсакъ, Н. Тихонов, Р. Гьамзатов, С. Алиев, З. Акавов, А-Къ.Абдулатипов, А. Гьажиев, С. Акъбиев, К. Алиев, Н.Ханмурзаев ва башгъа ахтарывчулар да язгъан. Ону гьайран поэзиясыны гьакъында тыш уьлкели гёрмекли адамлары Бар­тольд, Ю. Немет, Б.Чобан-заде, М. Бала, А. Инан, А. Жа­пар-оглу ва оьзгелери де айтгъан. Тюркияда тюрк тилде «Къумукъ адабияты» деген китап чыкъгъан. Шонда да Къазакъны асарлары гёрмекли ер тута. Абдулгьаким Гьажиевни къасты булан ону шиърулары гюржю тилде де чыгъарылды. Къумукъ халкъ булан къурдаш аралыкълар юрютген мажарлы алим Иштван Къонгур да Къазакъны гьакъында бек арив язгъан, ону поэзиясы дюнья поэзиясына тезден гирмеге герекни гьакъында айтгъан.

Бугюн шулай айтма толу ихтиярыбыз бар деп эсиме геле: къумукъ адабиятны, къумукъ халкъны ругь яшавуну оьрлюгю болгъан Къазакъны поэзиясы аста-аста сав дюньягъа белгили болуп бара. Гьалиги яшавну талаплары Къазакъны яшавун ва яратывчулугъун ахтарагъан алимлерден янгы ва янгы ёлланы, къайдаланы, далиллени тапмакъны талап эте.

Белгили адабиятчы Камал Абуков да булай язгъан: «Нечакъы не айтсакъ да, уллу даражаларда багьа берсек де, бир затны инкар этип болмайбыз: Йырчы Къазакъ гьали де савлай дюньягъа белгили болуп битмеген ва биз, уллу шаирни миллетдашлары, оьзге тилли къурдашлагъа, къалам ёлдашлагъа оьпкелевлер этмейли, Йырчы Къазакъны гьалиги къысматы булан оьзюбюз машгъул болма тарыкъбыз. Неге десе, шонда биз этмеге болагъан ва этмеге борчлу ишлер бар. Мен айтагъаным, шаирни илму оьмюр баяны онгарылмагъа тарыкъ. Шо гьакъда кёп айтыла, тек ишни арты гёрюнмей. Сонг да, Йырчы Къазакъны шиъруларын орус тилге тюз, бар кююнде гёчюрмек учун кёп иш этилмеге герек».

Ол айтагъан шо сёзлеге дагъы да булай къошма ярай: Йырчы Къазакъны гьакъ герти, оьзюню мюлкю болгъан шиъруларын толу кюйде жыйып, къумукъ ва орус тиллерде чыгъарма тарыкъ. Бу тармакъда Салав Алиев де кёп иш этген. Камил Ханмурзаев ва оьзге таржумачылар Йырчы Къазакъны шиъруларын орус тилге таржума этгенни де айтма тарыкъ.

Амма нечакъы не айтсакъ да, Йырчы Къазакъны гьайран асарларына тенг гелеген таржумачы гьали де табылмагъан. Ону поэзиясы кёп алдынгъы заманда яратылгъан, гьалиги охувчулагъа ону шиъруларын да англамагъа четим сёзлер бар. Камал Абуков язгъаны йимик, уллу шаирни яратывчулугъу аз сёз булан кёп затны англата.

 

Гьюсейн АДИЛОВ.