Машгъур шаирибизге - макътавлар ва абур: Йырчы Къазакъны 190 йыллыгъына

Маданият Ёлдаш
5 июня 2022 в 23:34 56
Бу йыл Йырчы Къазакъны йылы деп айтса да ярай: ону 190 йыллыгъын оьтгердик. Машгъур шаирибизни шо юбилейи 2 йыл алда оьтгерилме герек буса да, къоркъунчлу аврувлар шо шатлы гюнню артгъа теберип турду. 19-нчу майда Йырчы Къазакъны эсделигини янында, сонг ахшам Рус театрда шаирни 190 йыллыгъына багъышлангъан чаралар оьтгерилди.

Шо байрамлардан къайры да, филология илмуланы доктору, профессор Разият АГЬМАТОВАНЫ сиптечилиги булан халкъара онлайн-конференция оьтгерилди.

– Гьар халкъны да оьктем болагъан­ адамы бола, къумукъларда буса шо – Йырчы Къазакъ, – дей конференцияны ача туруп, Разият Абдуллаевна. –Ону жанлы сёзю бир нече наслуну ругь байлыгъы болуп тура. Йырчы Къазакъны яратывчулугъуну тамурлары теренде. Ону поэзиясы белгили къумукъ алимлер, шаирлер, игитлер, дин къуллукъчулар Умму Камал, Магьаммат Аваби Акъташы, Къадимурза Амирхангентли, Аманхор, Абдурагьман Къакъашуралы ва башгъалары ругь берип, шоланы ёлун давам этген. Ахтарывчулар ва таржумачылар айтагъан кюйде, Йырчы Къазакъны къумукъ тилде йимик дагьнили даражада гёчюрме бажарылмай.

Бай-бийлеге къаршы асарларында биз оьзден юрекли, эркек хасиятлы, къоркъмайгъан ва тартынмайгъан таза адамны гёрме болабыз. Йырчы Къазакъны ругь байлыгъы, тюгесинмес ою ону бютюн тюрк адабиятыны гёрмекли шаири деп гьисаплама ихтияр бере.
Ол йырлар яратагъандан берли 150 йыл гетсе де, олар – тюнегюн язгъандай жанлы ва гьар адамгъа да ювукъ. Гележек наслулар да ону йыр байлыгъындан ругь алажакъ.

Шейит-Ханум АЛИШЕВА,
Дагъыстанны халкъ шаири:

– Йырчы Къазакъ – оьзюню тенги ёкъ машгъур шаир экенден къайры да, ол герти эргиши, намуслу ва даим де оьксюзлени янын тутуп гелген шаир. Биз ону тил байлыгъына ва пагьмусуна гьайран болабыз. Ону шиърулары яшлагъа гиччи чагъындан тутуп белгили болсун деп, биз «Къарчыгъа» журналны артдагъы номерин савлай Йырчы Къазакъгъа багъышлагъанбыз.

Бахыт РУСТЕМОВ, язывчу, жамият чалышывчу, «Адабият Къазахстан» деген халкъара конкурсну сиптечиси:

– Дагъыстанда 3 миллион адам яшайгъанны бил­ме де, шонда 14 тилде маълумат къураллар чыгъагъанны ва гьар миллетни гёрмекли шаири барны чы кёп адам билмейдир. Оланы арасында къумукъланы, генг этип айтса, савлай Дагъыстанны да гёрмекли шаири Йырчы Къазакъ бары мени сююндюре.

Йырчы Къазакъны шиъруларын къайсы тюрк тилли миллет охуса да англашына. Ол адилли, гьисли, ярлыланы якълавчу, шону булан бирге яманланы уятсызлыгъын ва кемчиликлерин гёрсетип гелген. Ону «Ат туягъын тай басар», «Булут ярып гюн чыкъса», «Асхартав, сенден бийик тав болмас» деген шиърулары бизге, къазахлагъа да англашыла.

Мени къумукъ адабият булангъы танышлыгъым, белгили тюрколог, алим ва белгили язывчу Мурат Гьажини асарларын гёчюрювюмден башланды.
Мен Йырчы Къазакъны тюрк шаирлени гёрмекли вакили деп гьисап этемен.

Марина АГЬМАТОВА-КОЛЮБАКИНА,
Дагъыстанны халкъ шаири:

– Йырчы Къазакъ – Дагъыстан адабиятда уллу агьвалат. Ону асарлары къумукъ шаирлени яратывчулугъуна бек таъсир этген. Мунда айтыла, Йырчы Къазакъны гёчюрмеге къыйын деп, разимен, ол язгъан кюйдеги татувун берме бажарылмай, тек ону оюн берме бола. Мен де артдагъы заманда ону 2 шиърусун орусчагъа гёчюргенмен.

Ибрагим Магьмуд ИСТАНБУЛИ,
язывчу ва шаир, Тартус ша­гьар, Сирия:

– Ассаламу алей­кум, гьюрметли къур­­дашлар! Мени къумукъланы ва дагъыстанлы уланы Йырчы Къазакъ­ны эсделигине багъышлангъан конференциягъа къуршагъаныгъыз саялы сизге баракалла билдиремен.

Мен орус адабиятына гьюрмет этемен, артдагъы йылларда буса дагъыстан адабиятны да бек ушатагъан болуп тураман ва бир-бир шаирлени арап тилге гёчюремен.
Йырчы Къазакъны гьакъында да яхшы материал чыгъарма ва «Адабият жума» деген журналда печат этме къастлыман. Шону булан белгили къумукъ шаирни арап охувчулагъа да белгили этермен. Мен «Дагъыстанны поэзиясыны анталогиясын» чыгъарма да гёз алгъа тутгъанман. Машгъур шаирни атын сёнме къоймайгъаныгъыз учун баракалла билдиремен.

Тамара БИТТИРОВА, филология илмуланы доктору, Россияны илмулар академиясыны Къабарты-Балкъар илму центрыны къуллукъчусу:

– Мен – къумукъланы адабиятыны классиклерини яратывчулугъуну гьа­къындагъы «Къу­мукъну жулдузлары» деген ил­му-ахтарывну авторуман. Къумукъ­ланы къарачай ва балкъарлар булангъы аралыкъларыны тамуру теренде. Заманлар бизин айырса да, маданиятыбыз, адабиятыбыз йимик, яшав гьалларыбыз, адатларыбыз ва къылыкъларыбыз да бир йимик.

Кёп-кёп къарачай-балкъар фамилиялар Къумукътюзден баш ала: Мурачаевлер, Къумукъовлар, Алиевлер, Къырымшавхаловлар, Къоркъма-совлар. Демек, башгъа-башгъа ерлерде яшасакъ да, милли башыбыз бир.

Къарачай-балкъар адабият аралыкъларда къумукъ китапны, къумукъ тилни агьамияты да уллу. 1903-1918-нчи йылларда Темирханшурадагъы М. Мавраевни басмаханасында Абусупиян Акаев къумукъ тилде чыгъаргъан китаплар бизин бойда яйылгъан болгъан. Жырчы Къазакъны яратывчулугъу буса минг­­лер булангъы бизин миллетдегилеге англашыла ва сююмлю. Аппа Жанибековну ва Жырчы Къазакъны къысматлары бир йимик, олар бир девюрде яшагъан, бир йимик бай-бийлеге къаршы язгъан ва 2 керен Сибирлеге йиберилген, язгъанлары да бир йимик деп айтма ярай.

Къарачай-балкъар фольклордан алынгъан Жырчы Къазакъны шиърулары бек тынч англашыла.

Къарлы таугъа къар жауса,
Кюрерге кюрек керек.
Сюйген къызны алмагъа
Уланнга жюрек керек.

Жырчы Къазакъ – заманын тартынмай ва тюз кюйде суратлагъан. Ол адилликни, яхшылыкъны, къазап­лыкъны, зулму этивню гьакъында толу кюйде язгъан, шо хасият ва гьислер гьар балкъарны ва къарачайны юреклерине оьтесиз ювукъ.

Къуш къанатлы атха минип чапсакъ да,
Къутулмазча тюшдюк темир тузакъгъа.
Къуш къанатлы атха минип чапса да,
Къуршоуланнган къачып кетмез узакъгъа...


Лариса АБДУЛЛИНА, башкъырт шаир, таржумачы, «Акъбузат» деген яшлар учунгъу журналны баш редактору:

– Гьар миллетни де поэзиясыны башында машгъур адамлар бола. Йырчы Къазакъ – къумукъланы ругь байлыгъы, намусу ва абурлу адамларыны бириси. Бизин уьлкебиз кёп миллетли, шону учун да бизге бир-бирибизни асарларын таныма тарыкъ. Мен Йырчы Къазакъны поэзиясын эпсиз бек ушатаман ва къумукъ тилден тувра башкъырт тилге гёчюргенмен. Бизин тюрк миллетлени тиллери бир-бирине ошай. Йырчы Къазакъны шиърулары – юрек булан лакъыр этив йимик, гьар сёзюню оьр чеберлиги ва маънасы юрекни есир этип къоя.

Алтынай ТЕМИРОВА, шаир, драматург, таржумачы, Бишкек, Къыргъызстан:

– Ырчы Къазакъ йимик машгъур шаирлени эсгерип конференциялар оьтгерилегени мени бек сююндюре. Унут­майбыз, эсибизде.
Тиллерибиз бек къыйышагъангъа, мен тувра къумукъ тилден къыргъызчагъа Ырчы Къазакъны шиъруларын таржума этгенмен. Шо тил бизге анг­лашыла, шонда гётерилеген масъалалар, яшавгъа къарав да, тенглешдиривлер де бек ошашлы, неге тюгюл биз къардаш халкъбыз. Белгили шаирибиз Токтогул Сатылганов Ырчы Къазакъдан 30 йылгъа гиччи буса да, оланы къысматлары бир йимик. Мен ону кёп шиъруларын таржума этгенмен, неге тюгюл о юреклеге бек ювукъ.

Нина ГЬАЖАМАТОВА, филология илмуланы доктору, профессор:

– Дагъыстан ада­биятда Йырчы Къа­закъны яратывчу­лугъу кёп керен ах­тарылгъан, тек ахы­рына ерли этилинмеген. Ону гьакъында А-П.Салаватов, К. Солта­нов, С. Гьажиева, М. Мусаханова, К. Абу­ков, А.Гьажиева, С. Алиев, Къ. Абдуллатипов, З. Акавов, Р. Агьматова, М. Гьюсейнова ва башгъалары язгъан.

1982-нчи йыл чыкъгъан «Йырчы Къазакъ – дагъыстан адабиятны устасы» деген китапда шаирни асарларына оьр багьа берилген ва гюнчыгъыш адабиятны усталары булан янаша салынгъан.

Олай десек де, шаирни асарларында гюнбатыш поэзияда ёлукъмайгъан тенглешдиривлер бар. Ону асарларында къоччакълыкъгъа айрыча тергев бериле, тюзсюзлюклер ону талчыкъдыра, ол асарларында гёз алгъа тутулгъан талапланы кюте. «Батыр булан къурдаш бол», «Чабывуллар алды къылычны», «Насип», «Ойланы санаву ёкъ», «Заман гелир», «Кант эте деп айып этме ярамас» ва шолай башгъаларында шо вакътиги сабанчыланы къыйынын, тюзсюзлюк­лени гьакъында тартынмай яза.
Йырчы Къазакъны поэзиясы къумукъ язывчулар учун уьлгю болуп токътагъан ва къумукъ поэзияны гележегине ва оьсювюне кёп къошум этген.

Гебек КЪОНАКЪБИЕВ,
«Ёлдаш» газетни ёлбашчысы, шаир, язывчу, драматург:

– Биз Йырчы Къазакъны яратывчулугъу булан школада таныш болма башлайбыз. «Биз чыкъгъанбыз Сапарали къотангъа» ва «Насип» деген шиъруларын билмейгенлер де аздыр. Оьзюню оьмю­рюню бир гесегин ол Хасавюрт район­да яшагъан. Ол шо йылларда мени ата юртум Эндирейде кёп керенлер болгъан, М- А. Османов булан тыгъыс аралыкълар юрютген.

Ону язгъан асарларында Хасавюрт бойдагъы оьзенлер ва тарихи маънасы бар ерлер кёп айтыла. Мени гьар заманда да Йырчы Къазакъ Ботаюртну неге сайлагъаны тамаша эте. Неге Бабаюрт районгъа бармагъан,­ Къызылюрт, Мычыгъышдагъы къумукълагъа, Къаягентге? Мени эсиме гелеген кюйде, Йырчы Къазакъны къавуму бизин бойдан болма багъыйлы, шону учун да, къан тартып, Ботаюртну сайлагъан.


Конференцияны ахырында Разият Абдуллаева ортакъчылыкъ этгенлеге баракалла билдирди ва шулай конференциялар дагъы да оьтгерсе асувлу болажакъны айтды.

Гебек КЪОНАКЪБИЕВ.