Сувтюп атом гемелерде къуллукъ этген

Сувтюп атом гемелерде къуллукъ этген

Къадиротарлы Исмайыл Алибеков сювтюп геме булан Арктика бузланы тюбюнден Тихий океангъа 8 керен чыкъгъан. Къумукъланы оьрлюклеге етишген уланларыны гьакъында нече де аз билебиз. Журналист Измулла Гьажиевни «Белгили къумукълар» деген китабындан кёп маълумат алсакъ да, халкъыбызгъа белгили тюгюл, тек оьзлени ишине намуслу янашгъан ва оьрлюклеге етишген эревюллю адамларыбыз дагъы да кёп бар. Мен бугюн шоланы бириси, 1-нчи ранглы капитан Исмайыл Алибековну гьакъында айтма сюемен.

Исмайыл 1957-нчи йылда Къадиротарда тувгъан. Юртдагъы орта школаны битдиргенде, гиччиден берлиги умутуна етме сюе, тек бажарылмай, Совет Армияны сыдраларына чакъырыла. Асгерде бир йыл гетгенде, ол  Севастопольдагъы командирлер гьазирлейген Дав-Денгиз оьр школагъа охума тюше. Шону яхшы къыйматлар булан битген Исмайыл Алибеков Дав-Денгиз флотну тюрлю-тюрлю ерлеринде 33 йыл къуллукъ этген. Шондан 15 йылын 1-нчи ранглы капитан Исмайыл Запирович сувтюп атом лодкаларда оьтгерген. Ол 8 керен Арктиканы бузларыны тюбюнден Тихий океангъа чыкъгъанланы бириси. Асгерде къуллукъ этген чакъы заманны ичинде ол оьзюн яхшы яндан тюгюл гёрсетмеген. Огъар 2008-нчи йылда ишге къаравун суратлап язгъан кагъызында Дав-Денгиз флотну кадрларыны управлениесини ёлбашчысы Ю. Курки булай дей: «Исмайыл Алибеков флотда къуллукъ этген чакъы заманны ичинде оьзюн бажарывлу офицер йимик гёрсетген. Тарбиялы ва низамлы, билимли ва бажарывлу, тапшурулгъан ишге И.Алибеков жаваплы ва намуслу  янаша. Ол сиптечилиги булангъы офицер, алгъа тутгъан ойларына етишмек учун даим билимин камиллешдирип тура. Ол гёзленмеген гьал тувулунса, шоссагьат тюз ёлну таба ва тийишли кюйде чече. Асил къылыкълы, оьзюню табисиндегилер булан арив къыйыша. Яхшы спортчу. Самбо ва тутушуп ябушувлардан СССР-ни устасы».

Гьали ону къоччакълыгъы гьакъда да бир-эки сёз айтайыкъ. 1984-нчю йыл, май айны йигирма беши. Валерий Рыбалко ёлбашчылыкъ этеген К 247 сувтюп атом ракеталы крейсер Тихий океанда асгерлик борчларын кютюп тура. Сювтюп крейсер Курил атавланы терен бойларында айлана. Гемени юрюшюне, атом реакторгъа ва трубиналагъа  жавап береген офицер, капитан-лейтенант Валерий Холодилин шо гюн ял ала болгъан. Дежурствогъа буса ону орунбасары старший лейтенант Исмайыл Алибеков тюшген. Сёз ёругъуна гёре айтсакъ, И. Алибеков реактор бёлюкню  командири болгъан.

Атом реактор – сювтюп гемени юреги деп санала. К – 247  гемеде 72 мегаватт гюч береген 2 реактор бар. Валерий оьзюню орунбасары Исмайыл булан шоланы ишлейген кююн тавушундан биле болгъан. Олар реакторланы ишлейген кююн шонча да биле болгъанлар чы, гьатта оланы гьюнери ва сезивю гемени хатабалагьлардан нече керен къутгъаргъан. Бу гезик Валерий реакторлардан ариде буса да, гемени ичинде атылгъан тавушгъа уяна ва шоссагьат «Оьр палуба, еттинчи бёлюк» деп гьасил чыгъара. Ол гийинмеген кюйде шо ерге чаба. «Не болгъан?» деген ой ону башында етишип битгенче, минг керен айлана ва етишгенде электрик теллер бир-бирине тийип, онг якъдагъы ток пайлав щит яллагъанны англай. О гелгенче башында Исмайыл Алибеков да булан дежурныйлар ялынны сёндюрюп битген. Тек савлай гемеде ток тайып къалгъан, атом реакторну ишлейгени буса токътамагъан.

 «Моторлар сувну айландырып реакторну сувутмаса, олар заралсыз нечакъы заман ишлеме бола?» деген ой муну тез гьасил чыгъарма борчлу эте. О лишни тышдагъысын И.Алибековгъа тапшура ва къарангылыкъда фонарны таба, челтирлени тюшюрюп, реакторну токътатмагъа деп шо бёлюкге гире. Тогу тайгъан сувтюп геме тёбен багъып тюшме башлай. Аз заманны ичинде геме 70 метрден 457 метр теренликге тюше ва окенны тюбюнде «олтура». Ток болмаса ону да гьалын кюйлеп болмай чы. 

В.Холодилин къайнар темирлени уьстюнден аякъларын да бишире туруп, челтирлени тюшюреген къулакъгъа етише. Ол шону 100 керен айландырма герекни биле ва айландыра туруп санама башлай. Бир… эки, беш… он. Иссилик баргъан сайын арта, ол бир бутундан башгъасына гёче туруп, къулакъны бура. Отуз, отуз бир….къыркъ… Къулакъ да къызгъан. Эгер де реакторлар токътамаса, атом атылтыв бола. Офицер къулакъны йибермей. 40…45…70..80…90…95…100.. Реакторланы ишлейгени токътай. Тихий океанда ядер хатабалагьны алды алына. 

Шо вакътиде гемеде къанатлы 20 «Гранат» деген баллистика ядер ракета болгъанны эсгерсек де таманлыкъ эте. Оланы гьариси онар гиччи ракеталагъа пайланып 3000 чакъырымгъа ерли учма бола болгъан. Шолай сувтюп гемебиз бары Американы Дав флотун къоркъунчлукъда сакълап тургъан. Эгер де шо ракеталар атылгъан буса, Чернобль яда Хиросима оюнчакъ йимик гёрюнежек болгъан.

Валерий Холодилин ахырынчы гючюн жыйып тамбурну эшигине етише, шо вакътиде буса Исмайыл Алибековну ёлбашчылыгъы булан къалгъанлар бёлюклени аманлыгъын болдуралар. Капитан-лейтенант къайнар бёлюкден чыкъгъандокъ, ёлдашлары ону чечиндире ва къаркъарасына спирт ишый. Ол ярты хаба спирт иче ва къолларын да жувуп, янгыдан ёлбашчылыкъ этме башлай.  Биринчи - гемени ток булан таъмин этме герек. Шону учун да инг тарыкъ болгъанда ягъагъан дизел генераторну ягъалар. Астаракъ булан гемени ичинде ер-ерде ярыкълар янма башлай.

Гемени гьар бёлюгюнден аслу постгъа оьзлеге салынгъан борчланы кютме гьазир экенни билдиривлери гелме башлай.

Башлап олар командир де булан гемени сувну уьстюне чыгъарма герек. Астаракъ булан шону этме де бажарыла. Гьар бёлюкню ел этип, гемени ичиндеги ийисни тайдыра, радиациясын тергей, щить яллагъанда болгъан кемчиликлени тайдыра ва реакторланы якъма токъташалар. 
Бары да зат арив экенни билгенде, Холодилин бары да матросланы заралсыз бойгъа чыгъара, шонда офицерлени ва мичманланы къоя. Бир реакторну ишлевюн оьзю тергей, сол якъдагъысыны ишин тергеме Исмайыл Алибековгъа тапшура.

Ол артда айтгъаны йимик, «эгер де бир зат болуп къалгъан буса, матросланы аналарына не айтма герек эди, олар 3 йылгъа чакъырылгъан, биз буса оьзюбюз сайлагъан касбудагъы ишибизни кютебиз,» -  деп жавап берген. 

Арадан аз да гетмей геме оьзюню алдагъы гьалына геле ва окенны тюбюнде оьзюню борчун кютювюн давам этген. Шо игитлиги булан Валерий Холодилин ва Исмайыл Алибеков сав экипажны оьлюмден чи нечик де, дюньяны уллу хатабалагьдан да къутгъаргъан. Олагъа Советлер Союзуну Игити деген атны бережек деп айтагъанлар да болгъан, тек гьукуматны башчысы «авариялар учун савгъат берилмей» деп къойгъан. Шо гьакъда отставкадагъы полковник Игорь Судленков оьзюню очеркинде толу кюйде язгъан.

1985-нчи йыл 6-нчы августда  Исмайыл Алибеков асгер борчун кютеген атом геме Арктиканы бузларыны тюбюнден таба Тихий окенагъа чыкъма герек болгъан. Шонда чыгъып барагъанда радиация авария бола. Северный Ледовитый океанны 15 метрлик бузларыны тюбюнде юзюп барагъан гемени уьстге чыгъарма бажарылмай. Радиацияны гючюне де къарамайлы, реактор бёлюкню командири капитан-лейтенант Исмайыл Алибеков бир йыл алда оьзюню командири этген ишни эте ва атом атылтывну алдын ала. Натижада, атом сювтюп геме оьз заманында Камчаткадагъы янгы базасына барып токътай.  

Атом сювтюп гемеде ядерный аварияланы алдын алывда гёрсетген игитликлери учун бу гезик де И.Алибековгъа Игит ат берилмей ва ону  «Къоччакълыкъ» деген орден булан савгъатлап къоя.
Экинчи гезик аварияны алдын алагъанда ону савлугъуна гюч бола. Медицина тергевлерден сонг огъар сювтюп атом гемелерде къуллукъ этме ярамай деп гьасил чыгъарса да, 1-нчи ранглы капитан Исмайыл Алибеков 1992-нчи йыл болгъанча шолай гемелерде тюрлю-тюрлю бёлюклени командири болуп къуллукъ этип тура. 

1999-нчу йылны сентябр айында башына Хаттаб ва Шамил Басаев де тюшюп, законсуз савутлу гючлер Дагъыстангъа чапгъын эте. Шо вакътиде гезикли отпускагъа гелген Исмайыл Алибеков, Хасавюрт военкоматны ёлбашчысы да булан гьакълашып, низамлы асгер гючлеге кёмек этме деп  халкъ отрядны башчысы (руководитель отрядами народного ополчения) болуп токътай. Ол Темиркъазыкъ асгер округну офицерлери булан бирликде халкъ отрядланы дав этме уьйретип тура ва Новолак районну юртларын жинаятчылардан тазалайгъанда ортакъчылыкъ эте. Шо агьвалатларда гёрсетген къоччакълыгъы учун И.Алибеков Россияны Президентини къарары булан "За военные заслуги" деген орден булан савгъатлангъан.

2000-нчи йыл март айдан июлгъа ерли 1-нчи ранглы капитан И.З. Алибеков Дав-Денгиз Флотну денгиз пехотасыны гьисабында Мычыгъыш республикада дав агьвалатларда ортакъчылыкъ эте. Шолай бир керен десант бёлюк ва олар булангъы разведчиклер къуршавгъа тюшген деп къувун гелгенде, И.Алибеков бир бёлюк булан кёмекге алгъасай. Олагъа бандитлени къырма ва дав ёлдашларын къуршавдан чыгъарма чола бола. Шо игитлиги учун И.Алибеков 2000-нчи йыл 5-нчи майда Презедентни къарары булан экинчи гезик де «Къоччакълыкъ» деген орден булан савгъатлана. Шо давда яралангъан десантликлени дав майдандан чыгъарагъанда, къырыйында топ ярыла ва ол оьзю де яралана. Янбаш сюеклерине (таз) ва бутларына тийген яралар къолай болмай кёп заман тура. Исмайыл Алибеков Мычыгъыш республиканы террорчулукъдан азат этегенде гёрсетген къоччакълыгъы учун дагъы да 1-нчи даражалы "За воинскую доблесть» деген медал булан да савгъатлангъан. 

2007-нчи йылда И.Алибеков Президентни янындагъы Пачалыкъ къуллукъны Россия академиясын (Российская академия государственной службы при  Президенте Российской Федерации). Шондан сонг ол Дав-Денгиз Флотну Баш штабында ишлеп тургъан. Агьлюсю Люба булан эки къыз ва бир улан тарбиялагъан. Уланы Руслан эки оьр билим алгъан, 2004-нчю йыл ол Дав-денгиз радиоэлектроника институтда хас оьр билим де алып, Россияны Дав-Денгиз флотуну баш штабында капитан-лейтенант чында къуллукъ эте, эки де къызлары – Жанна ва Тамара оьр билимли болгъанлар ва татувлу агьлюлер де къуруп яшайлар. Бугюн Исмайылны ва Люба 6 яшларыны яшлары бар.
Мен бир гюн Исмайылны агъасы Къурашгъа зенг этип, инисини гьалын сорадым.

-Бугюнлерде Исмайыл Севостополда реабилитацияда, - деди ол. – Мычыгъыш республикада дав агьвалатларда ортакъчылыкъ этгенде къырыйында топ ярылып о бек яралангъан эди. Оьле-къала дегенлей гьалгъа тюшген Исмайылны бутлары да сынып, янбаш сюеклерине де бек гюч болгъан эди. Кюйге къарагъанда шо заманда олар тюз ябушмагъан. Гьар йыл шо ерлери авара эте. Тек ол ругьдан тюшмей, оьзю Ватанына къуллукъ этген кюйге биревге де «къызарма» тюшмедек деп бола. Шолай дюр де дюр. Мен ону макътап да айтмайман, ол сав оьмюрюн Ватанына гьалал кюйде къуллукъ этип йиберди. Тарыкъ ерде тартынмайлы айланды. Пачалыкъны янындан таба да ону этген къоччакълыгъына толу багьа да берилди, тек бирге къуллукъ этгенлер огъар «Советлер Союзну Игити» деген ат берилмегенге талчыгъа ва бугюнлерде шо кагъызланы ахтарсын деп Россияны Оборона министрлигине кагъызлар язгъан. Булайына инимни Ватанына гьалал къуллукъ этгени учун берилген 3 ордени ва 22 медалы бар. Шо да бизин учун да, юрту учун да уллу оьктемлик. Гьали бир гюн юртлуларыбыз гелип, «Къадиротарда янгы ачылгъан школагъа Исмайылны атын такъма сюебиз, нечик гёресен» деп сорадылар. Мен де разилик бердим. Школада охуйгъан ва энниден сонг да охужакъ яшлагъа шолай къоччакълыкъ гёрсетген адамны аты тагъылгъан школада охумакъ да уллу оьктемлик деп эсиме геле.

Гертиден де, шулай гиччи юртдадан чыгъып, танышсыз-билишсиз, оьз башы булан охуп, оьз бажарывлугъу булан уллу даражалагъа етишген адамларыбыз кёп тюгюл. Шулайлар оьзюню тухуму, юрту чу нечик де, гьатта савлай миллети учун да уллу оьктемлик…



Суратларда: 1-нчи ранглы капитан-лейтенант Исмайыл Запирович Алибеков; И.Алибеков атылтывдан къутгъаргъан сувтюп атом геме.


Автор: Гебек КЪОНАКЪБИЕВ.